Od „komuny” do „księstwa”. Zarys ewolucji ustrojowej Włoch w średniowieczu - Mor, Carlo Guido (Czasopismo Prawno-Historyczne, 1969)
Poczynając od pierwszych lat XIII w. społeczeństwo włoskie przeżywało głęboko kryzys społeczny i polityczny. Niektóre jego przejawy uchodzą naszej uwadze zarówno z powodu zaginięcia źródeł odnoszących się do ustroju komun, jak i z powodu zwięzłości relacji kronikarskich, które ograniczają się co najwyżej do wskazywania nazwisk niektórych podestów lub do podawania suchych wzmianek o wojnach między poszczególnymi miastami, nie dając przy tym Obrazu ich rzeczywistego życia politycznego.