Z rozważań nad modelem polskiego konserwatyzmu drugiej połowy XIX w. - Ludwikowski, Rett R. (Czasopismo Prawno-Historyczne, 1976)
1. Obserwowany już pod koniec lat pięćdziesiątych XIX w. rozłam w polskim stronnictwie zachowawczym pogłębił się z chwilą rozwiązania Towarzystwa Rolniczego, z którego działalnością wiązano nadzieję na uzyskanie możliwości kontynuacji dalszego procesu organizacji obozu ziemiańskiego, jak również zwiększenia jego roli w życiu politycznym Kongresówki. Nieliczna grupa konserwatystów skupiła się wokół margrabiego Aleksandra Wielopolskiego, prowadzącego politykę ugody z caratem, zmierzającą do zapewnienia Królestwu, poprzez szereg umiarkowanych reform, ograniczonej autonomii; pozostała część stronnictwa, początkowo sprzyjała modelowi inercji politycznej Andrzeja Zamoyskiego, a potem (widząc konieczność zajęcia określonego stanowiska wobec sytuacji w kraju) zorganizowana w obozie „białych” poparła powstanie. Rząd Wielopolskiego nie zdołał sobie zjednać obozu ziemiańskiego w Królestwie, jak również konserwatywnych kół galicyjskich skupionych wokół krakowskiego „Czasu”, który wystąpił ze zdecydowaną krytyką polityki margrabiego. Nad przyczynami wspomnianego rozłamu zastanawiało się kilka pokoleń historyków. Odpowiedź na wszystkie postawione przez nich pytania wymagałaby rozważenia wielu problemów znacznie przekraczających rozmiary niniejszych deliberacji; niemniej, jedna z prób klasyfikacji polskiego stronnictwa ziemiańskiego połowy XIX w. nasuwa refleksje pozwalające na włączenie się do rozwijającej się dyskusji. Spróbujmy zastanowić się nad nią nieco szerzej.