https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/issue/feed Gwary Dziś 2021-12-10T11:32:15+00:00 Błażej Osowski blazej.osowski@amu.edu.pl Open Journal Systems <p>„Gwary Dziś” to czasopismo, którego początki sięgają roku 2001, kiedy to ukazał się pierwszy tom serii pod tym samym tytułem i pod redakcją J. Sierociuka. W roku 2015 seria została przekształcona w czasopismo on-line, stając się nieformalnym organem Komisji Dialektologicznej przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów. „Gwary Dziś” to rocznik poświęcony dialektologii słowiańskiej. Aspekt slawistyczny publikowanych prac silnie zaznacza się od początku istnienia serii i przejawia się w gronie autorskim pochodzącym ze wszystkich państw słowiańskich (i nie tylko). Dzięki czemu czasopismo stało się platformą wymiany wyników badań naukowców zajmujących się tematyką gwar z obszaru całej Słowiańszczyzny.&nbsp; Czasopismo publikuje prace szczegółowe, teoretyczne i materiałowe, zarówno prowadzone w duchu teorii tradycyjnych, jak i nowych. Zakres tematyczny obejmuje dialektologię współczesną i historyczną oraz jej pogranicza.</p> <ul class="oczasopismie"> <li class="show"><a href="/index.php/gd/about" target="_blank" rel="noopener">POLITYKA FUNKCJONOWANIA CZASOPISMA</a></li> <li class="show"><a href="/index.php/gd/issue/current" target="_blank" rel="noopener">AKTUALNY NUMER</a></li> <li class="show"><a href="/index.php/gd/issue/archive" target="_blank" rel="noopener">ARCHIWUM</a></li> </ul> <div class="oczasopismie"><strong>INDEKSOWANE W:</strong> <p>CEJSH; Google Scholar</p> </div> <div class="oczasopismie"><strong>WSKAŹNIKI OCENY CZASOPISMA:</strong></div> <div class="oczasopismie">&nbsp;</div> <div class="oczasopismie"><strong>DOI:&nbsp;</strong><a href="https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/index">10.14746/gd</a></div> <div class="oczasopismie"><strong>ISSN:&nbsp;1898-9276</strong></div> <div class="oczasopismie"><strong>PRACE PUBLIKOWANE W CZASOPIŚMIE DOSTĘPNE SĄ NA LICENCJI CREATIVE COMMONS:</strong><br><a href="http://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/" rel="license"><img style="border-width: 0;" src="https://i.creativecommons.org/l/by-nd/4.0/88x31.png" alt="Creative Commons License"></a></div> <div class="oczasopismie"><a href="https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/" rel="license"> Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe</a>.</div> https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30337 Od Redakcji 2021-12-10T11:32:15+00:00 Jerzy Sierociuk jasier@amu.edu.pl <p>Od Redakcji.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Jerzy Sierociuk https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30353 Úkoly české dialektologie na počátku 21. století 2021-12-10T11:32:12+00:00 Martina Ireinová ireinova@ujc.cas.cz <p>Pracovníci dialektologického oddělení Ústavu pro jazyk český Akademie věd České republiky se zabývají výzkumem tradičních teritoriálních dialektů v českém národním jazyce. Vypracovali šest svazků Českého jazykového atlasu (knižně vydáno v letech 1992–2011), dostupný je též v elektronické podobě. Čeští dialektologové zpracovávají Slovník nářečí českého jazyka a Slovník pomístních jmen na Moravě a ve Slezsku. Spolupracují na jednotlivých svazcích Evropského jazykového atlasu (Atlas linguarum Europae) a Slovanského jazykového atlasu (Общеcлавянский лингвистический атлас).</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Martina Ireinová https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30354 Narečna poimenovanja za kmečke posestnike kot motivacija hišnih imen na Gorenjskem 2021-12-10T11:32:09+00:00 Jožica Škofic jozica.skofic@zrc-sazu.si <p>V prispevku so predstavljena s poimenovanji za kmečke posestnike motivirana narečna hišna imena na Gorenjskem, zbrana v večletnem projektu Kako se pri vas reče? (2009–2020). Gradivo je primerjano z narečnimi apelativi, zbranimi z enotno anketno metodo v izbranih krajevnih govorih Slovenskega lingvističnega atlasa (SLA), tj. V181 kmet, V185 gruntar in V186 bajtar, kar omogoča primerjalno analizo občnoimenskega in lastnoimenskega narečnega gradiva na vseh jezikovnih ravninah – fonološki, morfološki, leksični (z etimologijo) in sintaktični.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Jožica Škofic https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30355 Metody opracowywania historycznych materiałów gwarowych na przykładzie ankiet Georga Wenkera 2021-12-10T11:32:07+00:00 Dorota Krystyna Rembiszewska dorota.rembiszewska@ispan.waw.pl <p>W artykule przedstawiono ogólną charakterystykę ankiet Georga Wenkera do Niemieckiego atlasu językowego zapisanych w językach słowiańskich (ankiety czeskie, łużyckie, kaszubskie, polskie) i metody ich opracowywania. Szczegółowiej omówiono materiały z Mazur wschodnich (m.in. cechy fonetyczne, leksykę). W tekście wskazano na znaczenie ankiet w odtwarzaniu dawnego systemu gwarowego oraz badaniu zmian językowych, szczególnie na obszarach pogranicznych. Zwrócono również uwagę na wykorzystanie ankiet jako źródła informacji o dawnych zwyczajach, strojach ludowych, praktykach religijnych.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Dorota Krystyna Rembiszewska https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30361 Диалектни успоредици между славянския север и юг 2021-12-10T11:32:05+00:00 Лучия Антонова-Василева luch_antonova@abv.bg <p>Докладът разглежда произношението на назални гласни като специфично фонетично явления, разпространено днес в южния и в северозападния дял на славянските езици. Разглеждат се примери за назализация в българските говори от различни части на българското езиково землище. Обсъждат се схващанията за произхода на назалите в славянските и в индоевропейските езици във връзка с въпроса за наличието на назализация в съседните на българските селища области, населени с носители на албански, арумънски и гръцки диалекти, в които са отбелязани фонетични явления, сходни със славянския назализъм.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Лучия Антонова-Василева https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30363 Archaiczność polszczyzny południowokresowej. Zagadnienia teoretyczno-metodologiczne 2021-12-10T11:32:02+00:00 Katarzyna Sicińska katarzyna.sicinska@uni.lodz.pl <p>W artykule został omówiony problem archaiczności polszczyzny południowokresowej. Przedstawiono podstawy teoretyczne zagadnienia archaiczności odmian terytorialnych języka (teoria falowa J. Schmidta, poglądy neolingwisty włoskiego M. G. Bartoliego). Zreferowano wyniki badań autorów polskich na temat archaizmów i innowacji w kontekście centrum i peryferii językowych: T. Milewskiego, Z. Stiebera, H. Popowskiej-Taborskiej. Na tym tle przedstawiono cechy archaiczne polszczyzny południowokresowej w odniesieniu do XVII–XVIII wieku. Zwrócono uwagę na problemy metodologiczne oraz interpretacyjne dotyczące funkcjonowania archaizmów w tej odmianie języka (konieczność zastosowania metod językoznawstwa konfrontatywnego oraz historyczno-porównawczego, trudność w odróżnieniu archaizmu od zapożyczenia).</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Katarzyna Sicińska https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30367 Słownictwo polskie w gwarach rosyjskich (na podstawie materiałów Словаря русских народных говоров) 2021-12-10T11:31:59+00:00 Natalia Ananiewa ananeva.46@mail.ru <p>Na podstawie materiałów pierwszych tomów Słownika rosyjskich gwar ludowych w artykule dokonano analizy rosyjskiego słownictwa gwarowego, które prawdopodobnie powstało na skutek oddziaływania języka polskiego. Główne uzasadnienie kwalifikacji rosyjkiego wyrazu gwarowego jako ewentualnej pożyczki z polszczyzny stanowi jego lokalizacja: Smoleńszczyzna, Litwa, Łotwa i niektóre inne regiony. Analizowane są poszczególne części mowy i klasy leksykalno-semantyczne wyrazów samodzielnych.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Natalia Ananiewa https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30370 Badanie pola tematycznego z zakresu stroju ludowego na podstawie danych z Korpusu Spiskiego 2021-12-10T11:31:52+00:00 Helena Grochola-Szczepanek helena.grochola@ijp.pan.pl <p>Celem artykułu jest omówienie leksyki z zakresu stroju ludowego, utrzymującej się współcześnie w mowie mieszkańców Spisza. Powszechnie wiadomo, że archaiczne nazwy zanikają wraz z wymieraniem tradycyjnych form życia wiejskiego, a ich miejsce zastępują nowe, ogólne określenia. Dane do badania pola tematycznego pochodzą z Korpusu Spiskiego. Otrzymane wyniki stanowią zbiór ok. 150 nazw elementów stroju ludowego. W opisie stosuje się podział na makro- i mikropola w obrębie stroju męskiego oraz kobiecego. Leksyka zróżnicowana jest pod względem formalnym, semantycznym, geograficznym oraz frekwencyjnym.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Helena Grochola-Szczepanek https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30371 Synonimia słowotwórcza przymiotników w gwarach – wybrane problemy interpretacyjne 2021-12-10T11:31:50+00:00 Irena Jaros irena.jaros@uni.lodz.pl <p>Autor prezentuje wybrane problemy analizy odprzymiotnikowych derywatów, które wchodzą w relacje synonimii słowotwórczej. Na przykładzie występujących w gwarach Polski centralnej przymiotników ekspresywnych oraz oznaczających intensyfikację cechy lub jej osłabienie omawia trudności związane z interpretacją znaczenia derywatów oraz funkcji formantów, które je tworzą. Przymiotniki oznaczające wysoki stopień natężenia danej cechy tworzą szeregi synonimów bliskoznacznych, których formanty, pełnią różną funkcję – ekspresywną (np. -uchny, -uśki, -utki, -usi, -usieńki) oraz wzmacniającą i wyolbrzymiającą nazywaną cechę (np. -chny, -achny, -alachny, -aśny, -aśki). Szczególną uwagę zwraca się na kontekst, który odgrywa podstawową rolę w prawidłowym odczytaniu znaczenia przymiotników o znaczeniu cechy niepełnej. Jest on podstawowym narzędziem selekcji materiału, w którym te same formanty (np. -awy, przy-, przy-/-awy) tworzą derywaty wskazujące na osłabienie cechy podstawowej oraz jej nadmiar.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Irena Jaros https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30372 Zanikanie formantów rodzinnych w gwarach a nietypowe problemy badawcze współczesnej dialektologii (na przykładzie wsi poddukielskich w Beskidzie Niskim) 2021-12-10T11:31:47+00:00 Halina Kurek halina.kurek@uj.edu.pl <p>Przedmiotem artykułu są nietypowe problemy badawcze, na które od przełomu wieków XX i XXI natrafiają współcześni badacze języka mówionego wsi. W opisie przemian językowych społeczności wiejskich muszą oni bowiem uwzględniać zarówno przeobrażenia dokonujące się w gwarach, jak i w języku ogólnopolskim, ponieważ przedmiotem ich analiz staje się substandard wiejski, dodatkowo nieustannie modyfikowany przez polszczyznę medialną i wzorce angloamerykańskie. Nietypowe problemy badawcze pokazuję na przykładzie zanikających „formantów rodzinnych”, czyli przyrostków służących w gwarach do tworzenia nazw żon, synów i córek, zebranych we wsiach poddukielskich w Beskidzie Niskim. Materiał obejmujący cały wiek XX i początek wieku XXI zawiera też przykłady wskazujące na zjawisko odfleksyjniania imion i nazwisk w substandardzie wiejskim w strukturach składniowych typu: imię + od + gen. sg. nazwiska // imienia // przezwiska ojca lub matki.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Halina Kurek https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30373 Концепт низ: семантика базових слів 2021-12-10T11:31:45+00:00 Тетяна Ястремська tetyana.yastremska@gmail.com <p>Верх / низ – просторова опозиція, яка не тільки демонструє орієнтацією об’єктів у просторі, уточнює просторову кваліфікацію частини об’єкта, а й окреслює і формує систему координат мовної (resp. діалектної) картини світу. У статті проаналізовано лексико-семантичні особливості одного із полюсів цієї опозиції – концепту низ, який у говорах української мови репрезентують базові слова низ, діл, під (спід). Семантику базових слів досліджено в межах семантичних полів («Рельєф», «Будівля», «Тіло», «Одяг і взуття», «Сінозаготівля», «Соціум» та ін.), а також відповідно до семантичних субкомплексів (‘частина об’єкта’, ‘край, межа’, ‘поверхня’). У дослідженні застосовано ономасіологічну модель опису – від значення до слова. Корпус джерел сформували діалектні й етнографічні тексти, словники, регіональні атласи та записи діалектного мовлення носіїв говорів української мови, а також історичні словники, які документують семантичні зміни в часі.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Тетяна Ястремська https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30374 Badania leksyki gwarowej w dobie przemian i globalizacji 2021-12-10T11:31:40+00:00 Tomasz Jelonek tomasz.jelonek@uj.edu.pl <p>Główny cel artykułu stanowi próba zarysowania problemów związanych z gromadzeniem leksyki gwarowej w dobie przemian językowo-kulturowych i globalizacji. W opracowaniu wykorzystano m.in. wnioski z eksploracji terenowej, którą autor prowadzi od roku 2011 w gminie Wręczyca Wielka na północy województwa śląskiego w powiecie kłobuckim. W pierwszej części tekstu omówiono pokrótce wpływ przemian cywilizacyjno-kulturowych i procesów globalizacyjnych na słownictwo mieszkańców współczesnej wsi. Przybliżono także specyfikę badań terenowych z pierwszej połowy XX w. W drugiej części przedstawiono natomiast trudności, na jakie napotyka współczesny badacz gwar. Zaproponowano również kilka rozwiązań metodologicznych, które mogą ułatwić gromadzenie materiału leksykalnego.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Tomasz Jelonek https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30375 Rzeczownik hasen i formacje pochodne w gwarze Bugaja na Pogórzu na tle innych gwar 2021-12-10T11:31:38+00:00 Halina Karaś h.a.karas@uw.edu.pl <p>Celem artykułu jest przedstawienie rzeczownika hasen / hasyn / hasynt, czasownika hasnować i jego derywatów prefiksalnych funkcjonujących w gwarze Bugaja na Pogórzu (gm. Biecz, pow. Gorlice). Czasownik hasnować ‘zyskiwać, przynosić korzyść, pożytek’ – derywat od słowacyzmu pochodzenia węgierskiego hasen ‘zysk, korzyść, pożytek’ (przez niektórych uznawanego za bezpośredni hungaryzm) – w gwarze okolic Biecza zyskał nowe znaczenie ‘trwonić, marnować’, wykazując się łączliwością leksykalną z określeniami dóbr materialnych, pieniędzy, majątku itp. W artykule przedstawiono stan udokumentowania leksykograficznego omawianej grupy wyrazów, ich zasięg terytorialny, etymologię, znaczenia i hipotezę dotyczącą przyczyn zmian semantycznych.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Halina Karaś https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30377 Dialektologiczne badania terenowe na podstawie kolekcji muzealnej jako metoda budowania nowych kontekstów kulturowych 2021-12-10T11:31:35+00:00 Katarzyna Konczewska katarzyna.konczewska@ijp.pan.pl <p>Dialektologiczne badania terenowe w areałach charakteryzujących się skomplikowaną sytuacją socjolingwistyczną wymagają od eksploratora wiedzy także historycznej i etnograficznej. W artykule została przedstawiona metoda badań kontaktów językowych na pograniczu w oparciu o materiały archiwalne i obiekty muzealne. Korzystając z tej metody, badacz otrzymuje możliwość odczytania nowych kontekstów kulturowych, pozyskania nowego materiału gwarowego, a nawet łatwiejszego nawiązania kontaktu z informatorami. Metoda ta pozwala także spojrzeć na muzealia jako pomocne instrumentarium w dialektologicznych badaniach terenowych, a nie wyłącznie „martwą” materię.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Katarzyna Konczewska https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30378 Понятие «ВРЕМЯ» в нижнелужицком языке 2021-12-10T11:31:33+00:00 Михаил Кондратенко mmkondratenko@gmail.com <p>Определение сущности времени в языковом его представлении включает множество аспектов, но для выявления и классификации качественных характеристик данного объекта номинации целесообразно рассматривать некоторые семантические модели, которые складываются вследствие опосредованных языком закономерностей интерпретации понятия ‘время’. Такими моделями являются манифестации этого понятия полисемичными лексемами, раскрывающими при переносе наименования специфический образ времени; выражение связи между прошлым, настоящим и будущим; мотивация наименований периодов времени разновидностями сельскохозяйственных и иных работ; репрезентация аксиологических характеристик.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Михаил Кондратенко https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30379 O gwarowej artystycznej metaforze niekonwencjonalnej na przykładzie poezji Podhala 2021-12-10T11:31:30+00:00 Anna Mlekodaj anna.mlekodaj@ppuz.edu.pl <p>W gwarowej poezji Podhala obok nurtu ludowego wyodrębnił się także nurt zindywidualizowanej liryki, prezentującej subiektywną wizję świata, przefiltrowaną przez wrażliwość poety. Teksty należące do tego nurtu cechuje niekonwencjonalna metaforyka, polegająca na zastosowaniu figur stylistycznych świadomie i twórczo modyfikujących konwencje ludowego stylu artystycznego lub też inspirujących się innymi wzorcami. Celem niniejszego artykułu jest analiza czterech przykładów niekonwencjonalnych metafor gwarowych o różnym stopniu złożoności. Wszystkie zostały zaczerpnięte z tekstów współczesnych poetów Podhala. W nawiązaniu do interakcyjnej teorii metafory M. Blacka zostaną omówione przekształcenia semantyczne, którym poddano poszczególne wyrażenia gwarowe w celu wydobycia z nich nowych znaczeń.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Anna Mlekodaj https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30380 Kalki semantyczne, strukturalne i kolokacyjne z języka rosyjskiego w gwarach polskich na terenie Rosji 2021-12-10T11:31:28+00:00 Sergiej Skorwid slavcenteur@gmail.com <p>W artykule przedstawiono rozważania dotyczące systemu leksykalnego polskich gwar przesiedleńczych w Rosji, który uległ silnemu wpływowi dominującego języka ich otoczenia. Autor omawia zagadnienia związane z wyodrębnieniem semantycznych i strukturalnych kalk w tych gwarach i w szczególności z rozróżnieniem kalk i adaptowanych zapożyczeń z języka rosyjskiego. Te problemy powstają na skutek bliskiej pokrewności kontaktujących się słowiańskich odmian językowych. W celu rozwiązania części tych problemów, uwzględniając fakt, że w wielu przypadkach kalki i/lub adaptowane zapożyczenia używane są w ściśle określonych kolokacjach, w artykule zaproponowano wprowadzenie pojęcia „kalki kolokacyjne”, które, zdaniem autora, pozwala na adekwatny opis badanych zjawisk.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Sergiej Skorwid https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30381 Klasyfikacja słownictwa z zakresu pola WYPOSAŻENIE I WYSTRÓJ WNĘTRZ 2021-12-10T11:31:26+00:00 Katarzyna Zagłoba katzag@amu.edu.pl <p>Artykuł przedstawia podział słownictwa z zakresu pola semantyczno-tematycznego WYPOSAŻENIE I WYSTRÓJ WNĘTRZ. We wstępie autorka odnosi się do klasyfikacji innych badaczy (Andrzeja Markowskiego, Barbary Batko-Tokarz, a także Anny Piotrowicz i Małgorzaty Witaszek-Samborskiej), a następnie prezentuje własną propozycję podziału na podpola. Poszczególne podpola zobrazowane są przykładowymi leksemami zgromadzonymi na terenie powiatu poddębickiego.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Katarzyna Zagłoba https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30382 Wykładniki ekwiwalencji w wybranych inwentarzach z XVIII wieku 2021-12-10T11:31:23+00:00 Błażej Osowski blazej.osowski@amu.edu.pl <p>Artykuł przedstawia wykładniki ekwiwalencji, za pomocą których jest ona w tekście ustanawiana. Będziemy rozważać relację wewnątrzsystemową, w obrębie jednego języka, na boku pozostawiając ekwiwalencję w przekładzie. Ekwiwalencja to relacja semantyczna łącząca co najmniej dwa elementy (ekwiwalenty). Ekwiwalenty są równoważne w danym tekście, tj. mają wspólny referent (np. Jankesi = Amerykanie), i mogą przyjmować formę pojedynczych wyrazów lub dłuższych fraz (np. Japonia = Kraj Kwitnącej Wiśni). Ekwiwalencja może być przydatna dla dialektologa, ponieważ może służyć w tekście do zestawiania jednostek literackich i gwarowych. Wyróżniono środki składniowe, interpunkcyjne i leksykalne.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Błażej Osowski https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30383 Teksty urzędowe autorstwa mieszkańców wsi jako materiał do badania ich kompetencji komunikacyjnych – problemy i wyzwania metodologiczne 2021-12-10T11:31:20+00:00 Anna Piechnik anna.piechnik@uj.edu.pl <p>Przeobrażenia kulturowe i cywilizacyjne współczesnej wsi powodują konieczność interdyscyplinarnych badań umożliwiających uchwycenie i opis tych zmian. Badaniom poddawano dotąd niemal wyłącznie język mówiony jako podstawowy i zwykle jedyny kod komunikacji mieszkańców wsi, którzy teksty pisane tworzą rzadko, głównie w kontaktach z urzędem. Teksty takie dają więc rzadką okazję wglądu w ich kompetencje komunikacyjne, tekstotwórcze, stylistyczne, w stosowane przez nich strategie perswazyjne. Pokazują też, na ile gwara odzwierciedla się w ich tekstach pisanych. Potencjał takich tekstów potwierdziły badania podań do małopolskich ośrodków pomocy społecznej. Poddanie analizie materiału z innych obszarów Polski pozwoliłoby wysnuć ogólniejsze wnioski na temat stylu urzędowego mieszkańców wsi.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Anna Piechnik https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30384 Диалектна основа на Pastirska knigha (1848) от Андреа Канова. 1. Фонетика 2021-12-10T11:31:15+00:00 Людвиг Селимски selimski@wp.pl <p>Епископ А. Канова се е старал текстът му да е достъпен, разбираем не само за католиците в България – в него се явяват и консонантите в, ф и х, които липсват в диалекта на католиците. А ограничена (в 11 думи/16 форми) е появата на характерния за диалекта на католиците нов вокал ì на мястото на акцентирано è. За отбелязване е и появата на вокала е на мястото на а в наречието delèc ‘далеко’ и в прилагателното delecni ‘далечни’, както и на диалектната форма sе на мястото на книжовната sa ‘са’ (за 3 л. мн. ч., сег. вр.) на спомагат. глагол съм. Всички тези фонетични особености са безспорно свидетелство за това, че изследваният текст е изграден в основни линии върху диалекта на католиците.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Людвиг Селимски https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30385 Gwarowa etykieta językowa i religia 2021-12-10T11:31:10+00:00 Kazimierz Sikora k.sikora@uj.edu.pl <p>W artykule podjęto próbę przedstawienia zależności pomiędzy licznie obecnymi w gwarze modlitewnymi formułami codziennej etykiety a tradycyjną chłopską religijnością i osadzonymi w niej: modelem wiejskiej grzeczności oraz systemem wartości i norm obyczajowych. Jak dowodzą analizy wybranych formuł grzecznościowych (quasi-religijnego powitania, pożegnania, powitania przy pracy i jedzeniu posiłków), mają one początek w kulturowym mechanizmie religijnej aksjologizacji rozmaitych sfer życia, skryptów, gestów kultury, oraz w sakralizacji pracy na roli i wszystkich obszarów związanej z nią aktywności człowieka. Należą one jednocześnie do kultury „dobrego słowa”, traktującej życzenie jako realny dar, zapewniający odbiorcy, z pomocą Boga, pomyślność, zdrowie i szczęście we wszelkich okolicznościach życia prywatnego i społecznego (nie wyłączając jedzenia i spożywania alkoholu). Artykuł reprezentuje antropologiczno-kulturowy nurt badań w dialektologii.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Kazimierz Sikora https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30387 Ikonografia w słowniku gwarowym 2021-12-10T11:31:06+00:00 Józef Kąś jozef.kas@uj.edu.pl <p>W związku z szybkim zanikaniem wiejskiej kultury materialnej opisy językowe artefaktów stają się coraz trudniejsze. Istotnym elementem dopełniającym takie opisy staje się w tej sytuacji ikonografia. Ikonografia jest więc w słowniku gwarowym:<br>1) dopełnieniem definicji;<br>2) szansą weryfikacji definicji;<br>3) pomocą w poprawnym ustawieniu ekspozycji etnograficznych;<br>4) środkiem przedstawienia specyfiki etnograficznej w danym regionie;<br>5) uzupełnieniem opisu etnologicznego;<br>6) środkiem przedstawienia relacji między elementami składowymi artefaktu złożonego konstrukcyjnie.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Józef Kąś https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30388 Hasło w słowniku gwarowym – problem metodologiczny współczesnej dialektologii 2021-12-10T11:31:03+00:00 Halina Pelcowa halina.pelc@poczta.umcs.lublin.pl <p>Przedmiotem rozważań są problemy metodologiczne związane z wartością naukową i poznawczą hasła słownikowego, rozpatrywane w aspekcie praktycznej użyteczności słowników gwarowych regionalnych i lokalnych oraz ich przydatności w dialogu pokoleń i promocji regionu. Istotą hasła słownikowego jest zarówno liczba i układ poszczególnych jego segmentów składowych, ich reprezentatywność i możliwość oddziaływania, jak i włączenie do słownika mapy i ilustracji, zarezerwowanych jeszcze do niedawna dla innych publikacji. Mapa i ilustracja powinny zostać wkomponowane w hasło, zgodnie z założeniem pozwalającym na pełne wykorzystanie informacji geograficznych, a jednocześnie na uchwycenie miejsca danego leksemu w strukturze gwarowej regionu z wszechstronną wizualizacją desygnatu.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Halina Pelcowa https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30390 Wielkopolskie Słowniki Regionalne – założenia leksykograficzne serii 2021-12-10T11:31:01+00:00 Jerzy Sierociuk jasier@amu.edu.pl <p>Gwary wielkopolskie są najsłabiej udokumentowane leksykograficznie, toteż proponowana seria Wielkopolskie Słowniki Regionalne jest próbą nadrobienia tych zaległości. Ze względu na ograniczoną liczebność zespołu dialektologów (tylko 3 osoby) zdecydowano, że współpracować będziemy z różnymi środowiskami lokalnymi, szczególnie ze szkołami. Eksploracja terenowa o wyraźnym założeniu leksykograficznym zawężona jest do wybranego pola tematycznego, a specjalny kwestionariusz zawiera 600–800 specjalnie skonstruowanych pytań prowokujących rozmówców do dłuższych wypowiedzi; pożądane też są fotografie omawianych desygnatów. Identyczne tematycznie słowniki mają być przygotowane dla kilku regionów Wielkopolski – w zamierzeniu ma ich być 4–5 – co w dalszej perspektywie stwarza możliwości analiz komparatystycznych. Dopuszczamy ponadto możliwość zestawiania podobnych słowników także z różnych dialektów polskich jak i w kontekście slawistycznym. Słowniki mają mieć charakter popularnonaukowy, przez co rezygnujemy z zamieszczania informacji gramatycznych, etymologii itp. Wartość naukową dodatkowo akcentuje obecność jednostek leksykalnych istotnych w badaniach lingwistycznych, zarówno dotyczących języka polskiego jak i niektórych zależności slawistycznych. Przestrzegana jest zasada synchronii – podajemy datę rejestracji materiału w terenie, charakterystykę współczesnego stanu gwary oraz szkic o historii terenu i współpracującej szkoły.</p> 2021-12-10T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2021 Jerzy Sierociuk