Gwary Dziś https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd <p>„Gwary Dziś” to czasopismo, którego początki sięgają roku 2001, kiedy to ukazał się pierwszy tom serii pod tym samym tytułem i pod redakcją J. Sierociuka. W roku 2015 seria została przekształcona w czasopismo on-line, stając się nieformalnym organem Komisji Dialektologicznej przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów. „Gwary Dziś” to rocznik poświęcony dialektologii słowiańskiej. Aspekt slawistyczny publikowanych prac silnie zaznacza się od początku istnienia serii i przejawia się w gronie autorskim pochodzącym ze wszystkich państw słowiańskich (i nie tylko). Dzięki czemu czasopismo stało się platformą wymiany wyników badań naukowców zajmujących się tematyką gwar z obszaru całej Słowiańszczyzny.&nbsp; Czasopismo publikuje prace szczegółowe, teoretyczne i materiałowe, zarówno prowadzone w duchu teorii tradycyjnych, jak i nowych. Zakres tematyczny obejmuje dialektologię współczesną i historyczną oraz jej pogranicza.</p> <ul class="oczasopismie"> <li class="show"><a href="/index.php/gd/about" target="_blank" rel="noopener">POLITYKA FUNKCJONOWANIA CZASOPISMA</a></li> <li class="show"><a href="/index.php/gd/issue/current" target="_blank" rel="noopener">AKTUALNY NUMER</a></li> <li class="show"><a href="/index.php/gd/issue/archive" target="_blank" rel="noopener">ARCHIWUM</a></li> </ul> <div class="oczasopismie"><strong>INDEKSOWANE W:</strong> <p>CEJSH; Google Scholar</p> </div> <div class="oczasopismie"><strong>WSKAŹNIKI OCENY CZASOPISMA:</strong></div> <div class="oczasopismie">&nbsp;</div> <div class="oczasopismie"><strong>DOI:&nbsp;</strong><a href="https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/index">10.14746/gd</a></div> <div class="oczasopismie"><strong>ISSN:&nbsp;1898-9276</strong></div> <div class="oczasopismie"><strong>PRACE PUBLIKOWANE W CZASOPIŚMIE DOSTĘPNE SĄ NA LICENCJI CREATIVE COMMONS:</strong><br><a href="http://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/" rel="license"><img style="border-width: 0;" src="https://i.creativecommons.org/l/by-nd/4.0/88x31.png" alt="Creative Commons License"></a></div> <div class="oczasopismie"><a href="https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/" rel="license"> Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe</a>.</div> Adam Mickiewicz University Poznan pl-PL Gwary Dziś 1898-9276 <p>Autorzy</p> <p>Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie Gwary Dziś są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.</p> <p>Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie Gwary Dziś udzielają Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalają na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0).</p> <p>Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.</p> <p>Użytkownicy</p> <p>Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2015 r. w Gwarach Dziś pod następującymi warunkami:</p> <p>uznanie autorstwa - obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;<br>bez tworzenia utworów zależnych - utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.<br>Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2015 r. prawa autorskie są zastrzeżone.</p> <p>Inne</p> <p>Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).</p> Sto lat dialektologii w Poznaniu https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/26612 <p>W artykule przedstawione są najważniejsze informacje dotyczące historii badań dialektologicznych w Poznaniu. Podano też istotne dane, szkicując kontekst tych działań – działalność naukowa Uniwersytetu Poznańskiego ściśle powiązana jest z Poznańskim Towarzystwem Przyjaciół Nauk. Te dwie instytucje naukowe mają wielkie zasługi w rozwoju studiów polonistycznych, a w tym dialektologii. Przedstawione informacje dotyczą głównie mało znanych osiągnięć zespołu dialektologicznego – między innymi archiwum fonograficznego z rejestracjami wypowiedzi informatorów urodzonych w drugiej połowie XIX wieku (najstarszy rozmówca pochodzi z roku 1855), co z nagraniami współczesnymi daje w sumie zarejestrowanych około 3700 godzin mowy ludowej – całość tego archiwum dostępna jest w wersji cyfrowej.<br>Tekst uzupełnia garść informacji o historii dialektologii poznańskiej, zaś kończy szkic współczesnych działań zespołu Pracowni Dialektologicznej UAM – głównie prac leksykograficznych</p> Jerzy Sierociuk Copyright (c) 2020-12-15 2020-12-15 13 11 32 Sto lat dialektologii w Poznaniu https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/26614 <p>W artykule przedstawione są najważniejsze informacje dotyczące historii badań dialektologicznych w Poznaniu. Podano też istotne dane, szkicując kontekst<br>tych działań – działalność naukowa Uniwersytetu Poznańskiego ściśle powiązana jest z Poznańskim Towarzystwem Przyjaciół Nauk. Te dwie instytucje naukowe mają wielkie zasługi w rozwoju studiów polonistycznych, a w tym dialektologii. Przedstawione informacje dotyczą głównie mało znanych osiągnięć zespołu dialektologicznego – między innymi archiwum fonograficznego z rejestracjami wypowiedzi informatorów urodzonych w drugiej połowie XIX wieku (najstarszy rozmówca pochodzi z roku 1855), co z nagraniami współczesnymi daje w sumie zarejestrowanych około 3700 godzin mowy ludowej – całość tego archiwum dostępna jest w wersji cyfrowej.<br>Tekst uzupełnia garść informacji o historii dialektologii poznańskiej, kończy zaś szkic współczesnych działań zespołu Pracowni Dialektologicznej UAM – głównie prac leksykograficznych.</p> Jerzy Sierociuk Copyright (c) 2020-12-15 2020-12-15 13 43 63 Dynamika zmian w obrębie rodzaju gramatycznego rzeczowników gwarowych – wybrane zagadnienia https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/26615 <p>Fleksja gwarowa należy do tych elementów systemu językowego, które ze względu na trudności z pozyskaniem materiałów i sposobem ich opisu, nie jest częstym obiektem zainteresowania dialektologów. Natomiast fleksja gwar wielkopolskich jest dodatkowo trudna w opisie, gdyż brak tu punktu wyjścia w postaci wcześniejszej charakterystyki problemu odmiany, któryby generował potrzebę opisu kontynuującego, pokazującego zmiany na drodze ewolucji systemu gwarowego. Język mieszkańców wsi na przełomie XX i XXI w. znalazł się w fazie dynamicznych przemian na wszystkich poziomach sytemu językowego. Fakt ten nie może zostać pominięty w doborze odpowiednich narzędzi badawczych. Fleksja gwarowa wymyka się jednoznacznemu zaszeregowaniu, jest pełna<br>niekonsekwencji i odchyleń od (wydawałoby się) przyjętego paradygmatu. Wszystko to sprawia, że znacznie bardziej interesujące jest ukazanie jej jako plastycznego tworu języka mówionego, zatem w sposób dynamiczny, uzyskany na podstawie analiz statystycznych.<br>Dynamika form fleksyjnych w obrębie rodzaju gramatycznego to opracowanie będące częścią większej monografii, a poświęcone zagadnieniu wariantywności rodzajowej rzeczowników oraz zjawisku zmiany rodzaju podczas odmiany, a także znanej kwestii opozycji rodzaju męskoosobowego i niemęskoosobowego.<br>Moim zamiarem było nie tylko opisanie ciekawszych zjawisk z zakresu rodzaju gramatycznego rzeczowników zaobserwowanych w języku współczesnych Wielkopolan, ale i wykazanie zmian w zestawieniu z materiałami lat 50.–80.<br>Kategoria rodzaju wymyka się próbom normatywnego jej uporządkowania. Szczególnie podatny na wariancje rodzajowe jest język mówiony, gdzie niejako zasady dotyczące poprawności ulegają zawieszeniu. Język mówiony ma naturę dynamiczną i ten właśnie jego aktywny charakter determinuje stopień natężenie poszczególnych cech mówionej odmiany polszczyzny – odpowiednia forma powstaje z chwilą kreowania aktu mowy (nie liczy się zgodność z normą ogólnopolską – ważna jest przede wszystkim komunikatywność). Mimo swej specyfiki odmiana mówiona mieści się w ramach mniej lub<br>bardziej elastycznej normy języka.<br>Analiza materiałów, mających zilustrować dynamikę zmian w obrębie rodzaju gramatycznego, daje przesłanki do wyciągnięcia wniosków ogólnych. Gwary są tą odmianą języka narodowego, której chcielibyśmy przypisywać wiele cech dystynktywnych, historycznych, a nawet prahistorycznych. Jednakże jest to odmiana języka, która ulega ewolucji wraz z resztą odmian języka narodowego. Użytkownicy języka będą zawsze wybierać takie formy, które wystarczają dla sprawnego przeprowadzenia aktu komunikacji. Gwary znalazły się w takim momencie swojego rozwoju, w którym badacze starają się wyłuskiwać elementy typowe dla dialektu, zapominając o badaniu aktualnej ich struktury – wynikającej z bieżących potrzeb komunikacyjnych użytkowników języka wsi.</p> Justyna Kobus Copyright (c) 2020-12-15 2020-12-15 13 65 110 Geografia lingwistyczna a materiał historyczny. Na przykładzie wielkopolskich inwentarzy z drugiej połowy XVIII wieku https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/26633 <p>Niniejsza praca wpisuje się w nurt dialektologiczny geografii językowej. Analizowany materiał to wielkopolskie inwentarze dóbr szlacheckich z 2. połowy XVIII<br>wieku. Zakłada się, że ówczesna wielkopolska polszczyzna regionalna była wewnętrznie zróżnicowana w wymiarze geograficznym i zróżnicowanie to nie miało charakteru przypadkowego, lecz wpływały na nie takie czynniki, jak: wykształcenie uczestników aktu komunikacji (w tym pisarzy) i opanowanie przez nich polszczyzny literackiej, wpływy gwarowe, wpływy obcych języków, obecność elementów archaicznych i innowacyjnych. Zróżnicowanie to odbija się w inwentarzach, a ich analiza miała za cel wyekscerpowanie przykładów wariantów leksykalnych. W niniejszej pracy przytoczono 4 wybrane przykłady: ‘bogaty chłop’, ‘ziemniaki’, ‘mała izba’, ‘niebieski’. Stworzono dla nich mapy. Po części analitycznej sformułowano uogólnienie na temat wariantywności w badanych źródłach (typy wariantywności, jej źródła, poziomy, typy wariantów).</p> Błażej Osowski Copyright (c) 2020-12-15 2020-12-15 13 111 134 Wybrane aspekty funkcjonowania gwar słowiańskich w Internecie https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/26634 <p>Materiał badawczy dotyczy gwar wiejskich i miejskich oraz dialektów niemal całej Słowiańszczyzny: z terenu Białorusi, Bułgarii, Czech, Macedonii, Polski, Serbii, Słowacji, Ukrainy. Artykuł składa się z części teoretycznej poświęconej badaniom językoznawczym nad siecią i komunikacji komputerowej oraz dwóch części analitycznych. Pierwsza, o charakterze ogólnym, ma za cel określenie kodów używanych na badanych fanpage’ach oraz motywacji ich zakładania. Cel drugiej części analitycznej, mającej charakter rozważań szczegółowych, to omówienie budowy postów słownikowych na przykładzie jednego z najstarszych, polskich fanpage’y poświęconych tematyce gwarowej Dawniej tutej – gwara wielkopolska.</p> Błażej Osowski Copyright (c) 2020-12-15 2020-12-15 13 135–152 135–152 Homer i współczesny folklor – różny czas, jedna tradycja https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/26636 <p>Artykuł podejmuje istotną dla interpretacji kultury ludowej kwestię: czy teksty współczesnego folkloru są w jakimś stopniu kontynuacją tradycyjnej struktury poetyckiej. Zasadnicze pytanie brzmi: czy współczesny folklor może swymi korzeniami sięgać czasów dominacji kultury oralnej? Analizie poddane zostały oryginalne teksty folkloru różnych narodów słowiańskich. Tekstowa żywotność w całej Słowiańszczyźnie identycznych elementów poetyki utworów folklorowych przekonuje, że są to struktury obecne już w czasach wspólnoty prasłowiańskiej; Obecność jednostek folklorowych – nieobecnych w codziennych gwarach i w języku literackim – przekonuje o ich prasłowiańskim rodowodzie.<br>Formuliczność epiki folkloru słowiańskiego i takoważ struktura tekstów Homerowych pozwalają stawiać tezę o wspólnym pochodzeniu obu tych struktur tekstowych, o jednej tradycji przy różnym czasie ich dokumentowania.</p> Jerzy Sierociuk Copyright (c) 2020-12-15 2020-12-15 13 153–163 153–163 Założenia metodologiczne badań języka wsi https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/26637 <p>W artykule wychodzi się z przeświadczenia, że współczesne wieś jest terenem nie tylko intensywnych przeobrażeń warunków życia jej mieszkańców, lecz także jest to obszar bardzo szybko zachodzących przeobrażeń języka kształtującej ją społeczności, gdzie tradycyjnie pojmowane gwary coraz rzadziej są podstawowym środkiem porozumiewania się. Prezentowana propozycja badawcza akcentuje potrzebę uwzględnienia kilku przesłanek:<br>1) gromadzenie w terenie materiału leksykalnego głównie poprzez koncentrację uwagi na określonym polu tematycznym;<br>2) na etapie gromadzenia materiału uwzględniać różne parametry socjolingwistyczne;<br>3) do badań typować informatorów reprezentujących różne grupy pokoleniowe wyznaczane rokiem urodzenia informatora; dla celów porządkujących przyjmuje się pięć takich przedziałów pokoleniowych;<br>4) poddawany obróbce komputerowej materiał ma być zaopatrzony w odpowiednią metryczkę zawierająca kilka podstawowych parametrów pozwalających na dokładna charakterystykę każdego z jego elementów.</p> Jerzy Sierociuk Copyright (c) 2020-12-15 2020-12-15 13 165–172 165–172 Cechy definicyjne gwar w języku mieszkańców wsi https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/26638 <p>Artykuł koncentruje się na problemie przydatności zbiorów tekstów do zestawiania charakterystyki gwar. Zwrócono tu uwagę na występowanie niektórych cech dialektalnych w książkowym wydaniu Tekstów z zachodniej Wielkopolski Z. Sobierajskiego. Na 210 stronach druku odnotowanych jest 62711 słowoform gwarowych. Materiał z tak zestawionego korpusu skonfrontowany został z M. Gruchmanowej Gwarami zachodniej Wielkopolski (Poznań 1970) i Atlasem języka i kultury ludowej Wielkopolski (Wrocław …– Poznań 1979–2005). Cały szereg form, uznawanych za typowe dla gwar tego regionu, w badanym korpusie nie występuje, lub ma poświadczenia jednokrotne. Mimo więc tak obfitego materiału w wielu wypadkach nie jest możliwe podjęcie prób naszkicowania charakterystyki językowej konkretnych gwar.</p> Jerzy Sierociuk Copyright (c) 2020-12-15 2020-12-15 13 173–181 173–181 O pewnej zależności słowotwórstwa od struktury pola leksykalno-semantycznego https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/26639 <p>W artykule rozpatrzona została sytuacja wywołana ingerencją nowych, obcych konkretnej gwarze jednostek leksykalnych. Przejrzyste słowotwórczo wyrazy typu grabisko, siekierzysko, kosisko, stylisko dokumentujące łączliwość formantu -isko z podstawą rzeczownikową – w kategorii nazw części składowych prostych narzędzi – zmieniają swoją charakterystykę pod wpływem oddziaływania upowszechniającej się formy typu styl ‘trzonek’. W konsekwencji zamiast struktury typu kosisko ‘trzonek, rękojeść kosy’ (z podstawą rzeczownikową) zaczyna dominować typ kosisko ‘metalowa część kosy, która kosi’ (z podstawą czasownikową). Podobne przeobrażeniom poddaje się także grabisko.</p> Jerzy Sierociuk Copyright (c) 2020-12-15 2020-12-15 13 183–190 183–190 Deminutiva gwarowe w systemie i w tekście https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/26640 <p>Artykuł jest próbą weryfikacji ogólnego przekonania o „ogromnym bogactwie” deminutivów w językach słowiańskich, w tym kontekście także w gwarach. Oglądowi poddane zostały teksty nagrane przez Z. Sobierajskiego w latach 1951–1953 i opublikowane w tomie zawierającym nieco ponad 200 stron tekstów z 11 miejscowości zachodniej Wielkopolski (Sobierajski 1985).<br>Wbrew oczekiwaniom deminutiva pojawiają się w tych tekstach w ilościach śladowych, liczba ich tekstowych użyć nie przekracza 0,5% zarejestrowanych słowoform (tych w całym tomie jest 62 711). Zaskakuje natomiast redundantne, naddane wyłożenie ‘małości’ typem MAŁY. MAŁY + deminutivum pojawiło się 38 razy, co stanowi 61,29% użyć tekstowych leksemu MAŁY.</p> Jerzy Sierociuk Copyright (c) 2020-12-15 2020-12-15 13 191–200 191–200 Socjologiczny kontekst badań języka mieszkańców wsi https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/26641 <p>Artykuł podejmuje próbę szkicowania kontekstu współczesnej sytuacji językowej wsi. Przywołane nowe rozstrzygnięcia socjologii, geografii wsi – i innych dyscyplin zajmujących się obszarami wiejskimi – jednoznacznie wskazują na konieczność zmiany orientacji metodologicznej współczesnej dialektologii. Konkluzją powyższego jest coraz wyraźniej rysująca się potrzeba mówienia o języku mieszkańców wsi miast o tradycyjnej gwarze. Wzrasta też świadomość wartości lokalnej kultury i potrzeby jej kultywowania. Coraz częściej jest też odczuwana potrzeba zestawiania słowników własnej gwary.</p> Jerzy Sierociuk Copyright (c) 2020-12-15 2020-12-15 13 201–213 201–213 W sprawie synonimii w gwarach – na tle polszczyzny ogólnej https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/26642 <p>W artykule podejmowany jest problem funkcjonowania w gwarach synonimii. Zjawisko to rozpatrywane jest zarówno w kontekście współczesnych dialektalnych opisów leksykograficznych, jak i bogatego materiału wyekscerpowanego z korpusu gwary jednej wsi wielkopolskiej (Bukówiec Górny, pow. Leszno). Uznając synonimię za zjawisko stylistyczne, przyjmuje istotne znaczenie w y b o r u jako podstawowego warunku zaistnienie relacji synonimicznej. Przedstawione wyniki analiz wykazują, że o właściwej relacji synonimicznej w gwarach można mówić jedynie na poziomie idiolektalnym.</p> Jerzy Sierociuk Copyright (c) 2020-12-15 2020-12-15 13 215–226 215–226 Językowo-kulturowa wspólnota wsi słowiańskiej – założenia projektu badawczego https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/26643 <p>Artykuł zawiera założenia projektu mającego dać podstawy do językowo-kulturowych badań porównawczych współczesnej wsi słowiańskiej. Pozyskanie w miarę pełnego materiału z odpowiednio wybranych mikropól tematycznych ma także dać podstawy do szeroko zakrojonych badań korpusowych.</p> Jerzy Sierociuk Copyright (c) 2020-12-15 2020-12-15 13 227–241 227–241