Gwary Dziś https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd <p>„Gwary Dziś” to czasopismo, którego początki sięgają roku 2001, kiedy to ukazał się pierwszy tom serii pod tym samym tytułem i pod redakcją J. Sierociuka. W roku 2015 seria została przekształcona w czasopismo on-line, stając się nieformalnym organem Komisji Dialektologicznej przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów. „Gwary Dziś” to rocznik poświęcony dialektologii słowiańskiej. Aspekt slawistyczny publikowanych prac silnie zaznacza się od początku istnienia serii i przejawia się w gronie autorskim pochodzącym ze wszystkich państw słowiańskich (i nie tylko). Dzięki czemu czasopismo stało się platformą wymiany wyników badań naukowców zajmujących się tematyką gwar z obszaru całej Słowiańszczyzny.&nbsp; Czasopismo publikuje prace szczegółowe, teoretyczne i materiałowe, zarówno prowadzone w duchu teorii tradycyjnych, jak i nowych. Zakres tematyczny obejmuje dialektologię współczesną i historyczną oraz jej pogranicza.</p> <ul class="oczasopismie"> <li class="show"><a href="/index.php/gd/about" target="_blank" rel="noopener">POLITYKA FUNKCJONOWANIA CZASOPISMA</a></li> <li class="show"><a href="/index.php/gd/issue/current" target="_blank" rel="noopener">AKTUALNY NUMER</a></li> <li class="show"><a href="/index.php/gd/issue/archive" target="_blank" rel="noopener">ARCHIWUM</a></li> </ul> <div class="oczasopismie"><strong>INDEKSOWANE W:</strong> <p>CEJSH; Google Scholar</p> </div> <div class="oczasopismie"><strong>WSKAŹNIKI OCENY CZASOPISMA:</strong></div> <div class="oczasopismie">&nbsp;</div> <div class="oczasopismie"><strong>DOI:&nbsp;</strong><a href="https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/index">10.14746/gd</a></div> <div class="oczasopismie"><strong>ISSN:&nbsp;1898-9276</strong></div> <div class="oczasopismie"><strong>PRACE PUBLIKOWANE W CZASOPIŚMIE DOSTĘPNE SĄ NA LICENCJI CREATIVE COMMONS:</strong><br><a href="http://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/" rel="license"><img style="border-width: 0;" src="https://i.creativecommons.org/l/by-nd/4.0/88x31.png" alt="Creative Commons License"></a></div> <div class="oczasopismie"><a href="https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/" rel="license"> Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe</a>.</div> Adam Mickiewicz University Poznan pl-PL Gwary Dziś 1898-9276 <p>Autorzy</p> <p>Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie Gwary Dziś są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.</p> <p>Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie Gwary Dziś udzielają Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalają na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0).</p> <p>Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.</p> <p>Użytkownicy</p> <p>Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2015 r. w Gwarach Dziś pod następującymi warunkami:</p> <p>uznanie autorstwa - obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;<br>bez tworzenia utworów zależnych - utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.<br>Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2015 r. prawa autorskie są zastrzeżone.</p> <p>Inne</p> <p>Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).</p> Od Redakcji https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30337 <p>Od Redakcji.</p> Jerzy Sierociuk Copyright (c) 2021 Jerzy Sierociuk 2021-12-10 2021-12-10 14 9 9 10.14746/gd.2021.14.1 Úkoly české dialektologie na počátku 21. století https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30353 <p>Pracovníci dialektologického oddělení Ústavu pro jazyk český Akademie věd České republiky se zabývají výzkumem tradičních teritoriálních dialektů v českém národním jazyce. Vypracovali šest svazků Českého jazykového atlasu (knižně vydáno v letech 1992–2011), dostupný je též v elektronické podobě. Čeští dialektologové zpracovávají Slovník nářečí českého jazyka a Slovník pomístních jmen na Moravě a ve Slezsku. Spolupracují na jednotlivých svazcích Evropského jazykového atlasu (Atlas linguarum Europae) a Slovanského jazykového atlasu (Общеcлавянский лингвистический атлас).</p> Martina Ireinová Copyright (c) 2021 Martina Ireinová 2021-12-10 2021-12-10 14 11 16 10.14746/gd.2021.14.2 Narečna poimenovanja za kmečke posestnike kot motivacija hišnih imen na Gorenjskem https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30354 <p>V prispevku so predstavljena s poimenovanji za kmečke posestnike motivirana narečna hišna imena na Gorenjskem, zbrana v večletnem projektu Kako se pri vas reče? (2009–2020). Gradivo je primerjano z narečnimi apelativi, zbranimi z enotno anketno metodo v izbranih krajevnih govorih Slovenskega lingvističnega atlasa (SLA), tj. V181 kmet, V185 gruntar in V186 bajtar, kar omogoča primerjalno analizo občnoimenskega in lastnoimenskega narečnega gradiva na vseh jezikovnih ravninah – fonološki, morfološki, leksični (z etimologijo) in sintaktični.</p> Jožica Škofic Copyright (c) 2021 Jožica Škofic 2021-12-10 2021-12-10 14 17 34 10.14746/gd.2021.14.3 Metody opracowywania historycznych materiałów gwarowych na przykładzie ankiet Georga Wenkera https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30355 <p>W artykule przedstawiono ogólną charakterystykę ankiet Georga Wenkera do Niemieckiego atlasu językowego zapisanych w językach słowiańskich (ankiety czeskie, łużyckie, kaszubskie, polskie) i metody ich opracowywania. Szczegółowiej omówiono materiały z Mazur wschodnich (m.in. cechy fonetyczne, leksykę). W tekście wskazano na znaczenie ankiet w odtwarzaniu dawnego systemu gwarowego oraz badaniu zmian językowych, szczególnie na obszarach pogranicznych. Zwrócono również uwagę na wykorzystanie ankiet jako źródła informacji o dawnych zwyczajach, strojach ludowych, praktykach religijnych.</p> Dorota Krystyna Rembiszewska Copyright (c) 2021 Dorota Krystyna Rembiszewska 2021-12-10 2021-12-10 14 35 43 10.14746/gd.2021.14.4 Диалектни успоредици между славянския север и юг https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30361 <p>Докладът разглежда произношението на назални гласни като специфично фонетично явления, разпространено днес в южния и в северозападния дял на славянските езици. Разглеждат се примери за назализация в българските говори от различни части на българското езиково землище. Обсъждат се схващанията за произхода на назалите в славянските и в индоевропейските езици във връзка с въпроса за наличието на назализация в съседните на българските селища области, населени с носители на албански, арумънски и гръцки диалекти, в които са отбелязани фонетични явления, сходни със славянския назализъм.</p> Лучия Антонова-Василева Copyright (c) 2021 Лучия Антонова-Василева https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2021-12-10 2021-12-10 14 45 57 10.14746/gd.2021.14.5 Archaiczność polszczyzny południowokresowej. Zagadnienia teoretyczno-metodologiczne https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30363 <p>W artykule został omówiony problem archaiczności polszczyzny południowokresowej. Przedstawiono podstawy teoretyczne zagadnienia archaiczności odmian terytorialnych języka (teoria falowa J. Schmidta, poglądy neolingwisty włoskiego M. G. Bartoliego). Zreferowano wyniki badań autorów polskich na temat archaizmów i innowacji w kontekście centrum i peryferii językowych: T. Milewskiego, Z. Stiebera, H. Popowskiej-Taborskiej. Na tym tle przedstawiono cechy archaiczne polszczyzny południowokresowej w odniesieniu do XVII–XVIII wieku. Zwrócono uwagę na problemy metodologiczne oraz interpretacyjne dotyczące funkcjonowania archaizmów w tej odmianie języka (konieczność zastosowania metod językoznawstwa konfrontatywnego oraz historyczno-porównawczego, trudność w odróżnieniu archaizmu od zapożyczenia).</p> Katarzyna Sicińska Copyright (c) 2021 Katarzyna Sicińska 2021-12-10 2021-12-10 14 59 70 10.14746/gd.2021.14.6 Słownictwo polskie w gwarach rosyjskich (na podstawie materiałów Словаря русских народных говоров) https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30367 <p>Na podstawie materiałów pierwszych tomów Słownika rosyjskich gwar ludowych w artykule dokonano analizy rosyjskiego słownictwa gwarowego, które prawdopodobnie powstało na skutek oddziaływania języka polskiego. Główne uzasadnienie kwalifikacji rosyjkiego wyrazu gwarowego jako ewentualnej pożyczki z polszczyzny stanowi jego lokalizacja: Smoleńszczyzna, Litwa, Łotwa i niektóre inne regiony. Analizowane są poszczególne części mowy i klasy leksykalno-semantyczne wyrazów samodzielnych.</p> Natalia Ananiewa Copyright (c) 2021 Natalia Ananiewa 2021-12-10 2021-12-10 14 71 80 10.14746/gd.2021.14.7 Badanie pola tematycznego z zakresu stroju ludowego na podstawie danych z Korpusu Spiskiego https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30370 <p>Celem artykułu jest omówienie leksyki z zakresu stroju ludowego, utrzymującej się współcześnie w mowie mieszkańców Spisza. Powszechnie wiadomo, że archaiczne nazwy zanikają wraz z wymieraniem tradycyjnych form życia wiejskiego, a ich miejsce zastępują nowe, ogólne określenia. Dane do badania pola tematycznego pochodzą z Korpusu Spiskiego. Otrzymane wyniki stanowią zbiór ok. 150 nazw elementów stroju ludowego. W opisie stosuje się podział na makro- i mikropola w obrębie stroju męskiego oraz kobiecego. Leksyka zróżnicowana jest pod względem formalnym, semantycznym, geograficznym oraz frekwencyjnym.</p> Helena Grochola-Szczepanek Copyright (c) 2021 Helena Grochola-Szczepanek 2021-12-10 2021-12-10 14 81 94 10.14746/gd.2021.14.8 Synonimia słowotwórcza przymiotników w gwarach – wybrane problemy interpretacyjne https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30371 <p>Autor prezentuje wybrane problemy analizy odprzymiotnikowych derywatów, które wchodzą w relacje synonimii słowotwórczej. Na przykładzie występujących w gwarach Polski centralnej przymiotników ekspresywnych oraz oznaczających intensyfikację cechy lub jej osłabienie omawia trudności związane z interpretacją znaczenia derywatów oraz funkcji formantów, które je tworzą. Przymiotniki oznaczające wysoki stopień natężenia danej cechy tworzą szeregi synonimów bliskoznacznych, których formanty, pełnią różną funkcję – ekspresywną (np. -uchny, -uśki, -utki, -usi, -usieńki) oraz wzmacniającą i wyolbrzymiającą nazywaną cechę (np. -chny, -achny, -alachny, -aśny, -aśki). Szczególną uwagę zwraca się na kontekst, który odgrywa podstawową rolę w prawidłowym odczytaniu znaczenia przymiotników o znaczeniu cechy niepełnej. Jest on podstawowym narzędziem selekcji materiału, w którym te same formanty (np. -awy, przy-, przy-/-awy) tworzą derywaty wskazujące na osłabienie cechy podstawowej oraz jej nadmiar.</p> Irena Jaros Copyright (c) 2021 Irena Jaros 2021-12-10 2021-12-10 14 95 104 10.14746/gd.2021.14.9 Zanikanie formantów rodzinnych w gwarach a nietypowe problemy badawcze współczesnej dialektologii (na przykładzie wsi poddukielskich w Beskidzie Niskim) https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30372 <p>Przedmiotem artykułu są nietypowe problemy badawcze, na które od przełomu wieków XX i XXI natrafiają współcześni badacze języka mówionego wsi. W opisie przemian językowych społeczności wiejskich muszą oni bowiem uwzględniać zarówno przeobrażenia dokonujące się w gwarach, jak i w języku ogólnopolskim, ponieważ przedmiotem ich analiz staje się substandard wiejski, dodatkowo nieustannie modyfikowany przez polszczyznę medialną i wzorce angloamerykańskie. Nietypowe problemy badawcze pokazuję na przykładzie zanikających „formantów rodzinnych”, czyli przyrostków służących w gwarach do tworzenia nazw żon, synów i córek, zebranych we wsiach poddukielskich w Beskidzie Niskim. Materiał obejmujący cały wiek XX i początek wieku XXI zawiera też przykłady wskazujące na zjawisko odfleksyjniania imion i nazwisk w substandardzie wiejskim w strukturach składniowych typu: imię + od + gen. sg. nazwiska // imienia // przezwiska ojca lub matki.</p> Halina Kurek Copyright (c) 2021 Halina Kurek 2021-12-10 2021-12-10 14 105 111 10.14746/gd.2021.14.10 Концепт низ: семантика базових слів https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30373 <p>Верх / низ – просторова опозиція, яка не тільки демонструє орієнтацією об’єктів у просторі, уточнює просторову кваліфікацію частини об’єкта, а й окреслює і формує систему координат мовної (resp. діалектної) картини світу. У статті проаналізовано лексико-семантичні особливості одного із полюсів цієї опозиції – концепту низ, який у говорах української мови репрезентують базові слова низ, діл, під (спід). Семантику базових слів досліджено в межах семантичних полів («Рельєф», «Будівля», «Тіло», «Одяг і взуття», «Сінозаготівля», «Соціум» та ін.), а також відповідно до семантичних субкомплексів (‘частина об’єкта’, ‘край, межа’, ‘поверхня’). У дослідженні застосовано ономасіологічну модель опису – від значення до слова. Корпус джерел сформували діалектні й етнографічні тексти, словники, регіональні атласи та записи діалектного мовлення носіїв говорів української мови, а також історичні словники, які документують семантичні зміни в часі.</p> Тетяна Ястремська Copyright (c) 2021 Тетяна Ястремська https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2021-12-10 2021-12-10 14 113 137 10.14746/gd.2021.14.11 Badania leksyki gwarowej w dobie przemian i globalizacji https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30374 <p>Główny cel artykułu stanowi próba zarysowania problemów związanych z gromadzeniem leksyki gwarowej w dobie przemian językowo-kulturowych i globalizacji. W opracowaniu wykorzystano m.in. wnioski z eksploracji terenowej, którą autor prowadzi od roku 2011 w gminie Wręczyca Wielka na północy województwa śląskiego w powiecie kłobuckim. W pierwszej części tekstu omówiono pokrótce wpływ przemian cywilizacyjno-kulturowych i procesów globalizacyjnych na słownictwo mieszkańców współczesnej wsi. Przybliżono także specyfikę badań terenowych z pierwszej połowy XX w. W drugiej części przedstawiono natomiast trudności, na jakie napotyka współczesny badacz gwar. Zaproponowano również kilka rozwiązań metodologicznych, które mogą ułatwić gromadzenie materiału leksykalnego.</p> Tomasz Jelonek Copyright (c) 2021 Tomasz Jelonek 2021-12-10 2021-12-10 14 139 151 10.14746/gd.2021.14.12 Rzeczownik hasen i formacje pochodne w gwarze Bugaja na Pogórzu na tle innych gwar https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30375 <p>Celem artykułu jest przedstawienie rzeczownika hasen / hasyn / hasynt, czasownika hasnować i jego derywatów prefiksalnych funkcjonujących w gwarze Bugaja na Pogórzu (gm. Biecz, pow. Gorlice). Czasownik hasnować ‘zyskiwać, przynosić korzyść, pożytek’ – derywat od słowacyzmu pochodzenia węgierskiego hasen ‘zysk, korzyść, pożytek’ (przez niektórych uznawanego za bezpośredni hungaryzm) – w gwarze okolic Biecza zyskał nowe znaczenie ‘trwonić, marnować’, wykazując się łączliwością leksykalną z określeniami dóbr materialnych, pieniędzy, majątku itp. W artykule przedstawiono stan udokumentowania leksykograficznego omawianej grupy wyrazów, ich zasięg terytorialny, etymologię, znaczenia i hipotezę dotyczącą przyczyn zmian semantycznych.</p> Halina Karaś Copyright (c) 2021 Halina Karaś 2021-12-10 2021-12-10 14 153 163 10.14746/gd.2021.14.13 Dialektologiczne badania terenowe na podstawie kolekcji muzealnej jako metoda budowania nowych kontekstów kulturowych https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30377 <p>Dialektologiczne badania terenowe w areałach charakteryzujących się skomplikowaną sytuacją socjolingwistyczną wymagają od eksploratora wiedzy także historycznej i etnograficznej. W artykule została przedstawiona metoda badań kontaktów językowych na pograniczu w oparciu o materiały archiwalne i obiekty muzealne. Korzystając z tej metody, badacz otrzymuje możliwość odczytania nowych kontekstów kulturowych, pozyskania nowego materiału gwarowego, a nawet łatwiejszego nawiązania kontaktu z informatorami. Metoda ta pozwala także spojrzeć na muzealia jako pomocne instrumentarium w dialektologicznych badaniach terenowych, a nie wyłącznie „martwą” materię.</p> Katarzyna Konczewska Copyright (c) 2021 Katarzyna Konczewska 2021-12-10 2021-12-10 14 165 174 10.14746/gd.2021.14.14 Понятие «ВРЕМЯ» в нижнелужицком языке https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30378 <p>Определение сущности времени в языковом его представлении включает множество аспектов, но для выявления и классификации качественных характеристик данного объекта номинации целесообразно рассматривать некоторые семантические модели, которые складываются вследствие опосредованных языком закономерностей интерпретации понятия ‘время’. Такими моделями являются манифестации этого понятия полисемичными лексемами, раскрывающими при переносе наименования специфический образ времени; выражение связи между прошлым, настоящим и будущим; мотивация наименований периодов времени разновидностями сельскохозяйственных и иных работ; репрезентация аксиологических характеристик.</p> Михаил Кондратенко Copyright (c) 2021 Михаил Кондратенко https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2021-12-10 2021-12-10 14 175 182 10.14746/gd.2021.14.15 O gwarowej artystycznej metaforze niekonwencjonalnej na przykładzie poezji Podhala https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30379 <p>W gwarowej poezji Podhala obok nurtu ludowego wyodrębnił się także nurt zindywidualizowanej liryki, prezentującej subiektywną wizję świata, przefiltrowaną przez wrażliwość poety. Teksty należące do tego nurtu cechuje niekonwencjonalna metaforyka, polegająca na zastosowaniu figur stylistycznych świadomie i twórczo modyfikujących konwencje ludowego stylu artystycznego lub też inspirujących się innymi wzorcami. Celem niniejszego artykułu jest analiza czterech przykładów niekonwencjonalnych metafor gwarowych o różnym stopniu złożoności. Wszystkie zostały zaczerpnięte z tekstów współczesnych poetów Podhala. W nawiązaniu do interakcyjnej teorii metafory M. Blacka zostaną omówione przekształcenia semantyczne, którym poddano poszczególne wyrażenia gwarowe w celu wydobycia z nich nowych znaczeń.</p> Anna Mlekodaj Copyright (c) 2021 Anna Mlekodaj 2021-12-10 2021-12-10 14 183 197 10.14746/gd.2021.14.16 Kalki semantyczne, strukturalne i kolokacyjne z języka rosyjskiego w gwarach polskich na terenie Rosji https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30380 <p>W artykule przedstawiono rozważania dotyczące systemu leksykalnego polskich gwar przesiedleńczych w Rosji, który uległ silnemu wpływowi dominującego języka ich otoczenia. Autor omawia zagadnienia związane z wyodrębnieniem semantycznych i strukturalnych kalk w tych gwarach i w szczególności z rozróżnieniem kalk i adaptowanych zapożyczeń z języka rosyjskiego. Te problemy powstają na skutek bliskiej pokrewności kontaktujących się słowiańskich odmian językowych. W celu rozwiązania części tych problemów, uwzględniając fakt, że w wielu przypadkach kalki i/lub adaptowane zapożyczenia używane są w ściśle określonych kolokacjach, w artykule zaproponowano wprowadzenie pojęcia „kalki kolokacyjne”, które, zdaniem autora, pozwala na adekwatny opis badanych zjawisk.</p> Sergiej Skorwid Copyright (c) 2021 Sergiej Skorwid 2021-12-10 2021-12-10 14 199 208 10.14746/gd.2021.14.17 Klasyfikacja słownictwa z zakresu pola WYPOSAŻENIE I WYSTRÓJ WNĘTRZ https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30381 <p>Artykuł przedstawia podział słownictwa z zakresu pola semantyczno-tematycznego WYPOSAŻENIE I WYSTRÓJ WNĘTRZ. We wstępie autorka odnosi się do klasyfikacji innych badaczy (Andrzeja Markowskiego, Barbary Batko-Tokarz, a także Anny Piotrowicz i Małgorzaty Witaszek-Samborskiej), a następnie prezentuje własną propozycję podziału na podpola. Poszczególne podpola zobrazowane są przykładowymi leksemami zgromadzonymi na terenie powiatu poddębickiego.</p> Katarzyna Zagłoba Copyright (c) 2021 Katarzyna Zagłoba 2021-12-10 2021-12-10 14 209 218 10.14746/gd.2021.14.18 Wykładniki ekwiwalencji w wybranych inwentarzach z XVIII wieku https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30382 <p>Artykuł przedstawia wykładniki ekwiwalencji, za pomocą których jest ona w tekście ustanawiana. Będziemy rozważać relację wewnątrzsystemową, w obrębie jednego języka, na boku pozostawiając ekwiwalencję w przekładzie. Ekwiwalencja to relacja semantyczna łącząca co najmniej dwa elementy (ekwiwalenty). Ekwiwalenty są równoważne w danym tekście, tj. mają wspólny referent (np. Jankesi = Amerykanie), i mogą przyjmować formę pojedynczych wyrazów lub dłuższych fraz (np. Japonia = Kraj Kwitnącej Wiśni). Ekwiwalencja może być przydatna dla dialektologa, ponieważ może służyć w tekście do zestawiania jednostek literackich i gwarowych. Wyróżniono środki składniowe, interpunkcyjne i leksykalne.</p> Błażej Osowski Copyright (c) 2021 Błażej Osowski 2021-12-10 2021-12-10 14 219 226 10.14746/gd.2021.14.19 Teksty urzędowe autorstwa mieszkańców wsi jako materiał do badania ich kompetencji komunikacyjnych – problemy i wyzwania metodologiczne https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30383 <p>Przeobrażenia kulturowe i cywilizacyjne współczesnej wsi powodują konieczność interdyscyplinarnych badań umożliwiających uchwycenie i opis tych zmian. Badaniom poddawano dotąd niemal wyłącznie język mówiony jako podstawowy i zwykle jedyny kod komunikacji mieszkańców wsi, którzy teksty pisane tworzą rzadko, głównie w kontaktach z urzędem. Teksty takie dają więc rzadką okazję wglądu w ich kompetencje komunikacyjne, tekstotwórcze, stylistyczne, w stosowane przez nich strategie perswazyjne. Pokazują też, na ile gwara odzwierciedla się w ich tekstach pisanych. Potencjał takich tekstów potwierdziły badania podań do małopolskich ośrodków pomocy społecznej. Poddanie analizie materiału z innych obszarów Polski pozwoliłoby wysnuć ogólniejsze wnioski na temat stylu urzędowego mieszkańców wsi.</p> Anna Piechnik Copyright (c) 2021 Anna Piechnik 2021-12-10 2021-12-10 14 227 233 10.14746/gd.2021.14.20 Диалектна основа на Pastirska knigha (1848) от Андреа Канова. 1. Фонетика https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30384 <p>Епископ А. Канова се е старал текстът му да е достъпен, разбираем не само за католиците в България – в него се явяват и консонантите в, ф и х, които липсват в диалекта на католиците. А ограничена (в 11 думи/16 форми) е появата на характерния за диалекта на католиците нов вокал ì на мястото на акцентирано è. За отбелязване е и появата на вокала е на мястото на а в наречието delèc ‘далеко’ и в прилагателното delecni ‘далечни’, както и на диалектната форма sе на мястото на книжовната sa ‘са’ (за 3 л. мн. ч., сег. вр.) на спомагат. глагол съм. Всички тези фонетични особености са безспорно свидетелство за това, че изследваният текст е изграден в основни линии върху диалекта на католиците.</p> Людвиг Селимски Copyright (c) 2021 Людвиг Селимски https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0 2021-12-10 2021-12-10 14 235 245 10.14746/gd.2021.14.21 Gwarowa etykieta językowa i religia https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30385 <p>W artykule podjęto próbę przedstawienia zależności pomiędzy licznie obecnymi w gwarze modlitewnymi formułami codziennej etykiety a tradycyjną chłopską religijnością i osadzonymi w niej: modelem wiejskiej grzeczności oraz systemem wartości i norm obyczajowych. Jak dowodzą analizy wybranych formuł grzecznościowych (quasi-religijnego powitania, pożegnania, powitania przy pracy i jedzeniu posiłków), mają one początek w kulturowym mechanizmie religijnej aksjologizacji rozmaitych sfer życia, skryptów, gestów kultury, oraz w sakralizacji pracy na roli i wszystkich obszarów związanej z nią aktywności człowieka. Należą one jednocześnie do kultury „dobrego słowa”, traktującej życzenie jako realny dar, zapewniający odbiorcy, z pomocą Boga, pomyślność, zdrowie i szczęście we wszelkich okolicznościach życia prywatnego i społecznego (nie wyłączając jedzenia i spożywania alkoholu). Artykuł reprezentuje antropologiczno-kulturowy nurt badań w dialektologii.</p> Kazimierz Sikora Copyright (c) 2021 Kazimierz Sikora 2021-12-10 2021-12-10 14 247 263 10.14746/gd.2021.14.22 Ikonografia w słowniku gwarowym https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30387 <p>W związku z szybkim zanikaniem wiejskiej kultury materialnej opisy językowe artefaktów stają się coraz trudniejsze. Istotnym elementem dopełniającym takie opisy staje się w tej sytuacji ikonografia. Ikonografia jest więc w słowniku gwarowym:<br>1) dopełnieniem definicji;<br>2) szansą weryfikacji definicji;<br>3) pomocą w poprawnym ustawieniu ekspozycji etnograficznych;<br>4) środkiem przedstawienia specyfiki etnograficznej w danym regionie;<br>5) uzupełnieniem opisu etnologicznego;<br>6) środkiem przedstawienia relacji między elementami składowymi artefaktu złożonego konstrukcyjnie.</p> Józef Kąś Copyright (c) 2021 Józef Kąś 2021-12-10 2021-12-10 14 265 276 10.14746/gd.2021.14.23 Hasło w słowniku gwarowym – problem metodologiczny współczesnej dialektologii https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30388 <p>Przedmiotem rozważań są problemy metodologiczne związane z wartością naukową i poznawczą hasła słownikowego, rozpatrywane w aspekcie praktycznej użyteczności słowników gwarowych regionalnych i lokalnych oraz ich przydatności w dialogu pokoleń i promocji regionu. Istotą hasła słownikowego jest zarówno liczba i układ poszczególnych jego segmentów składowych, ich reprezentatywność i możliwość oddziaływania, jak i włączenie do słownika mapy i ilustracji, zarezerwowanych jeszcze do niedawna dla innych publikacji. Mapa i ilustracja powinny zostać wkomponowane w hasło, zgodnie z założeniem pozwalającym na pełne wykorzystanie informacji geograficznych, a jednocześnie na uchwycenie miejsca danego leksemu w strukturze gwarowej regionu z wszechstronną wizualizacją desygnatu.</p> Halina Pelcowa Copyright (c) 2021 Halina Pelcowa 2021-12-10 2021-12-10 14 277 288 10.14746/gd.2021.14.24 Wielkopolskie Słowniki Regionalne – założenia leksykograficzne serii https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/30390 <p>Gwary wielkopolskie są najsłabiej udokumentowane leksykograficznie, toteż proponowana seria Wielkopolskie Słowniki Regionalne jest próbą nadrobienia tych zaległości. Ze względu na ograniczoną liczebność zespołu dialektologów (tylko 3 osoby) zdecydowano, że współpracować będziemy z różnymi środowiskami lokalnymi, szczególnie ze szkołami. Eksploracja terenowa o wyraźnym założeniu leksykograficznym zawężona jest do wybranego pola tematycznego, a specjalny kwestionariusz zawiera 600–800 specjalnie skonstruowanych pytań prowokujących rozmówców do dłuższych wypowiedzi; pożądane też są fotografie omawianych desygnatów. Identyczne tematycznie słowniki mają być przygotowane dla kilku regionów Wielkopolski – w zamierzeniu ma ich być 4–5 – co w dalszej perspektywie stwarza możliwości analiz komparatystycznych. Dopuszczamy ponadto możliwość zestawiania podobnych słowników także z różnych dialektów polskich jak i w kontekście slawistycznym. Słowniki mają mieć charakter popularnonaukowy, przez co rezygnujemy z zamieszczania informacji gramatycznych, etymologii itp. Wartość naukową dodatkowo akcentuje obecność jednostek leksykalnych istotnych w badaniach lingwistycznych, zarówno dotyczących języka polskiego jak i niektórych zależności slawistycznych. Przestrzegana jest zasada synchronii – podajemy datę rejestracji materiału w terenie, charakterystykę współczesnego stanu gwary oraz szkic o historii terenu i współpracującej szkoły.</p> Jerzy Sierociuk Copyright (c) 2021 Jerzy Sierociuk 2021-12-10 2021-12-10 14 289 305 10.14746/gd.2021.14.25