Gwary Dziś https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd <p>„Gwary Dziś” to czasopismo, którego początki sięgają roku 2001, kiedy to ukazał się pierwszy tom serii pod tym samym tytułem i pod redakcją J. Sierociuka. W roku 2015 seria została przekształcona w czasopismo on-line, stając się nieformalnym organem Komisji Dialektologicznej przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów. „Gwary Dziś” to rocznik poświęcony dialektologii słowiańskiej. Aspekt slawistyczny publikowanych prac silnie zaznacza się od początku istnienia serii i przejawia się w gronie autorskim pochodzącym ze wszystkich państw słowiańskich (i nie tylko). Dzięki czemu czasopismo stało się platformą wymiany wyników badań naukowców zajmujących się tematyką gwar z obszaru całej Słowiańszczyzny.&nbsp; Czasopismo publikuje prace szczegółowe, teoretyczne i materiałowe, zarówno prowadzone w duchu teorii tradycyjnych, jak i nowych. Zakres tematyczny obejmuje dialektologię współczesną i historyczną oraz jej pogranicza.</p> <ul class="oczasopismie"> <li class="show"><a href="/index.php/gd/about" target="_blank" rel="noopener">POLITYKA FUNKCJONOWANIA CZASOPISMA</a></li> <li class="show"><a href="/index.php/gd/issue/current" target="_blank" rel="noopener">AKTUALNY NUMER</a></li> <li class="show"><a href="/index.php/gd/issue/archive" target="_blank" rel="noopener">ARCHIWUM</a></li> </ul> <div class="oczasopismie"><strong>INDEKSOWANE W:</strong> <p>CEJSH; Google Scholar</p> </div> <div class="oczasopismie"><strong>WSKAŹNIKI OCENY CZASOPISMA:</strong></div> <div class="oczasopismie">&nbsp;</div> <div class="oczasopismie"><strong>DOI:&nbsp;</strong>10.14746/gd</div> <div class="oczasopismie"><strong>ISSN:&nbsp;1898-9276</strong></div> <div class="oczasopismie"><strong>PRACE PUBLIKOWANE W CZASOPIŚMIE DOSTĘPNE SĄ NA LICENCJI CREATIVE COMMONS:</strong><br><a href="http://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/" rel="license"><img style="border-width: 0;" src="https://i.creativecommons.org/l/by-nd/4.0/88x31.png" alt="Creative Commons License"></a><br>This work is licensed under a <a href="http://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/" rel="license">Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License</a></div> Adam Mickiewicz University Poznan pl-PL Gwary Dziś 1898-9276 <p>Autorzy</p><p>Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie Gwary Dziś są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.</p><p>Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie Gwary Dziś udzielają Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalają na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0).</p><p>Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.</p><p>Użytkownicy</p><p>Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2015 r. w Gwarach Dziś pod następującymi warunkami:</p><p>uznanie autorstwa - obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;<br />bez tworzenia utworów zależnych - utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.<br />Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2015 r. prawa autorskie są zastrzeżone.</p><p>Inne</p><p>Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).</p> Pamięci Profesor Natalii Chobzej https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/22571 <p>Wspomnienie zmarłej w 2018 r. Prof. Natalii Chobzej.</p> Jerzy Sierociuk Copyright (c) 2019-12-15 2019-12-15 11 9–17 9–17 Jeszcze o potrzebie dokumentowania leksyki gwarowej (na przykładzie wybranych wyrazów południowomałopolskich z okolic Biecza) https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/22581 <p>Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na potrzebę dokumentowania leksyki gwarowej. Mimo iż polska dialektologia może poszczycić się wieloma opracowaniami, to jednak ciągle przekonujemy się podczas badań terenowych, że dokumentacja słownictwa gwarowego jest niepełna. W artykule na przykładzie wybranych wyrazów południowomałopolskich odnotowanych we wsiach Bugaj i Sitnica pokazuję, jak wiele jeszcze dialektyzmów jest nieudokumentowanych, nieodnotowanych w istniejących źródłach, albo też jak ich poświadczenia są niepełne, zwłaszcza w zakresie różnych ich znaczeń.</p> Halina Karaś Copyright (c) 2019-12-15 2019-12-15 11 19 27 Zmiany w gwarowym systemie leksykalnym a praktyka leksykograficzna https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/22583 <p>W artykule omawiane są: struktura gwarowego systemu leksykalnego oraz zmiany w tym systemie dokonujące się w wyniku oddziaływania słownictwa ogólnopolskiego i zmian cywilizacyjno-społecznych na wsi. Strukturę systemu leksykalnego tworzy słownictwo wspólne z polszczyzną ogólną (słownictwo współsystemowe, kulturowe i interferencyjne) oraz słownictwo dyferencyjne. W zakresie zmian wskazuje się na zapożyczenia nazw razem z przyjmowaniem nowych elementów kultury, na tworzenie neologizmów i neosemantyzmów oraz na przesuwanie leksemów do słownictwa biernego.</p> Józef Kąś Copyright (c) 2019-12-15 2019-12-15 11 29 39 Дієслівна лексика і семантика в українських говорах: стан та перспективи дослідження (дескриптивний аспект) https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/22584 <p>статті охарактеризовано стан дослідження діалектної дієслівної лексики в українських говорах у діалектних дескриптивних працях, зокрема виокремлено напрями: зв’язки з літературною мовою, зв’язки з іншими діалектами, етимологія, конотація, дієслівна лексика як системно-структурне утворення та семантика дієслів, дієслівна фразеологія, сполучуваність, дієслово в словнику. Хоча сьогодні вивчення діалектної дієслівної лексики пожвавилося, здійснено системне дослідження дієслів східнополіських говірок, проте загалом дієслівну лексику в українських говорах вивчено недостатньо, тому існує потреба в комплексних, системних наукових дослідженнях. Окреслено основні проблеми в подальшому вивчення діалектних дієслів в українських говорах.</p> Олена Миколаївна Холодьон Copyright (c) 2019-12-15 2019-12-15 11 41–54 41–54 Назви опалювальних споруд та їх конструктивних частин у бойківських говірках https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/22591 <p>У статті проаналізовано назви опалювальних споруд та їх частин у контексті дослідження будівельної лексики в бойківських говірках.<br>Здійснений аналіз ілюструє варіантність лексем на фонетичному, акцентуаційному, словотвірному та граматичному рівнях. Дослідження засвідчує архаїзацію назв опалювальних споруд, що зникли з життя бойків у звʼязку зі зміною процесів господарювання. Типовими мотиваційним ознаками для творення назв опалювальних споруд та їх частин у досліджуваних говірках є будівельний матеріал, з якого їх роблять, спосіб розташування споруди чи конструктивної частини стосовно основної, залишковий продукт, який зберігають у цьому місці.<br>Найпродуктивнішими способами деривації назв опалювальних споруд та їх частин є афіксальний та аналітичний. Серед назв фіксуємо запозичення з польської, німецької, угорської мов, а також зі східнороманських і тюркських мов.</p> Оксана Чаган Copyright (c) 2019-12-15 2019-12-15 11 55–66 55–66 Сполучуваність у межах ад’єктивно-субстантивного комплексу: матеріали пам’яток XVI–XVIII ст. і записи автора із Наддністрянщини https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/22593 <p>Стаття присвячена аналізу ад’єктивно-субстантивних словосполучень перехідного типу в українських текстах XVI–XVIII століть. На шкалі комбінаторної семантики ці слвоосполучення розміщуються між вільними словосполученнями та ідіомами. Обов’язково слід вивчити АСС перехідного типу. Під час опису системних зв’язків у мові важливо визначити не лише стабільність системи, чіткість та ясність системи, а також суперечності, невідповідності та неоднозначності явищ.<br>Складені АСС можна розділити на дві групи: композиційні та декомпозиційні. Композиційну групу можна далі поділити на композиційно вільні vs мовно невільні словосполучення та на композиційно невільні vs мовно вільні словосполучення. Останні поділяються на номінаційні, етикетні, кліше, традиційні епітети та стереотипні.</p> Ганна Дидик-Меуш Copyright (c) 2019-12-15 2019-12-15 11 67–80 67–80 Formy miejscownika liczby pojedynczej wyrazu dom w mowie Wielkopolan dawniej i współcześnie https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/22594 <p>Artykuł poświęcony jest zagadnieniu zróżnicowania form fleksyjnych miejscownika wyrazu dom. Materiałem wyjściowym uczyniono Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski (materiał dziś już dawny), z którym zestawione zostały wyniki badań współczesnych. Zabieg ten pozwolił wykazać stopień żywotności form gwarowych we współczesnym języku mieszkańców wsi, szczególnie zaś regresywny charakter opisywanych przykładów.</p> Justyna Kobus Copyright (c) 2019-12-15 2019-12-15 11 81–87 81–87 Łużyckie materiały językowe w Atlasie języka i kultury ludowej Wielkopolski https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/22595 <p>Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski dosyć znacznie wzbogaca wiedzę o związkach językowych Łużyc z zachodnią i południowo-zachodnią Wielkopolską. W komentarzach do 42 map (zob. II.1.) zawarto ustalenia i sugestie, których w większości nie znajdziemy w dotychczas wydanych monografiach dialektologicznych oraz w artykułach. Mogą to być rzeczywiste związki językowe łączące Łużyce z Wielkopolską i północno-zachodnim Śląskiem, ale nie można również hipotetycznie wykluczyć, że są to przynajmniej częściowo rodzime elementy językowe po przesiedleńcach z Łużyc, którzy dawno temu językowo się spolonizowali.<br>Wydaje się, że znajomość związków językowych łużycko-wielkopolskich mogą pogłębić wnikliwe badania porównawcze z łużycczyzną. Chodzi o 11 komentarzy do map (zob. II.4.). Na uwagę zasługują również wspólne zwyczaje łączące Łużyce z zachodnią oraz południową Wielkopolską (zob. II.5.).</p> Tadeusz Lewaszkiewicz Copyright (c) 2019-12-15 2019-12-15 11 89–109 89–109 Акавизмът (промяната на неакцентувано о > а) в българските диалекти и в диалектния континуум на южните славянски езици https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/22596 <p>Статията разглежда проявите на преход на неударената гласна о &gt; а в българските диалекти от района на Родопите. Обръща се внимание на промените, на които се подлага неударената гласна е, които в източните славянски езици се разглеждат като успоредни с акавизма. Анализират се случаите на акавизъм в северозападните български говори и в диалектите от района на Призренско в Република Косово.</p> Лучия Антонова-Василева Copyright (c) 2019-12-15 2019-12-15 11 111–121 111–121 Zapożyczenia niemieckie w gwarze spiskiej (na podstawie materiału zgromadzonego w Korpusie spiskim) https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/22608 <p>Artykuł jest próbą określenia na podstawie gwary spiskiej zasięgu germanizmów leksykalnych w polach tematycznych, które pozwolą wskazać, przez jakie dziedziny życia szerzyły się one najbardziej, z określeniem liczby zapożyczeń w poszczególnych polach semantycznych. Podstawą omówienia jest powstały Korpus spiski.</p> Anna Kostecka-Sadowa Copyright (c) 2019-12-15 2019-12-15 11 123–134 123–134 Między wyjątkowością a wstydem. Świadomość językowa mieszkańców powiatu ostrowskiego https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/22609 <p>W artykule zajęto się zagadnieniami związanymi ze świadomością językową. Celem tekstu jest przedstawienie, co mieszkańcy powiatu ostrowskiego sądzą o gwarach. Materiał pozyskano za pomocą ankiety internetowej. Analiza porusza kilka kwestii: występowanie gwar w okolicach Ostrowa Wielkopolskiego, zauważane cechy gwar, skojarzenia wywołane przez słowo „gwara” (potoczny stereotyp gwary), geografia gwar w świadomości ankietowanych, stosunek do gwary, pokoleniowe występowanie gwary.</p> Błażej Osowski Copyright (c) 2019-12-15 2019-12-15 11 135–144 135–144 Ідіолект у структурі переселенської острівної говірки https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/22610 <p>Статтю присвячено аналізу фонетичних та фонетико-граматичних рис, що виокремлюють на загальноговірковому тлі ідіолекти українців зі східної діаспори, які проживають у полімовному середовищі в Башкирії, але зберігають питомий мовний код, активно користуючись українською діалектною мовою в побуті. Джерельну базу дослідження формують записи спонтанного діалектного мовлення мешканців с. Золотоношка Стерлітамакського району та с. Степанівка Аургазинського району Республіки Башкортостан (РФ). Встановлено, що на тлі відносної одноманітності мовних рис говірок с. Золотоношка і с. Степанівка на рівні окремих ідіолектів вирізняються особливості, що властиві лише для мовлення конкретного діалектоносія або ж мають у мовленні конкретного носія говірки більший чи менший ступінь вияву. Маркери ідіолекту зазвичай мають ареальну прив’язку до конкретної мовної системи в материнському ареалі.</p> Марина Ткачук Copyright (c) 2019-12-15 2019-12-15 11 145–152 145–152 Ogólnopolska kariera śląskiego wulgaryzmu https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/22611 <p>Artykuł omawia dzieje wulgaryzmu ciul, który z dialektu śląskiego przeszedł do odmiany potocznej polszczyzny ogólnej. Po raz pierwszy wulgaryzm zapisano w 1875 r. w śląskich dokumentach sądowych. Leksem pochodzi z gwar czeskich (por. culík ‘warkocz, spleciona kępa włosów’) lub morawskich (culík ‘sopel’). Pierwotne znaczenie uległo metaforyzacji i zaczęło oznaczać ‘narząd męski, penis’. Wyraz ciul jako wulgaryzm zaczął być używany w funkcji wyzwiska, co dokumentują zapisy archiwalne. W różnych typach kontaktów owo obraźliwe określenie mężczyzny łatwo zmieniało semantykę i ekspresyjne zabarwienie, od ‘oszusta, szumowiny’ po ‘niedorajdę, głupka’. Pierwotne wulgarne znaczenie leksemu rozszczepiało się na kolejne warianty, które zaczęły się neutralizować i tracić więź semantyczną z pierwotnym znaczeniem wulgarnym. Z kolei szerokie ramy kontaktów kulturowo-językowych w relacjach ponadregionalnych umożliwiły zadomowienie się ekspresywizmu w polszczyźnie potocznej. Proces dokonywał się w miarę dynamicznie, ponieważ w rozprzestrzenianiu się leksemu i nowych znaczeń dużą rolę odgrywały społecznościowe media cyfrowe.</p> Bogusław Wyderka Copyright (c) 2019-12-15 2019-12-15 11 153–162 153–162 Materiały do osiągnięć leksykografii słowiańskiej https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/22612 <p>Materiały do dialektologii.</p> <p>&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> Justyna Kobus Людмила Рябець Copyright (c) 2019-12-15 2019-12-15 11 163–167 163–167