Przemiany społeczno-kulturowe małżeństwa i rodziny w rozeznaniu duszpasterskim arcybiskupów Warszawy na podstawie analizy Relacji pięcioletnich Archidiecezji warszawskiej w okresie ostatniego półwiecza - Kasprzak, Artur Antoni (Poznańskie Studia Teologiczne, 2024)
Wysiłek diagnozowania zmian zachodzących w Kościele i w społeczeństwie podejmowany w posoborowej strukturze rozeznania duszpasterskiego w Kościele katolickim opiera się przede wszystkim na analizie danych spływających do Watykanu z diecezji z całego świata. Procedura ta, funkcjonująca dla Italii od starożytności, a od średniowiecza dla całego świata, podkreśla ogromne znaczenie analizowanych tutaj dokumentów. Studia nad nimi pozwalają stwierdzić, że wybitni pasterze Kościoła warszawskiego posiadali pełną świadomość, w jakim stopniu w stolicy Polski narastała laicyzacja, problem sukcesywnego oddalania się społeczeństwa od religii i wiary, również licznych małżeństw i rodzin. W okresie urzędowania Prymasa Tysiąclecia, kardynała Stefana Wyszyńskiego, negatywne zmiany społeczne były dla Kościoła zewnętrzne, a powodowała je władza komunistyczna. Kościół pozostawał jednak wciąż głównym i skutecznym kreatorem etosu wartości i moralności życia społecznego Polaków. Zarządzanie diecezją warszawską przez kardynała Józefa Glempa wpisywało się w okres dynamicznych zmian ustrojowych państwa polskiego, a później zmian granic diecezji, po utworzeniu większej ich liczby. Wraz z kryzysem ekonomicznym, a później rozwojem gospodarczym wokół małżeństwa i rodziny, otwarta została wielka dyskusja na temat prawa do aborcji. W tym czasie posługa pasterska kardynała Glempa koncentrowała się na umacnianiu struktur przeznaczonych do przygotowania i formacji małżeństwa i rodziny. Odmienny układ sił w dziedzinie przemianspołeczno-kulturowych wykazuje w swojej posłudze aktualny ordynariusz Warszawy, ks. kardynał Kazimierz Nycz. W ostatniej dekadzie zmiany społeczno-kulturowe wskazują na silną polaryzację z powodów socjopolitycznych i ideologicznych. Miniona pandemia COVID-19 przyspieszyła dodatkowo proces atomizacji wiernych, powodując poważne zmiany w praktykowaniu religii. Wobec kryzysu już nie tylko wiary, lecz także samych jej dogmatów, a nawet samej antropologicznej wizji człowieka, wyzwaniem staje się jeszcze większa odwaga ewangelizacji, wychodzenie do ludzi zagubionych w kontekście struktury społecznej, w której wiara nie jest oczywistością.