Floriana Znanieckiego analiza praw psychologicznych - Chojniak, Arleta (Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 2026)
Artykuł prezentuje analizę krytyczną praw psychologicznych sformułowaną przez Floriana Znanieckiego (1882–1958). Podstawą tych rozważań jest publikacja Prawa psychologii społecznej (1925), w której Znaniecki przeprowadził krytykę metodologiczną praw psychologicznych funkcjonujących na początku XX w. Inspiracją do napisania tego tekstu stanowiło spostrzeżenie, że pomimo upływu wieku i przeprowadzonych przemian w programach teoretyczno-metodologicznych w dziedzinie psychologii, wysuwane zarzuty oraz tok argumentacji Znanieckiego pozostają pod wieloma względami nadal aktualne. Celem artykułu jest rozpatrzenie krytyki praw psychologicznych autorstwa Znanieckiego w kontekście wymagań stawianych twierdzeniom pełniącym rolę praw naukowych. Artykuł przedstawia w pierwszej kolejności rozumienie praw naukowych z perspektywy filozofii i metodologii nauki (II). Następnie (część III) ukazuje krytyczne stanowisko Znanieckiego względem przesłanek negujących możliwość formułowania praw w psychologii: uczony uznał te poglądy za nieuzasadnione. W części IV ukazuje analizę krytyczną określonych typów praw przeprowadzoną przez Znanieckiego, a w części V poddaje dyskusji argumentację uczonego w kwestii (1) braku uniwersalności praw psychologicznych, (2) niepowtarzalności zjawisk psychicznych oraz (3) twierdzenia, że prawa psychologii społecznej stanowią opis fenomenów psychicznych i/lub (4) korelację zamiast wyjaśnienia przyczynowego. Przeprowadzone analizy wykazały wzorowanie się Znanieckiego na prawach nauk ścisłych – pomimo postulowanego kulturalizmu oraz zakładanie przez niego złożonej perspektywy teoretyczno-metodologicznej, polegającej na współwystępowaniu rozwiązań antynaturalistycznych w warstwie ontologicznej oraz respektowaniu zasad naturalizmu w warstwie metodologicznej bez akceptacji naturalistycznych metod.