Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny
Prawa autorskie (c) 2025 WPiA UAM https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
The principle of sustainable development in EU law: Between rhetoric and implementation Introduction
Some options for a legal strategy for sustainable development
Sustainable development has become a central societal goal for the national and global community and, therefore, also an inherent value that the legal system needs to enhance. The author argues that the current primary strategy to achieve sustainability, based on command-and-control regulation, is insufficient. More fundamental institutional change and ‘smart regulation’ are needed to create adequate incentive structures and facilitate sustainable practices. The strategy should create incentives and opportunities for individuals and corporations to choose sustainable alternatives. Environmental degradation is primarily a result of discrepancies in private and public costs. Traditional command-and-control regulations, in which the state prescribes standards for action or uses taxation to level out discrepancies in private and social costs, are insufficient to solve the global community’s large and complex issues in dealing with poverty, pollution, natural resource depletion, biological degradation, and climate change. Problems related to externalization, the tragedy of the commons, and free riders that create market failure must be addressed by smart regulation and institutional change, focusing on the incentive structures leading to ecological degradation and ineffective use of resources. New ideas and concepts focusing on smart regulation, involving stakeholders and people affected by the regulation in the legislative process, as well as stimulating innovation, are needed. Property and market-based solutions, like cap-andtrade systems for the distribution of climate and fishing quotas, also need to be developed in other areas. More substantial effort should be put into finding the most effective solution to the problem each measure is intended to solve.
The social pillar of sustainable development in the consumer credit market: Does the trader turn into a guardian of social values?
The article focuses on the social pillar of sustainable development in relation to the consumer credit market. Unfair practices in this market can lead to an increase in poverty, social exclusion, and inequality, thus having a direct impact on societal well-being and sustainable development. The article aims to assess the impact of the social pillar of sustainable development on the concept of public interest, which encompasses social values and justifies interventions in that limit economic freedom in the consumer credit market. For the social pillar of sustainable development in this market, the articulation of the ‘sustainable lending’ postulate in the new Consumer Credit Directive is significant. The pursuit of ‘sustainable lending’ requires reconciling the public interest with the economic interests of entities in the consumer credit market, which involves balancing the interests of financial institutions and society as a whole. This involves not only lessening the discrepancies between the interests of the financial institutions and those of the consumer who concludes the agreement, but also reducing the divergence between the interests of the financial institutions and the interests of society at large. The regulatory legal instruments introduced in the EU Consumer Credit Directive may contribute to achieving the social values that constitute the social pillar of sustainable development. The scope of the legal changes demonstrates that not only political actions but also decisive legislative measures are being undertaken to protect the values associated with the social pillar of sustainable development.
Sustainable development in the era of FinTech and artificial intelligence
The paper concerns sustainable development in the context of the dynamic changes currently occurring in financial markets, driven by the advancements of artificial intelligence (AI) and financial technology (FinTech) applications. Innovative financial mechanisms, such as intelligent investment algorithms, AI-based credit scoring, and automated advisory systems, can support the achievement of sustainable development goals by enabling more effective risk management, directing capital toward green projects, and enhancing financial inclusion. The importance of appropriate financial regulation is emphasized, including the role of regulatory sandboxes that allow innovations to be tested in a safe environment, particularly with regards to mitigating systemic risk. The author argues that while the integration of AI with the FinTech sector has the potential to create a more sustainable financial system, it requires the development of regulatory frameworks that support innovation while protecting the public interest.
Integrating ESG principles into corporate governance: A strategic and regulatory perspective
The integration of environmental, social, and governance (ESG) principles into corporate governance has evolved from a niche concern to a fundamental business strategy. This paper examines the critical role of governance structures in embedding ESG considerations into corporate decision-making. The study aims to assess existing regulatory frameworks, highlight the challenges companies face in ESG adoption, and evaluate best practices that drive sustainable corporate governance. Using a comprehensive literature review and case-based analysis, this research identifies the effectiveness of board-level oversight, the role of supervisory bodies, and the impact of emerging regulations. Findings indicate that robust governance mechanisms enhance ESG integration, yet companies continue to struggle with inconsistent reporting standards, regulatory fragmentation, and balancing stakeholder interests. These insights contribute to the ongoing discourse on sustainable business practices and corporate accountability.
Corporate sustainability reporting in the European Union – Quo vadis, EU lawmaker?
The Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) aims to ensure that companies transparently disclose their sustainability-related activities, providing stakeholders with reliable and comparable information. The CSRD stipulates that mandatory reporting must be conducted in accordance with the European Sustainability Reporting Standards (ESRS). However, from the outset, these reporting standards have raised numerous concerns regarding their complexity and level of detail, which has initiated an active debate within the European Union. As a result, the European Commission has proposed a set of simplifications to these regulations. The purpose of this article is both to review the CSRD and to examine the potential implications of the changes proposed by the European Commission in the simplification package known as ‘Omnibus I.’ The primary research method employed is the dogmatic-legal method, supplemented by the theoretical-legal method.
Sustainability in German public procurement law: The current framework and legislative developments in the making
This paper presents an overview of sustainability considerations in current German public procurement law. It highlights the existing scope and particularities in the implementation of EU public procurement law with regard to sustainability in Germany. Additionally, it briefly looks at how sustainability aspects are implemented in practice. Further, the article provides an outline of what is currently planned for the future as Germany intends to strengthen the aspect of sustainability in its public procurement through the so-called ‘public procurement transformation package’ (Vergabetransformationspaket).
Rethinking local content requirements in EU public procurement within the paradigm of sustainable development
The European Union (EU) has traditionally opposed local content requirements (LCRs) in public procurement, viewing them as contrary to the principles of free trade and competition. However, recent global crises, including the COVID-19 pandemic, geopolitical tensions, and supply chain disruptions, have prompted a reconsideration of these policies. This article explores how the concept of sustainable development, enshrined in EU law, provides a framework for justifying LCRs under specific conditions. By analysing EU case law and policy developments, the study argues that LCRs can be permissible if they serve broader strategic goals determined within the sustainable development paradigm, such as environmental protection and social welfare, rather than economic protectionism. Ultimately, the findings suggest that carefully designed LCRs can enhance economic resilience while remaining compatible with EU legal principles. It is, however, crucial to emphasize that LCRs may be permissible, provided that they are proportionate to the contracting authority’s objectively justified needs, assessed with due diligence.
The influence of the AI Act on the achievement of the UN Sustainable Development Goal 3: Regulating AI for better health outcomes?
The article assesses the influence of the Artificial Intelligence Act (AI Act) on the potential for achieving the health-related aims of Sustainable Development Goal 3 (SDG 3) from an EU law perspective. Although the impact of AI on health has been widely studied, the implications of the AI Act in this regard remain underexplored in academic literature. The influence of the new regulation on research and drug development is important in the context of SDG 3. A review of existing normative acts leads to the following conclusions. Firstly, the SDGs do not possess the status of binding acts within EU lawmaking. However, their objectives are included in policy and strategy documents and thus exert indirect influence on the EU legal order. Secondly, the AI Act does not contain a direct reference to the SDGs, despite a legislative-stage proposal by Parliament. Furthermore, the issue of sustainable development is mentioned only in passing. However, the incorporation of the SDGs into policy documents precludes any interpretation of the AI Act that would impede their attainment. This is significant in the context of the AI Act’s direct impact on SDG 3, concerning prohibited practices such as profiling and scoring employed in health insurance risk assessment. A comparable situation arises regarding the indirect impact of the Act, as exemplified by its use in drug development. An interpretation aligned with the SDGs suggests that the research exemption set out in the AI Act should extend to any entity engaged in research, irrespective of its legal status.
Nudge in the science and technology policies of China: The experience of Science and Technology Commissioners System in Shenyang
The Science and Technology Commissioners System (STCS) is an important measure implemented in China to address the bottleneck in rural talent and the underdevelopment of science and technology. This article explores the implementation of the system in rural areas of China, focusing on the behavioural economic perspective of cognitive and behavioural biases in different participants’ decision-making. Shenyang, as a representative base of agricultural production in China, has taken multiple measures to facilitate the implementation of the system. Field interviews revealed that the core challenges in implementing the STCS stem from cognitive biases and from inadequate promotion of behavioural change. These factors contribute to policy rigidity, mismatched service supply and demand, low farmer acceptance, and ineffective supervision and evaluation. Under the framework of nudge theory, this study provides an extensive comparative analysis of international systems, and proposes establishing a ‘Shenyang Science and Technology Commissioners Service Cloud Platform’ and setting up a ‘comprehensive, multi-stakeholder and dynamic’ performance evaluation model.
Large language models in the banking sector: Areas, opportunities, and threats
Large language models (LLMs), a rapidly growing area of generative AI (GenAI), are being increasingly applied in banks. The article aims to identify the areas in which banks are using LLMs and to analyse the opportunities and threats associated with their implementation from the perspective of both banking institutions and their customers. The article employs a critical review of the relevant literature and a comparative method. Statistical secondary data from sources such as the Statista database and reports from Accenture, KPMG, PwC, and the European Banking Authority (EBA) support the research. The findings indicate that banks are primarily utilizing LLMs in customer service and internal operations, such as risk management, thereby contributing to their digital transformation. Banks seem to experience more benefits from the implementation of LLMs than their customers. The main challenges identified include legal, ethical, and customer acceptance issues.
Wokół diagnozy społecznej terenów wiejskich Wprowadzenie
Między perspektywą potrzeb a perspektywą wolności w diagnozie społecznej
Diagnoza społeczna stanowi fundament kształtowania polityki społecznej. W polskim kontekście ścierają się w niej tradycyjne ujęcie oparte na potrzebach (NB) oraz nowsza perspektywa realnych możliwości wyboru (capability approach), akcentująca wolność i sprawczość. Celem artykułu jest teoretyczna rekonstrukcja i skontrastowanie obu tych podejść w odniesieniu do procesu diagnozowania, uwzględniając perspektywę zarówno mieszkańców, jak i samych diagnostów. Metodologia obejmuje analizę teoretyczną (m.in. Szatur-Jaworska, Sen, Claassen) oraz jakościową analizę treści dwóch różniących się charakterem przykładów polskiego piśmiennictwa diagnostycznego: raportu z diagnozy empirycznej oraz poradnika metodycznego. Analiza ta służy zilustrowaniu, jak elementy obu paradygmatów manifestują się w praktyce badawczej i zaleceniach metodycznych. Wyniki wskazują na dominację paradygmatu NB, koncentrującego się na deficytach infrastrukturalno-usługowych. Jednocześnie w obu analizowanych dokumentach zidentyfikowano istotne elementy charakterystyczne dla podejścia zorientowanego na możliwości, takie jak nacisk na partycypację, wolność wyboru oraz potrzebę uwzględniania barier psychologicznych i kulturowych. Analiza ukazuje przykłady napięcia między tradycją a dążeniem do upodmiotowienia w polskiej diagnozie społecznej. Integracja perspektywy możliwości, potencjalnie wzbogacona o wnioski z współczesnych nauk behawioralnych, może przyczynić się do rozwoju praktyk diagnostycznych wzmacniających realną sprawczość mieszkańców i diagnostów.
Sprawiedliwość przestrzenna jako fundament pracy socjalnej
W artykule rozważono użyteczność zastosowania koncepcji sprawiedliwości przestrzennej i postulatu prawa do wsi w pracy socjalnej w odniesieniu do społeczności zamieszkujących obszary wiejskie. Ze względu na występujące współcześnie ogromne zróżnicowanie jednostek osadniczych na obszarach wiejskich w Polsce etykietowanie pracy socjalnej jako „wiejskiej” może być trudne, mylące, a czasami przeciwskuteczne ze względu na specyfikę danej społeczności w określonej lokalizacji przestrzennej, niebędącej administracyjnie miastem. Używanie przymiotnika „wiejski” przy dookreślaniu podejmowanych działań w ramach diagnoz lokalnych, a następnie wdrażania metod pracy socjalnej, powinno być poprzedzone namysłem o rzeczywistych atrybutach danego obszaru. W artykule proponuję rozważanie wprowadzenia do teorii i praktyki konceptu pracy socjalnej zorientowanej na sprawiedliwość przestrzenną zamiast stosowania terminu „wiejska/miejska praca socjalna”.
Zmiany demograficzne – konieczność działań na terenach wiejskich
Prognozy demograficzne dla Polski pokazują na zmniejszanie się liczby ludności w perspektywie nadchodzących dekad. Proces ten jest silnie zróżnicowany terytorialnie. Celem badań jest pokazanie skali wyludnienia poszczególnych typów obszarów i czynników wpływających na zachodzące zmiany w liczbie i strukturze ludności. Ponadto wskazanie na zadania do podjęcia dla osłabienia/odwrócenia niekorzystnych trendów. Przyjęte metody badań to analiza ilościowa zastanych danych statystycznych i analiza jakościowa literatury dotyczącej przyczyn zmian demograficznych i możliwych działań zaradczych. Wyniki badania pokazują znaczne zróżnicowanie terytorialne zjawiska depopulacji, które występuje przede wszystkim na terenach peryferyjnych, wiejskich rolniczych, krańcach województw i w części północnej oraz wschodniej Polski. Przyczyną wyludnienia jest zarówna niska dzietność, jak i wyjazdy osób, szczególnie młodych, z tych obszarów. Konieczne zatem są działania osłabiające niekorzystne trendy. Brakuje wiedzy na temat sposobów przeciwdziałania występującej depopulacji, co zmniejsza możliwość zastosowania odpowiednich polityk publicznych dla osłabienia/odwrócenia niekorzystnych trendów.
Szanse i utrudnienia deinstytucjonalizacji usług społecznych dla osób starszych mieszkających na wsi – wnioski z badań jakościowych
Celem artykułu jest odpowiedź na pytanie, jakie są szanse i ograniczenia deinstytucjonalizacji usług społecznych na rzecz osób starszych na polskiej wsi. Odpowiedź na to pytanie jest formułowana na podstawie analizy danych zastanych opublikowanych w dwóch raportach z badań jakościowych. Pierwszy jest efektem badań zrealizowanych pod auspicjami Biura Rzecznika Praw Obywatelskich. Dotyczyły one dostępności usług społecznych dla osób starszych w gminach wiejskich. Drugi powstał w Instytucie Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, a jego przedmiotem było wdrażanie innowacji społecznej w postaci wiejskiego hospicjum domowego. Uzupełniająco wykorzystano w tekście dane zastane z badań ilościowych. W artykule przedstawiono istotę deinstytucjonalizacji usług społecznych dla osób starszych. Scharakteryzowano też – wynikające z badań jakościowych – uwarunkowania deinstytucjonalizacji usług dla seniorów na terenach wiejskich. Podzielono je na pięć kategorii: (1) wyjściowy stan infrastruktury społecznej i usług społecznych; (2) zasoby i relacje organizacyjne; (3) zasoby finansowe; (4) kapitał ludzki; (5) uwarunkowania przestrzenne. Z przeprowadzonej analizy wyników badań wynika, że przed deinstytucjonalizacją usług społecznych dla osób starszych mieszkających na polskiej wsi stoi więcej utrudnień niż szans.
WIBOR. Aktualne problemy prawne, red. Jarosław Bełdowski i Paweł Szczęśniak, Wydawnictwo UMCS, 2024
Recenzja: WIBOR. Aktualne problemy prawne, red. Jarosław Bełdowski i Paweł Szczęśniak. Wydawnictwo UMCS, 2024.
Kultura prawna w dobie płynnej nowoczesności. O potrzebie reafirmacji etosu zawodu prawnika
Kultura prawna ulega głębokim przeobrażeniom. Na ten stan rzeczy wpływ mają zachodzące procesy globalizacji, rozwoju nowoczesnych technologii, w tym sztucznej inteligencji, a także dynamizm zmian polityczno-społeczno-gospodarczych. Kategoria płynnej nowoczesności Zygmunta Baumanna stanowi przyczynek do dyskusji o tym, w jakim kierunku reformować kształcenie prawników w czasach niepewności, przemijalności i relatywizmu. Krytyka pozytywistycznego modelu edukacji to punkt wyjścia analizy pozornego problemu praktyczności i teoretyczności przedmiotów prawniczych. Autor broni tezy, że mimo egalitarnego i inkluzywnego charakteru studiów prawniczych ich cel pozostał niezmienny: współkształtować świadomość obywatelską w trosce o dobro wspólne. Kultura prawna dynamicznie ewoluuje, dlatego w kształceniu młodych adeptów prawa warto położyć nacisk na refleksję humanistyczną. Szansy na przywrócenie należnego miejsca przedmiotom humanistycznym należy upatrywać w nowoczesnych formach kształcenia. Wówczas proces edukacji będzie stanowić skuteczną odpowiedź na oczekiwania rynku usług prawniczych. Nabycie umiejętności miękkich oraz zdolności krytycznego myślenia w dobie szybko zmieniających się przepisów prawnych jest nie mniej ważne niż znajomość treści aktów normatywnych. Współczesny prawnik potrzebuje wiedzy z zakresu socjologii, polityki, kultury, ekonomii czy zarządzania. Zastany model edukacji prawniczej potrzebuje zmian o charakterze etosowo-organizacyjnym, tak aby sprostać rzeczywistemu profilowi absolwenta drugiej dekady XXI w. Inspiracją w tym zakresie może być model kształcenia prawników w Finlandii.
Specyfika rozstrzygania sporów lotniczych przez Radę Międzynarodowej Organizacji Lotnictwa Cywilnego w świetle najnowszej praktyki
Do 2019 r. do Rady Międzynarodowej Organizacji Lotnictwa Cywilnego (International Civil Aviation Organization [ICAO]) skierowano jedynie siedem skarg, z czego żadna z nich nie przeszła do etapu merytorycznego, a jedynie w czterech sprawach została wydana decyzja o braku jurysdykcji. W tym kontekście celem artykułu jest zwrócenie uwagi na wzrost znaczenia Rady ICAO w rozstrzyganiu sporów międzynarodowych, w szczególności w latach 2022–2024. W tym okresie do Rady ICAO trafiły trzy nowe sprawy, z których jedna została już uznana za dopuszczalną (przeszła do fazy merytorycznej), a inna została skierowana równocześnie przeciwko 37 państwom członkowskim. Łącznie te trzy sprawy, z uwagi na wielość stron, angażują przynajmniej 41 państw (ponad 20% członków ICAO). Bez wątpienia mamy do czynienia z precedensową praktyką w tym obszarze, która tym bardziej uwydatnia oryginalność sposobu działania Rady ICAO. Rada pozostaje wyjątkowym, nietypowym organem rozstrzygania sporów międzypaństwowych: z jednej strony możliwość odwołania do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości oraz wydawanie decyzji rozstrzygających spór sugerują, że powinna być postrzegana jako organ sądowy; z drugiej – jej specyfika działania (poufność, sposób liczenia głosów, kierowanie się instrukcjami swoich rządów przez członków Rady i wreszcie dążenie do nierozstrzygania wniesionych do niej spraw tak długo, jak to możliwe) powoduje zasadnicze trudności w jednoznacznym przyporządkowaniu tego organu do znanych mechanizmów rozstrzygania sporów określonych w art. 33 Karty Narodów Zjednoczonych. W artykule wykorzystano metodę dogmatyczno-prawną do analizy postanowień instrumentów międzynarodowych oraz orzecznictwa sądów międzynarodowych.
Namowa do samobójstwa w wykonaniu sztucznej inteligencji lub z jej udziałem
Sztuczna inteligencja (SI) jest technologią, która rozwija się z zastraszającą prędkością. Technologie oparte na SI funkcjonują w finansach, ubezpieczeniach czy medycynie zostały również udostępnione osobom prywatnym. Jednak wraz z rozwojem SI powstają nowe zagrożenia. Rzeczywistość pokazała, że możliwe jest wystąpienie faktycznej namowy potencjalnego suicydenta do targnięcia się na własne życie z udziałem SI. Jest to nowe zagrożenie z dziedziny cybersuicydologii. Celem artykułu jest sprawdzenie możliwości przypisania na gruncie aktualnie obowiązującego prawa odpowiedzialności za autonomiczne działanie SI (namowę lub udzielenie pomocy w samobójstwie) albo za jej wykorzystanie w tym celu przez użytkownika. Przeanalizowane przypadki obrazują możliwość (i) wykorzystania SI jako narzędzia w rękach użytkownika albo (ii) jej autonomicznego działania, co może stanowić zagrożenie dla potencjalnych suicydentów. W pierwszym przypadku użytkownik może ponieść odpowiedzialność na gruncie kodeksu karnego. Natomiast w drugim przypadku, gdy zagrożenie płynie z autonomicznego działania SI, przepisy prawa karnego zawodzą i nie uwzględniają szybkiego rozwoju technologii ani zagrożeń z tego wynikających, uniemożliwiając wskazanie podmiotu odpowiedzialnego za faktyczne działanie SI. Obecnie w większości przypadków za autonomiczne działanie SI odpowiedzialność należy przypisać producentowi, w tym zwłaszcza za brak sprawowania odpowiedniego nadzoru nad systemem i dopuszczenie do użytkowania systemu bez odpowiednich filtrów bezpieczeństwa. Producent SI ponosiłby wówczas odpowiedzialność na podstawie art. 415 Kodeksu cywilnego.
Zasadność uregulowania zgody dysponenta dobrem jako okoliczności wyłączającej bezprawność w polskim prawie karnym
Artykuł koncentruje się na kwestii zasadności ustawowego uregulowania zgody dysponenta dobrem jako okoliczności wyłączającej bezprawność. Autor, wykorzystując metodę formalno-dogmatyczną, omówił istotę zgody dysponenta dobrem na gruncie prawa karnego, wskazując, że wspomniana zgoda na gruncie prawa karnego pełni trojaką funkcję. Autor doszedł do konkluzji, że zasadne jest uregulowanie zgody dysponenta dobrem jako okoliczności wyłączającej bezprawność czynu i zaproponował stosowne regulacje prawne w tym zakresie.
Prawne aspekty co-parentingu w związkach heteroseksualnych na gruncie polskiego prawa rodzinnego
Celem artykułu jest wyjaśnienie pojęcia „co-parentig”, które opisuje jeden ze współczesnych modeli rodziny. Przeprowadzona analiza ogranicza się do praktyki polskiej, która obejmuje stosunki dwóch osób odmiennej płci decydujących się na wychowywanie dziecka w przedmiotowym modelu. W artykule omówiono kluczowe przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, które regulują prawa i obowiązki rodziców uczestniczących w procesie wychowawczym. Rozważano również kwestie związane z formalnoprawnym uznawaniem rodzicielstwa, ograniczeniami w powierzaniu pieczy nad dzieckiem oraz rolą sądów rodzinnych w rozstrzyganiu sporów związanych z rodzicielstwem wspieranym. Artykuł analizuje trzy kluczowe zagadnienia związane z potrzebą dbania o dobro dziecka wychowującego się w omawianym modelu rodziny. Rozważania skupiają się na prawie dziecka do kontaktów z rodzicami, umowach regulujących wykonywanie obowiązku alimentacyjnego oraz na wpływie życia rodziców w rozłączeniu na ich prawa i obowiązki rodzicielskie. W artykule podkreślone zostały przepisy mające zastosowanie przy modelu co-parentingu oraz przeprowadzono ich wykładnię w kontekście zasady dobra dziecka, która jest podstawową zasadą normowania stosunków rodzinnych. W podsumowaniu wskazano, że polskie regulacje adekwatnie chronią interesy dziecka w co-parentingu, lecz wobec przemian społecznych mogą wymagać szerszej adaptacji, by zagwarantować pełną realizację praw rodzicielskich i alimentacyjnych.