Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny
Prawa autorskie (c) 2026 WPiA UAM https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Adwokaci wyjątkowi – obrońcy w procesach Poznańskiego Czerwca
Wybrane elementy diagnozy współczesnej wsi: migracje, strategie i deficyty opieki
Celem artykułu jest przedstawienie starzenia się populacji wsi przy równoległym ograniczaniu zasobów opiekuńczych rodziny i środowiska lokalnego oraz wskazanie ich uwarunkowań. Wśród nich wymieniono sytuację demograficzną, kulturową, ekonomiczną i zdrowotną mieszkańców oraz procesy migracji wewnętrznych (ze wsi do miast) i zewnętrznych (wyjazdy za granicę, zwłaszcza kobiet). Ponadto starano się określić, w jakiej mierze w przebiegu wielu ostatnich lat zmienił się opiekuńczy potencjał wiejskich rodzin. Dużą w tym rolę odgrywają migracje. Dlatego opierając się na literaturze, przedstawiono podejmowany przez kobiety-emigrantki zakres opieki nad starszymi rodzicami w kraju. We wnioskach podkreślono, że zachodzące na wsi zmiany powodują rosnące deficyty opieki. Tworzą one konieczność zewnętrznego, zwykle instytucjonalnego, wsparcia starszego pokolenia wsi, ale też aktywizacji zasobów społecznych wspólnoty wiejskiej.
Floriana Znanieckiego analiza praw psychologicznych
Artykuł prezentuje analizę krytyczną praw psychologicznych sformułowaną przez Floriana Znanieckiego (1882–1958). Podstawą tych rozważań jest publikacja Prawa psychologii społecznej (1925), w której Znaniecki przeprowadził krytykę metodologiczną praw psychologicznych funkcjonujących na początku XX w. Inspiracją do napisania tego tekstu stanowiło spostrzeżenie, że pomimo upływu wieku i przeprowadzonych przemian w programach teoretyczno-metodologicznych w dziedzinie psychologii, wysuwane zarzuty oraz tok argumentacji Znanieckiego pozostają pod wieloma względami nadal aktualne. Celem artykułu jest rozpatrzenie krytyki praw psychologicznych autorstwa Znanieckiego w kontekście wymagań stawianych twierdzeniom pełniącym rolę praw naukowych. Artykuł przedstawia w pierwszej kolejności rozumienie praw naukowych z perspektywy filozofii i metodologii nauki (II). Następnie (część III) ukazuje krytyczne stanowisko Znanieckiego względem przesłanek negujących możliwość formułowania praw w psychologii: uczony uznał te poglądy za nieuzasadnione. W części IV ukazuje analizę krytyczną określonych typów praw przeprowadzoną przez Znanieckiego, a w części V poddaje dyskusji argumentację uczonego w kwestii (1) braku uniwersalności praw psychologicznych, (2) niepowtarzalności zjawisk psychicznych oraz (3) twierdzenia, że prawa psychologii społecznej stanowią opis fenomenów psychicznych i/lub (4) korelację zamiast wyjaśnienia przyczynowego. Przeprowadzone analizy wykazały wzorowanie się Znanieckiego na prawach nauk ścisłych – pomimo postulowanego kulturalizmu oraz zakładanie przez niego złożonej perspektywy teoretyczno-metodologicznej, polegającej na współwystępowaniu rozwiązań antynaturalistycznych w warstwie ontologicznej oraz respektowaniu zasad naturalizmu w warstwie metodologicznej bez akceptacji naturalistycznych metod.
Can a professor be a woman? Gendered perceptions in a riddle experiment
This preregistered study examined how unconscious gender schemas, demographic characteristics, and life experiences influence the recognition of women in academic authority roles. A sample of US-based students (n = 1,686) was presented with a riddle task modelled after the classic surgeon scenario, adapted to a university setting. Solving the riddle required identifying a professor as the child’s mother, thereby challenging traditional gender schemas. Only 17 per cent of participants arrived at this interpretation, despite clear narrative cues. The professor’s disciplinary affiliation – whether a traditionally male-dominated field (physics), a female-dominated field (art history), or a gender-balanced field (geography) – had little effect on solution rates. We conducted logistic regression analyses to assess whether exposure to female academics, political orientation, feminist identity, or other demographic factors predicted successful identification of the professor as a woman. Interestingly, male participants were more likely than female participants to solve the riddle in this way. This unexpected finding may reflect differences in schema activation or response strategies, although further investigation is needed to clarify the underlying mechanisms. Notably, willingness to donate to a foundation supporting women in academia – a measure of prosocial behaviour – did not significantly predict the proposed solution to the riddle. A supplementary study supported the face validity of the task: participants judged the ‘mother’ solution to be both plausible and typically overlooked due to prevailing stereotypes. These findings demonstrate that gender schemas remain deeply embedded and can shape cognitive interpretations even when contextual cues contradict them. The results underscore the persistence of implicit bias in academic contexts.
Upadek, fuzja, reaktywacja: transformacyjne losy klubów piłkarskich w Polsce po roku 1989
Mimo rozbudowanych badań nad polską transformacją ustrojową losy organizacji sportowych pozostają słabo rozpoznanym obszarem analiz społecznych. Artykuł podejmuje ten problem, koncentrując się na tym, jak zmiany polityczne, gospodarcze i instytucjonalne po 1989 r. przełożyły się na funkcjonowanie klubów piłkarskich wywodzących się z modelu sportu państwowo-zakładowego. Celem badań jest rekonstrukcja i porównanie transformacyjnych trajektorii trzech klubów: GKS Zagłębie Wałbrzych, LKS Igloopol Dębica i BKS Lechia Gdańsk. Łączyła je wielosekcyjność oraz zależność od patronów przemysłowych lub instytucjonalnych w PRL, natomiast różniły lokalne warunki gospodarcze, zasoby społeczne i sposoby późniejszej odbudowy. Analiza ma charakter jakościowego studium przypadku opartego na źródłach zastanych: literaturze naukowej, opracowaniach historycznych, materiałach prasowych, źródłach internetowych oraz publikacjach poświęconych badanym klubom. Wyniki pokazują, że deindustrializacja i deinstytucjonalizacja sportu doprowadziły do przerwania dotychczasowych mechanizmów finansowania, utraty infrastruktury, zadłużenia, fuzji, upadku lub reorganizacji klubów. Transformacja nie oznaczała więc jedynie zmiany zasad zarządzania sportem, lecz głęboką przebudowę relacji między klubem, lokalną gospodarką, samorządem i wspólnotą kibicowską. Szczególnie istotne okazały się odmienne zasoby miast, w których funkcjonowały badane organizacje, oraz możliwość wykorzystania tradycji klubowej jako kapitału społecznego. Badane przypadki dowodzą zarazem, że nie istniał jeden model przechodzenia przez transformację. O skali kryzysu i możliwościach reaktywacji decydowały lokalne struktury gospodarcze, relacje z samorządem, znaczenie tradycji klubowej oraz zaangażowanie kibiców. Dzięki temu tekst łączy perspektywę historii organizacyjnej z analizą konsekwencji wolnorynkowej przebudowy sportu, pokazując, że los klubów był częścią szerszych napięć społecznych okresu transformacji oraz lokalnych skutków rozpadu gospodarki państwowej i zakładowej. Artykuł wskazuje, że pełniejsze rozumienie polskiej transformacji wymaga włączenia sportu do analiz zmiany systemowej.
Pomiędzy „poczekalnią” a reprodukcją hierarchii
Recenzja: Karolina Kocemba, Poczekalnie. Interakcje. Edukacja prawnicza a przestrzeń, Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2024, ss. 298.
Review: Christopher Holmes, Polanyi in Times of Populism: Vision and Contradiction in the History of Economic Ideas, Routledge, 2019, pp. 175.
The defence lawyering strategy of a defence counsel ‘Maestro’: Lawyers and legal reasoning in authoritarian regimes
An analysis of the life account of the Polish defence lawyer Stanisław Hejmowski (1900–1969), who made a mark in the first national war crimes trial in 1946 and later in the Poznań June trials of 1956, reminds us of how defence lawyering strategies in high profile cases are born. This paper’s findings draw on his recently discovered private personal archive and case notes, which have hitherto not been in the public domain. The investigation shows that Hejmowski’s line of action exemplifies a strategy through which a civil lawyer may approach large-scale atrocities and crimes – but as a criminal defence lawyer. Through this analysis and a consideration of an unconventional figure we may hope to appreciate what legal reasoning signifies in authoritarian states.
Mistrz i uczeń: Alfred Ohanowicz i Stanisław Hejmowski
W artykule podjęto problem relacji mistrz–uczeń powstałej w okresie Drugiej Rzeczypospolitej na przykładzie prof. Alfreda Ohanowicza oraz jego doktoranta, adwokata Stanisława Hejmowskiego. Przesłanką podjęcia badań była potrzeba odczytania ich biografii nie tylko jako odrębnych życiorysów, lecz jako ciągów wydarzeń równoległych i zależnych. Wykorzystano dotychczasowe opracowania biograficzne oraz archiwalia, w tym po raz pierwszy akta adwokackie Ohanowicza. Dokładnej analizie poddano akta dotyczące przewodu doktorskiego Hejmowskiego oraz jego aktywność naukową. Dla obu postaci znaczenie miały rodzinne tradycje adwokackie oraz wzrastanie w wielokulturowym środowisku. Na seminarium umocniona została natomiast otwartość na stanowisko adwersarza i umiejętność przekonania do swych racji. Ohanowicz został ukazany jako autorytet w dziedzinie prawa cywilnego i ceniony mistrz, który kształtował etos przyszłych pokoleń prawników. Hejmowski natomiast zapisał się w historii jako niezłomny adwokat, znany m.in. z obrony uczestników Poznańskiego Czerwca 1956.
Instrumenty służące realizacji zasady równości w wymiarze kary
Przestrzeganie zasady równości jest bez wątpienia jednym z podstawowych warunków sprawiedliwego karania. Widoczne w orzecznictwie sądów powszechnych rozbieżności w zakresie orzekanych kar stanowiły asumpt do podjęcia rozważań dotyczących roli zasady równości na gruncie prawa karnego i sposobów umożliwiających jej osiągnięcie na etapie wymiaru kary, jakimi dysponuje Sąd Najwyższy i sądownictwo powszechne. Jednocześnie zwrócono uwagę na szerokie spektrum czynników wpływających bądź mogących wywrzeć wpływ na wymiar kary, w tym na istotną rolę, jaką odgrywają w tym procesie regulacje prawa materialnego i procesowego oraz osoba sędziego jako podmiotu podejmującego decyzję w tym zakresie. Przeprowadzona analiza obowiązujących w polskim porządku prawnym regulacji pozwoliła na wyodrębnienie bogatego i zróżnicowanego katalogu instrumentów (np. uzasadnienie wyroku, kontrola instancyjna, skarga na wyrok sądu odwoławczego, kasacja, uchwała Sądu Najwyższego), których aplikacja zarówno w ramach działalności Sądu Najwyższego, jak i sądownictwa powszechnego może służyć ujednolicaniu orzecznictwa w zakresie wymiaru kary. To dało podstawę do sformułowania tezy, że kwestią zasadniczą wydaje się nie konieczność poszukiwania nowych narzędzi, lecz uświadomienie sobie przez organy wymiaru sprawiedliwości możliwości, jakie oferują aktualne regulacje, a w dalszej kolejności umiejętne ich wykorzystanie w praktyce.
Diversity as a social value and object of protection in Polish penal law
The article deals with Polish constitutional and penal law issues centred around the question of whether social diversity is an object of protection under penal law. The article defines diversity, including social diversity, before examining views on its social value in different areas and contexts, including from ontological and legal perspectives. In presenting a spectrum of approaches to diversity, it uses the example of social and political reactions to the multitude of cultures (multiculturalism). The recognition of the value of diversity makes it possible to identify manifestations of its protection in the Polish Constitution. The Constitution treats primarily national and ethnic diversity, as well as religious and worldview diversity, as a legal good. The Penal Code turns out to be axiologically consistent with the Constitution. The analysed individual types of prohibited acts may be identified as protecting mainly manifestations of cultural differentiation (including national, ethnic, racial and religious diversity). To a narrower extent and indirectly, the law also protects diversity in other respects by protecting freedom to choose one’s conduct. The article also discusses manifestations of social diversity that are directly criminalized, such as bigamy, forced marriage, and female genital mutilation. The article takes into account the Act of 6 March 2025 amending the Penal Code in relation to so-called hate crimes and expanding the scope of diversity protection in penal law to include disability, age, gender, and sexual orientation. However, the Act was deemed unconstitutional.
Cyberoszustwo z wykorzystaniem nowoczesnych technologii: zagrożenia i prawne aspekty przeciwdziałania
W opracowaniu podjęto problematykę cyberoszustwa jako rodzaju oszustwa popełnionego w cyberprzestrzeni. Nadrzędnym celem jest zwrócenie uwagi na zagrożenia, jakie niesie za sobą wykorzystanie nowoczesnych technologii, w szczególności sztucznej inteligencji, uczenia maszynowego oraz technologii blockchain do popełnienia tego przestępstwa. Tematykę tę ukazano z perspektywy kryminologicznej oraz prawnokarnej. W tym pierwszym względzie przeanalizowano tendencje i skalę zjawiska, odnosząc się do dynamiki postępu w dziedzinie IT oraz konkretnych przykładów cyberoszustw, poprzedzając to analizą kwestii etymologicznych terminów cyberprzestrzeń i cyberoszustwo. W odniesieniu do aspektów prawnokarnych, szczegółowej analizie poddano wybrane regulacje unijne i krajowe związane z przeciwdziałaniem omawianym procederom, takie jak Akt o sztucznej inteligencji (AI Act), polski Kodeks karny oraz ustawa o zwalczaniu nadużyć w komunikacji elektronicznej. Tym samym w badaniach bazowano na metodzie formalno-dogmatycznej z elementami empirycznymi. Rozważania prowadzą do wniosków, że cyberoszustwo stanowi poważne, wykazujące silną tendencję wzrostową zagrożenie, w którym sprawcy coraz częściej wykorzystują nowoczesne technologie. Kluczowym problemem pozostaje nieznajomość tych narzędzi przez ofiary przestępstw. Skuteczne przeciwdziałanie tym zjawiskom wymaga stałego dostosowywania przepisów karnych do postępu technicznego, zacieśniania międzynarodowej współpracy organów ścigania oraz realizacji systemowych programów edukacyjnych podnoszących cyfrową świadomość społeczeństwa.
Uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego oddalającego skargę kasacyjną w świetle art. 193 zdanie drugie p.p.s.a.
Podjęcie badań nad art. 193 zd. drugie ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) wynika z braku jego szerszego omówienia w polskiej literaturze oraz z doniosłości praktycznej tego przepisu w kontekście ekonomii procesowej. Regulacja ta, wprowadzona w 2015 r., odciąża Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) dzięki możliwości zwięzłego sporządzania uzasadnienia wyroku oddalającego skargę kasacyjną. Celem artykułu jest charakterystyka i ocena tej regulacji, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmu uproszczenia konstrukcji uzasadnienia wyroku. W badaniach zastosowano metodę dogmatyczną, obejmującą samodzielną wykładnię przepisów prawa, jak również pogłębioną analizę literatury przedmiotu i orzecznictwa NSA. Przeprowadzona analiza prowadzi do wniosku, że art. 193 zd. drugie p.p.s.a. wyznacza minimum treściowe uzasadnienia, ograniczające się do oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Skorzystanie z tego uproszczenia ma jednak charakter fakultatywny. Punktem odniesienia oceny prawnej niezmiennie pozostaje stan faktyczny przyjęty przez sąd I instancji, co eliminuje konieczność jego powielania. Choć praktyka pokazuje, że składy orzekające coraz powszechniej korzystają z dobrodziejstwa omawianego przepisu, obecna redakcja przepisu wymaga poprawy. W ramach wniosków de lege ferenda postuluje się nadanie przepisowi precyzyjniejszego brzmienia (wskazującego dosłownie, że „uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną może ograniczyć się do oceny zarzutów skargi kasacyjnej”) oraz przeniesienie go do odrębnej jednostki redakcyjnej.
Struktury, procesy i kompetencje: organizacyjne wyzwania efektywności polskiej służby dyplomatycznej
Współczesne państwa pozostają w wielowymiarowych i złożonych interakcjach. Efektywność polityki zagranicznej zależy od zdolności Ministerstwa Spraw Zagranicznych do skonstruowania i implementacji programów działań, uwzględniających zaangażowanie wielu typów aktorów, od zdolności do horyzontalnej, wertykalnej i temporalnej koordynacji. Nowe wyzwania wymagają zaprojektowania struktur i procesów umożliwiających efektywne prowadzenia takiej koordynacji. Odwołując się do danych jakościowych i studium przypadku, artykuł formułuje rekomendacje organizacyjne i wymogi kompetencyjne przydatne służbie dyplomatycznej w osiąganiu pożądanych rezultatów. Podkreśla konieczność miksu kompetencyjnego w placówkach dyplomatycznych, w których zawodowi dyplomaci powinni być uzupełniani przez specjalistów o udokumentowanym doświadczeniu i osiągnięciach. Artykuł identyfikuje warunki niezbędne dla funkcjonowania dyplomacji zorientowanej na rezultaty i wzrostu jej publicznej odpowiedzialności i rekomenduje kierunki zmian konieczne do osiągnięcia tych celów.
Uncertainty has long occupied a central position in economic thought, shaping both theoretical debates and policy design. Existing taxonomies of uncertainty typically rely on fixed distinctions, such as ergodic and non-ergodic states of reality, and therefore remain largely static and teleological. As a result, they fail to capture the historically contingent, cumulative, and institutionally embedded character of uncertainty. Building on Thorstein Veblen’s critique of taxonomic science and his evolutionary framework, this article addresses this gap by developing an evolutionary taxonomy of uncertainty that integrates post-Keynesian insights on expectations with Veblen’s concepts of cumulative change and the ceremonial-industrial value dichotomy. The article integrates post-Keynesian expectations approaches with Veblen’s institutional insights, particularly his distinction between ceremonial (pecuniary) and industrial (instrumental) values. Methodologically, the study employs an integrative review of the literature and a conceptual comparative framework that reinterprets Davidson’s uncertainty taxonomy through an evolutionary lens. The proposed taxonomy identifies four regimes of evolutionary uncertainty – ceremonially stable, ceremonially unstable, industrially stable, and industrially unstable – defined by the interplay between institutional functions and the perceived stability of core expectations. The paper demonstrates that uncertainty evolves through institutional adaptation, narrative reconstruction, and shifts in agents’ confidence in fundamental assumptions about the economic environment. The main contribution lies in developing a non-teleological and institutionally grounded taxonomy of uncertainty that offers a more realistic analytical tool for institutional analysis, crisis research, and economic policy design.
The disability income gap: How does the level of education affect the income situation of people with disabilities?
This paper investigates the disability income gap, considering educational attainment for 2010 and 2019 based on microdata from the Luxembourg Income Study for Austria, Germany, and Poland. Using the Dagum density function to model net monthly individual income, selected characteristics of income distribution were determined, together with the Gini coefficient and the proposed measures of the disability income gap. To assess the distance between the income distribution of individuals with and without disabilities in the years under consideration, the Bhattacharyya distance was calculated. The added value of the article is the proposal of a new approach to the study of financial disadvantage by using the disability income gap, which allows for a broader analysis of the financial situation of people with disabilities. The conducted research confirmed that individuals with disabilities consistently face worse financial conditions. Moreover, the indicated disability income gap increases at higher education levels. This counterintuitive finding suggests a labour market disadvantage, as highly educated individuals with disabilities tend to experience relatively larger income disparities. Based on the Bhattacharyya distance, it was found that over time, differences in income distribution between people without and with disabilities decreased in Austria and Germany but increased in Poland. Nonetheless, considering the income distributions of individuals who possess higher educational attainment, it should be noted that the distance between the density function between individuals with and without disabilities has increased in all countries. Income inequality patterns varied: Austria and Germany saw lower inequality measured by the Gini coefficient among people with disabilities, while Poland observed higher inequality.
Od prawa do informacji do zrównoważonej konsumpcji: oznaczenie daty jako narzędzie komunikacji związanej z żywnością
W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie konsumentów kwestiami zdrowia, dobrego samopoczucia, zrównoważonego rozwoju oraz transparentności, i z tego względu na znaczeniu zyskuje prawo konsumentów do informacji. Informacje na temat żywności mogą istotnie wpływać na decyzje podejmowane przez konsumentów. Celem artykułu jest określenie funkcji oznaczenia daty (daty minimalnej trwałości oraz terminu przydatności do spożycia) jako narzędzia komunikacji związanej z żywnością z wykorzystaniem analizy literatury oraz uzyskanie odpowiedzi na następujące pytania badawcze: (1) jaką rolę pełnią oznaczenia daty w komunikacji związanej z żywnością? (2) jakie bariery ograniczają efektywność oznaczenia daty jako narzędzia wspierającego zrównoważoną konsumpcję? Artykuł ma charakter problemowy, w którym analiza koncentruje się na interpretacji kluczowych pojęć i zjawisk, identyfikacji głównych kierunków rozwoju regulacji związanych z oznaczeniem daty oraz przedstawieniu ich znaczenia dla konsumenta. Przegląd literatury został opracowany w formie przeglądu narracyjnego, obejmującego akty prawne Unii Europejskiej, opinie naukowe, kluczowe raporty instytucjonalne dotyczące marnotrawstwa żywności, publikacje naukowe poświęcone komunikacji związanej z żywnością, zachowaniom konsumenckim oraz systemowi znakowania żywności, a także wybrane opracowania branżowe. W pracy zastosowano metody syntezy, interpretacji treści oraz wnioskowania logicznego. Oznaczenie daty wspiera konsumentów w dbaniu o zdrowie, bezpieczeństwo i interesy nabywców, a także w efektywnym zarządzaniu zapasami w gospodarstwach domowych. Mimo że oznaczenie daty pełni funkcję behawioralną, ponieważ może korzystnie wpływać na praktyki niemarnowania żywności, nie jest ono samodzielnie wystarczającym narzędziem do promowania zrównoważonej konsumpcji żywności. Dla zapewnienia efektywności mechanizmu jego działania wymagane jest wsparcie ze strony skutecznej komunikacji. Wnioski wskazują na potrzebę dalszych badań nad udoskonaleniem systemu znakowania żywności w obszarze oznaczenia daty.