Flawijska urbanizacja Afryki - Mrozewicz, Leszek (Studia Europaea Gnesnensia, 2013)
Na przestrzeni ostatniego półwiecza badań nad rzymską Afryką Północną utrwaliło się w nauce słuszne przekonanie, że panowanie dynastii flawijskiej stanowiło w jej dziejach zasadniczy przełom. Objął on wszystkie dziedziny życia, a istotę przemian najlepiej odzwierciedla pogląd, że to dopiero dzięki Flawiuszom Afryka nabrała charakteru w pełni rzymskiego. Co więcej, towarzyszy temu uzasadniona teza, że bez osiągnięć Flawiuszów niemożliwa byłaby wielka prosperity afrykańskich prowincji w II–III wieku: następcy zebrali plon z ich zasiewu. Niewątpliwie za racjonalny też uznać wypadnie, nie wchodząc w szczegóły, postulat wyodrębniania w dziejach rzymskiej Afryki czasów flawijskich jako epoki à part. Bezsprzeczną zasługą Flawiuszów było podjęcie w Afryce dzieła urbanizacji. Główny ich wysiłek skoncentrowany został na północnej części Africa Proconsularis, na obszarze dawnej Africa Vetus. Lepcis Magna na południu Proconsularis (w Trypolitanii) oraz Icosium w Mauretania Caesariensis stanowią całkowity wyjątek. Nowo utworzone miasta — kolonie i municypia — miały odgrywać ważną rolę strategiczną, to jest zabezpieczać tereny Africa Proconsularis przed plemionami z południa. Był to obszar zurbanizowany, o dużym znaczeniu gospodarczym, wysoce dochodowy. Tu znajdowały się wielkie latyfundia prywatne i cesarskie domeny, które odgrywały istotną rolę w zaopatrywaniu miasta Rzymu w zboże. Chodziło także, z punktu widzenia interesów państwa, o konsolidację wewnętrzną prowincji. Urbanizowanie Afryki, obok wprowadzenia katastru, instytucjonalnych form kultu cesarskiego i zmuszania plemion nomadycznych do osiadłego trybu życia, temu właśnie służyło. Wiązała się z tym ściśle militarna reorganizacja prowincji, co najpełniejszy wyraz znalazło w translokacji legionu III Augustowskiego do Theveste, a później do Lambaesis. Flawiusze podjęli też dzieło rozbudowy i naprawy sieci dróg. Coloniae veteranorum - Ammaedara i Madauros - oraz municipia Sufetula i Cillium miały za zadanie, obok ważnych funkcji gospodarczych i politycznych, regulować dostęp do urodzajnych ziem Africa Proconsularis. Nie ma wątpliwości, że polityka Flawiuszów miała charakter długofalowy, a działania Trajana, Hadriana i Sewerów stanowiły jej prostą kontynuację.