Abstract
In November 1949, an article appeared in the Catholic weekly “Tygodnik Powszechny,” published in Kraków, devoted to excavations conducted as part of the Research Programme on the Beginnings of the Polish State. That is how Paweł Jasienica’s (1909–1970) encounters with archaeology began. The outcome was the first collection of articles with literary depictions of archaeological excavations entitled Świt słowiańskiego jutra [“The Dawn of the Slavic Tomorrow”], published in 1952.
The book discussed the latest excavations relating to the beginnings of the Slavs and the Polish state, establishing and popularizing the archaeological reportage as one of the categories of journalistic and literary work. It presented Polish archaeology as a politically engaged science, disputing the claims of German archaeology, inspired by the theories of the Berlin prehistorian Prof. G. Kossinna (1858–1931) and his successors, which were aggressively anti-Slavic and anti-Polish, especially during the reign of Hitler and the German occupation of Poland (1939–1945). The measure of the book’s success was its second edition two years later. The authors of the article have presented the controversies discussed by Jasienica against a historical background. Archaeology fascinated the writer. He visited teams in the field, quickly made friends with archaeologists from different generations. He was on friendly terms with the heads of the most important institutions carrying out excavations: Prof. Z. A. Rajewski (1907–1974), director of the State Archaeological Museum in Warsaw and Prof. A. Gieysztor (1916–1999) - a historian, head of the research programme on the beginnings of the Polish state. During this period, Jasienica spent many weeks at various excavation sites; longest in Biskupin.
Organizational changes taking place in the scientific community during the Stalinist period (1949–1955) had ideological motivations. Following the example of the Soviet Union, a research discipline called the history of material culture was created in Poland. It combined archaeology with ethnography, and the history of craft and industry; emphasizing research into the development of productive forces in the spirit of historical materialism. The writer tried to present this direction in another collection of archaeological articles, Archeologia na wyrywki [“Bits and Pieces of Archaeology”]. It appeared in 1956 and is less successful than the first book, though the subject is more to blame for this than the author.
In 1961, the State Publishing Institute (Państwowy Instytut Wydawniczy - PIW) brought out another, meticulously edited, book by the increasingly popular writer. Słowiański rodowód [“Slavic Origins”] includes the same articles as the earlier work from 1952, but supplemented by new reports devoted to the latest, sensational discoveries in the Świętokrzyskie Mountains (Holy Cross Mountains - Łysa Góra) and in Wiślica, as well as to Bulgarian antiquities.
Archaeology also appears on the pages of several other of Jasienica’s books at this time. It occupies an important place in the first chapters of one of his most important works, Polska Piastów [“Poland in the Times of the Piast Dynasty”], published in 1960. The writer completed it in February 1958. Its great success with readers and the more favourable political situation in the Polish People’s Republic after October 1956 meant that the author could devote his next books to the Polish kings, a subject more compatible with his historical training and personalistic view on history. At the time when Marxism dominated in historiography, these books were enormously successful and widely read. Słowiański rodowód remains Jasienica’s last and best book on archaeological themes.
Archaeology was also the subject of various articles published by the writer at this time in the press. Only a few are mentioned here.
References
Abramowicz A., 1991, Historia archeologii polskiej XIX i XX wiek, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Warszawa - Łódź.
Abramowicz A., 2010, Koral pamięci. Wspomnienia, pamiętniki, dzienniki, notatki i listy archeologa. Wiek dojrzały. Pod znakiem łopaty, Oficyna Bibliofilów, Łódź.
Antoniewicz W., Biegański P. (red.), 1963, Odkrycia w Wiślicy, Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa. „Rozprawy Zespołu Badań nad Polskim Średniowieczem Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej” I.
Bartoszewski W., 2006, Mój Jasienica, [w:] E. Beynar-Czeczott, Mój ojciec Paweł Jasienica, Warszawa: 9-17.
Beynar-Czeczott E., 2006, Mój ojciec Paweł Jasienica, wstęp Władysław Bartoszewski, Prószyński i S-ka SA, Warszawa.
Bębenek S.T., 1981, Myślenie o przeszłości, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. „Biblioteka Myśli Współczesnej”.
Borejsza J.W., 1988, Antyslawizm Adolfa Hitlera, Czytelnik, Warszawa.
Brzeziecki A., 2015, Tadeusz Mazowiecki. Biografia naszego premiera, Wydawnictwo Znak, Kraków.
Bukowski Z., 2009, Na początku był Biskupin, [w:] P. Jasienica, Archeologia na wyrywki, Prószyński i S-ka, Warszawa: 5-12.
Dąbrowska E., 1965, Studia nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym Ziemi Wiślickiej, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław - Warszawa - Kraków.
Dobraczyński J., 1948, Paweł Jasienica, „Dziś i Jutro”, r. IV, nr 20 (129) z 16 maja: 7.
Dzięgiel L., 1996, Swoboda na smyczy. Wspomnienia 1946–1956, Wydawnictwo Arcana, Kraków.
Dżilas M., 1955, Nowa klasa. Analiza systemu komunistycznego, Związek Dziennikarzy R.P. Syndykat w Ameryce Północnej, Nowy Jork.
Eisler J., 1991, Marzec 1968, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.
Fehr H., 2004, Prehistoric archaeology and German Ostforschung: the case of the excavations at Zantoch, „Archaeologia Polona”, vol. 42: 197-228.
Friszke A., 2015, Między wojną a więzieniem. Młoda inteligencja katolicka 1945–1953, Towarzystwo „Więź”, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa.
Gieysztor A., 1978, Posłowie, [w:] P. Jasienica, Słowiański rodowód, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa: 334-335. Wyd. 3.
Grzybkowski A. (red.), 1997, Wiślica. Nowe badania i interpretacje, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Warszawa. „Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków”, Seria B. Tom XCVIII.
Hensel W., 1946, Potrzeba przygotowania wielkiej rocznicy (O niektórych zagadnieniach polskiej protohistorii), Poznań. Także „Przegląd Wielkopolski”, r. II, nr 7/8: 193-206.
Historia to nie dziwka. Antologia tekstów Pawła Jasienicy, jego interlokutorów i recenzentów,
2018, zebrał, wstępem i komentarzem opatrzył Arkadiusz Kierys, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków.
Janion M., 2007, Niesamowita Słowiańszczyzna. Fantazmaty literatury, Wydawnictwo Literackie, Kraków.
Jarocki R., 1990, Czterdzieści pięć lat w opozycji (O ludziach „Tygodnika Powszechnego”), Wydawnictwo Literackie, Kraków.
Jarocki R., 2001, Opowieść o Aleksandrze Gieysztorze, Fundacja Bankowa im. Leopolda Kronenberga i „Rzeczpospolita”, Warszawa.
Jasienica P., 1946, Problemy słowiańskiego porozumienia, „Dziś i Jutro” r. II, nr 7 z 17 lutego: 2. Cyt. za: Historia to nie dziwka… 2018: 21-28.
Jasienica P., 1949, Próg tysiąclecia. Sól ziemi, „Tygodnik Powszechny” r. V, nr 45 z 13 listopada: 1-2. Cyt. za Historia to nie dziwka… 2018: 138-150.
Jasienica P. - L. Beynar, 1951, Wisła pożegna zaścianek, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa.
Jasienica P., 1952a, Piętra katedry poznańskiej, „Przekrój”, nr 374: 8-9.
Jasienica P., 1952b, Świt słowiańskiego jutra, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Jasienica P., 1952c, Już nie margines, „Przekrój”, nr 399: 5-6.
Jasienica P., 1952/1953, „Otchłań wieków” w Wilanowie, „Przegląd Kulturalny” r. 1 z 24 XII 1952 — 7 I 1953: 7.
Jasienica P., 1953a, Najstarsze i najnowsze, „Świat”, nr 30: 6-7.
Jasienica P., 1953b, Nowa strategia nauki historii, „Przegląd Kulturalny”, nr 40: 2.
Jasienica P., 1954a, Wspomnienia z Nowej Huty, „Dawna Kultura”, nr 1: 3-6.
Jasienica P., 1954b, Ankieta „Nowej Kultury”. Pisarze wobec dziesięciolecia: Paweł Jasienica, „Nowa Kultura”, nr 10 (206): 3.
Jasienica P., 1954c, Świt słowiańskiego jutra, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. Wyd. 2.
Jasienica P., 1955, Wołamy o Arsenał, „Przekrój”, nr 557: 5-6.
Jasienica P., 1956, Archeologia na wyrywki, Książka i Wiedza, Warszawa.
Jasienica P., 1957, Kraj nad Jangtse, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa.
Jasienica P., 1958, Wśród starożytności, „Twórczość”, nr 12: 113-123.
Jasienica P., 1960a, Polska Piastów, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław-Warszawa.
Jasienica P., 1960b, Myśli o dawnej Polsce, „Czytelnik”, Warszawa. Cyt. według wyd. 2 z 1961 r.
Jasienica P., 1961, Słowiański rodowód, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Jasienica P., 1962, Tylko o historii, Państwowe Wydawnictwo „Iskry”, Warszawa.
Jasienica P., 1963, Polska Jagiellonów, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Jasienica P. (Lech Beynar), 1989, Pamiętnik, Wydawnictwo Znak, Kraków.
Jażdżewski K., 1995, Pamiętniki. Wspomnienia polskiego archeologa z XX wieku, Fundacja Badań Archeologicznych im. Profesora Konrada Jażdżewskiego, Łódź.
Kiersnowski R., 2007, Tam i wtedy. W Podweryszkach, w Wilnie i w puszczy, 1939-1949, Instytut Historii PAN, Warszawa. Wyd. 2.
Kierys A., 2015, Polska Jasienicy. Biografia publicysty, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków.
Kisielewski J., 1939, Ziemia gromadzi prochy, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań. Przedruk z wyd. II, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1990.
Kmieciński J., 1994, Nacjonalizm w germanoznawstwie niemieckim w XIX i w początkach XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Kohl Ph. L., Fawcett C. (red.), 1995, Nationalism, Politics, and the Practice of Archaeology, Cambridge University Press, Cambridge.
Kołakowski L., 1967a, Osobowość w sakralnej i ekologicznej wizji społeczeństwa, [w:] Kultura i fetysze, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa: 137-146. Pierwodruk w „Kultura i Społeczeństwo”, r. 9, 1965, nr 2.
Kołakowski L., 1967b, Wielkie i małe kompleksy humanistów, [w:] Kultura i fetysze, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa: 263-290. Pierwodruk w „Kultura i Społeczeństwo” 1960, t. 4, z. 1-2.
Kołakowski L., 1988, Główne nurty marksizmu. Powstanie - rozwój - rozkład, Wydawnictwo Aneks, Londyn.
Kornik, 1948, Uroczystość wręczenia nagrody. Reportaż nieco krotochwilny, „Dziś i Jutro”, r. IV, nr 21 (130) z 23 maja: 4-5.
Kossinna G., 1902, Die indogermanische Frage archäologisch beantwortet, „Zeitschrift für Ethnologie”, t. 34: 161-222.
Kossinna G., 1912, Die deutsche Vorgeschichte, eine hervorragend nationale Wissenschaft, Curt Kabitzsch Verlag, Leipzig.
Kossinna G., 1919, Das Weichselland, ein uralter Heimatboden der Germanen, Druck von A. W. Kafemann G. m. b. H., Danzig.
Kossinna G., 1940, Das Weichselland. Ein uralter Heimatboden der Germanen, Curt Kabitzsch Verlag, Leipzig. Dritte, verbesserte Auflage.
Kostrzewski J., 1946, Kultura prasłowiańska, Wiedza Powszechna. Wydawnictwo Popularno-Naukowe. Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa. Z cyklu: „Prasłowiańszczyzna i Polska pierwotna”. Zeszyt III.
Kostrzewski J., 1947, Kultura prapolska, Instytut Zachodni, Poznań. „Prace Instytutu Zachodniego” 11. Wyd. 2 - 1949; wyd. 3 - 1962.
Kostrzewski J., 1949, Dzieje polskich badań prehistorycznych, Nakładem Polskiego Towarzystwa Prehistorycznego, Poznań. „Biblioteka Prehistoryczna” 8.
Kostrzewski J., 1970, Z mego życia. Pamiętnik, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław.
Kozłowski J.K., 2004, Świat przed „rewolucją” neolityczną, FOGRA Oficyna Wydawnicza, Kraków. Rozdział trzeci napisał F. Mallegini. „Wielka Historia Świata”, t. 1.
Król E.C., [2006], Polska i Polacy w propagandzie narodowego socjalizmu w Niemczech 1919–1945, Instytut Studiów Politycznych PAN, Collegium Civitas Press, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa b. r. w.
Lech J., 1996, Erazm Majewski jako archeolog i tradycja polskich badań epoki kamienia, [w:] S.K. Kozłowski, J. Lech (red.), Erazm Majewski i warszawska szkoła prehistoryczna na początku XX wieku, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa: 45-77. „Polska Akademia Nauk. Komitet Nauk Pra- i Protohistorycznych. Prace” 1.
Lech J., 1997, Małowierni. Spór wokół marksizmu w archeologii polskiej lat 1945–1975, „Archeologia Polski”, t. 42(1-2): 175-232.
Lech J., 1999, Between Captivity and Freedom. Polish Archaeology in the 20th Century, Arwil, Warsaw.
Lech J., 2002, Początki archeologii w kręgu polskiego Towarzystwa Naukowego w Toruniu: 1875-1881, [w:] B. Wawrzykowska (red.), Archeologia toruńska. Historia i teraźniejszość, Muzeum Okręgowe w Toruniu, Toruń: 17-30.
Lech J., 2004, Polish-German relation in archaeology in a short outline: a view from Warsaw, „Archaeologia Polona”, vol. 42: 21-64.
Lech J., 2006, Z badań polsko-ukraińskich związków w dziedzinie archeologii do II wojny światowej, „Przegląd Archeologiczny”, t. 54: 5-59.
Lech J., 2016, O polskim Milenium i pierwszych odkryciach w Wiślicy (do 1962 r.), [w:] K. Zdeb (red.), Chrzest Polski w źródłach archeologicznych. Wywiady, Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich, Oddział w Warszawie, Warszawa: 73-83.
Lech J., Piotrowska D., 2012, Prasłowiańszczyzna w badaniach Stefana Noska, [w:] A. Zakościelna (red.), Miejsce Profesora Stefana Noska w archeologii polskiej, Instytut Archeologii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Lublin: 237-274.
Leligdowicz A., 1999, Gustaf Kossinna, jego archeologia, nazizm i Gordon Childe, [w:] J. Lech, F.M. Stępniowski (red.), V. Gordon Childe i archeologia w XX wieku, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa: 173-221. „Polska Akademia Nauk. Komitet Nauk Pra- i Protohistorycznych. Prace” 3.
Lewin R., 2002, Wprowadzenie do ewolucji człowieka, Prószyński i S-ka, Warszawa.
Majewski E., 1905, Hipoteza Kossinny o germańskim pochodzeniu Indoeuropejczyków, a prawda w nauce. Studyum krytyczne, „Światowit”, t. 6: 89-144.
Małecka-Kukawka J., Wawrzykowska B., 2004, Archaeology in the German and Polish communities in Toruń (Thorn) in the 19th and 20th century, „Archaeologia Polona”, vol. 42: 103-128.
Micewski A., 1982, Kardynał Wyszyński, prymas i mąż stanu, Éditions du Dialogue. Société d’Éditions Internationales, Paris.
Noszczak B., 2002, „Sacrum” czy „profanum”? - Spór o istotę obchodów milenium polskiego (1949-1966), Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa.
Osęka P., 2008, Marzec ‘68, Wydawnictwo Znak, Kraków.
Paczkowski A., 1995, Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Piotrowska D., 1997–1998, Biskupin 1933–1996: archaeology, politics and nationalism, „Archaeologia Polona”, vol. 35-36: 255-285.
Piotrowska D., 2000, Prof. Zdzisław Rajewski (1907–1974) - badacz Biskupina i jeden z pionierów badań dawnej kultury symbolicznej w Polsce, [w:] B. Gediga, D. Piotrowska (red.), Kultura symboliczna kręgu pół popielnicowych epoki brązu i wczesnej epoki żelaza w Europie Środkowej, Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, Warszawa - Wrocław - Biskupin: 17-44. „Biskupińskie Prace Archeologiczne” 1.
Piotrowska D., 2002–2003, Z dziejów Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie, „Wiadomości Archeologiczne”, t. 56: 13-35.
Piotrowska D., 2004, Biskupin - ideologie - kultura, [w:] B. Gediga, W. Piotrowski (red.), Archeologia, kultura, ideologie, Muzeum Archeologiczne w Biskupinie i Polska Akademia Nauk - Oddział we Wrocławiu, Biskupin - Wrocław: 91-155. „Biskupińskie Prace Archeologiczne” 3.
Piotrowska D., 2007, Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie w latach 1939-1989, [w:] J. Lech (red.), Pół wieku z dziejów archeologii polskiej (1939–1989), Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa: 27-102. „Polska Akademia Nauk. Komitet Nauk Pra- i Protohistorycznych. Prace” 6.
Piotrowska D., 2008, Prolegomena do archeologii Biskupina. Tom I. Bibliografia archeologiczna Biskupina 1933-1983, Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, Warszawa.
Piwowarczyk J. ks., 1985, Wobec nowego czasu (z publicystyki 1945-1950), wybór i układ J. Kołataj, słowo wstępne J. Turowicz, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków.
Pomian K., 2002, Archeologia, historia, naród, [w:] B. Wawrzykowska (red.), Archeologia toruńska. Historia i teraźniejszość, Muzeum Okręgowe w Toruniu, Toruń: 9-15.
Radig W., 1941a, Germanenerbe im Weichselraum. Ausstellung im Institut für Deutsche Ostarbeit in Krakau, „Germanen-Erbe”, t. 6 (11/12): 186-190.
Radig W., 1941b, Die Vorgeschichte des ostdeutschen Lebensraumes, „Die Burg. Vierteljahresschrift des Instituts für Deutsche Ostarbeit Krakau”, Jg. 2 (1): 17-40.
Radig W., 1944, Dreitausend Jahre Bergbau in Osten, „Krakauer Zeitung”, nr 308, z. 3 XII: 3.
Raina P., 1994, Kościół w PRL. Dokumenty 1945-1959, tom 1, Wydawnictwo W drodze, Poznań.
Rajewski Z., 1945, Obecne zadania prehistorii polskiej, „Przegląd Zachodni”, t. 1(6): 338-342.
Rohrer W., 2004, Politics, propaganda and polemics: prehistoric archaeology in Upper Silesia 1918 to 1933, „Archaeologia Polona”, vol. 42: 155-196.
Roszkowski W., 1995, Historia Polski 1914–1994, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Rutkowski T.P., 2019, Historiografia i historycy w PRL. Szkice, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa.
Rybicka A., 2002, Instytut Niemieckiej Pracy Wschodniej - Institut für Deutsche Ostarbeit. Kraków 1940-1945, Wydawnictwo DiG, Warszawa.
Schöbel G., 1994, Die Pfahlbauten von Unteruhldingen. Teil 3: Die Zeit von 1936 bis 1940, „Plattform. Zeitschrift des Vereins für Pfahlbau und Heimatkunde E.V.”, t. 3: 9-35.
Schweizer-Strobel P., Strobel M., 2004, Werner Radig: a prehistorian’s career 1928-1945, „Archaeologia Polona”, vol. 42: 229-254.
Sowa A., 2009, Świadek epoki Henryk Samsonowicz. Wywiad rzeka, Bellona, Warszawa.
Sowa A.L., 2001, Od Drugiej do Trzeciej Rzeczypospolitej (1945-2001), Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków.
Stobiecki R., 2006, Między kontynuacją a dyskontynuacją, [w:] U. Jakubowska i J. Myśliński (red.), Humanistyka polska w latach 1945–1990, Instytut Badań Literackich PAN: Fundacja Akademia Humanistyczna, Warszawa: 127-155.
Stomma S., 1981, Paweł Jasienica, „Spotkania” nr 15: 80-85 (według Historia to nie dziwka… 2018: 811-819).
Tomaszewski A. (red.), 1965, Kolegiata wiślicka. Konferencja zamykająca badania wykopaliskowe, Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach, Kielce.
Trigger B.G., 2007, A History of Archaeological Thought, Cambridge University Press, Cambridge. Wyd. 2.
Tyrmand L., 1989, Dziennik 1954, Res Publica, Warszawa.
Walenciak R., 2017, Modzelewski - Werblan. Polska Ludowa. Rozmawia…, Wydawnictwo Iskry, Warszawa.
Wielowieyski A., 2015, Losowi na przekór, Agora Wydawnictwo Książkowe, Warszawa.
Zaremba M., 2012, Wielka trwoga. Polska 1944–1947, Wydawnictwo Znak i Instytut Studiów Politycznych PAN, Kraków.
Żeromski S., 1953, Dzienniki I, 1882–1886, „Czytelnik”, Warszawa.
Żeromski S., 1954, Dzienniki I, 1886–1887, „Czytelnik”, Warszawa.
Żeromski S., 1956, Dzienniki I, 1888–1891, „Czytelnik”, Warszawa.
License
Copyright (c) 2019 Jacek Lech, Danuta Piotrowska

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
