Keywords
literary patronage
professors of the Zamość Academy
Jesuits
Cistercians
How to Cite
Number of views: 23
Number of downloads: 8
Abstract
The article examines the patronage of Anna Franciszka Zamoyska, née Gnińska (1653–1704), as a benefactress of individuals engaged in literary production. Particular attention is devoted to the relations between the wife of the ordynat of Zamość and the professors of the Zamość Academy, who were, in a sense, officially obliged to commemorate the most significant events in the life of the Zamoyski family. Their works related to such occasions as births, baptisms, weddings, and funerals of family members, and were frequently dedicated to the wives of the Zamość ordynaci, including Anna Franciszka. Works by authors belonging to religious orders were likewise dedicated to the wife of Marcin Zamoyski. As a benefactress of the Jesuits, she supported their activities, among other things, by granting permission to print their works in the Zamość press. These dedications constituted both expressions of gratitude for her patronage and instruments for securing further financial support and protection. The study also emphasizes the religious dimension of the ordynat’s wife’s activity, particularly her involvement in promoting Marian devotion and supporting ecclesiastical institutions.
References
Archiwum Główne Akt Dawnych
Archiwum Zamoyskich, nr 712.
Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie
Gabinet Rękopisów, rps nr 88, Z. Arakiełowicz, „Konotacja co się działo od roku 1689, po części w Zamościu i w całej Rzeczypospolitej….”.
Andrzejkiewicz Gintowt J.A., Ziarno gorczyczne gorzkiej męki Najsłodszego Zbawiciela Chrystusa Jezusa nabożnemi rozmyślaniami roztarte, octem i żółcią tegoż Pana zaprawione, a na posiłek nabożnym ludziom podane…, Zamość 1701.
Krzeczkiewicz P.A., Apollo brzmiącą lutnią między muzami sławny na dzień wesołych przenosin złączonych dożywotnią miłością małżeństwa serc i animuszów JW. JM. Pana P. Marcina na Zamościu Zamoyskiego (…) i JW. Imć Panniej P. Anny Franciszki z Gnina Gnińskiej, JW. Imci Pana Jana Gnińskiego, wojewody chełmskiego (…) ukochanej córki…, Zamość 1675.
Krzeczkiewicz P.A., Cytherea od Syna własnego na gody małżeńskie Stanisława Dunin Borkowskiego, kasztelana połonieckiego z Anną Zamoyską, kasztelanką halicką…, Zamość 1676.
Krzeczkiewicz P.A., Fortunna wieku pierwszego od założenia fortece zamoyskiej rewolucja za szczęśliwego panowania Jaśnie Wielmożnego Jego Mości Pana Marcina na Zamościu Zamoyskiego Zamość 1680.
Major J., Magnum speculum exemplorum, ex plusquam sexaginta autoribus pietate, doctrina et antiquitate venerandis variisque historiis, tractatibus et libellis excerptum, ab anonymo quodam, qui circiter annum Domini 1480 vixisse deprehenditur. Opus ab innumeris mendis et fastidiosis breviationibus vindicatum, variis notis autorumque citationibus illustrarum per quendam P[atrem] e S[ocietate] J[esu] ac demum per eundem novorum exemplorum appendice locupletatum, Duaci 1603.
Mikołajski M., Żałobna zamojskiego Parnasu nenia przy żałobnym z tego świata ześciu Jaśnie Wielmożnego Jego Mości Pana P. Marcina na Zamościu Zamoyskiego, podskarbiego wielkiego koronnego…, Zamość 1689.
Nieremberg J.E., O afekcie i miłości ku Panu Jezusowi księga jedna (…), naprzód po hiszpańsku napisana (…) a teraz na polski przez X. Teofila Rutkę Societatis Jesu dla pospolitego dusz pobożnych pożytku przetłumaczona…, Lwów 1698.
Pawłowski D., Wierna życia Wielebnego Xiędz Kaspra Drużbickiego (…) relacja…, Zamość 1700.
Podorecki J., Nais dniestrowa na pogrzeb Wielmożnego Pana P. Jana Zamoyskiego kasztelana chełmskiego, strażnika koronnego…, Zamość 1619
Ribadeneyra P. de, Vita Ignatii Loiolae, Societatis Iesu fundatoris, libris quinque comprehensa…, Neapoli 1572.
Ribadeneyra P. de, Żywot Błogosławionego Ojca Ignacego Loyole, fundatora Zakonu Societatis Jesu (…) teraz na polskie przez X. Simona Wysockiego (…) przetłumaczony, Kraków 1609.
Rzezwaski (Rzeżawski, Rzerzawski) F., Rozradowany w roku świętym Apollo na przyjazd J. W[ielmoż]nej Jejmości Pani Anny z Gnina na Zamościu Zamoyskiej, podskarbiny wielkiej koronnej…, b.m., b.d.
Rzezwaski (Rzeżawski, Rzerzawski) F., Wieża Dawidowa w tysiąc tarcz uzbrojona, albo bez Pierworodnej Zmazy Poczęta Najświętsza Boga Rodzica i Zawsze Panna Maryja…, Kraków 1702.
Szczaniecki S., Trach na niebie osadzony przez kazanie na pogrzebie Jaśnie Wielmożnego J. M. P. Władysława na Gninie Gnińskiego…, Poznań 1697.
Tuszowski W.W., Vota szczęśliwości, przy solennem wesołych aplauzów powinszowaniu zamoyskiej fortecy…, Zamość 1680.
Zwierciadło przykładów z różnych pisarzów pobożnością, nauką i starożytnością przezacnych, także z rozmaitych historyj i traktatów kościelnych wyjęte naprzód przez X. Jana Majora Societatis Jesu objaśnione, potym przez X. Antoniego Davroulciusa Societ[atis] Jesu rozszerzone, t. 1, Kalisz 1690.
Czarski B., Snopek jako symbol pokoju i dobrobytu — stemmaty na cześć Wazów, [w:] Wazowie a literatura. Przekroje i zbliżenia, red. R. Krzywy, P. Tyszka, Arx Regia - Wydawnictwo Zamku Królewskiego w Warszawie, Warszawa 2021, s. 143-165.
Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995, opr. L. Grzebień, WAM, Kraków 1996.
Estreicher K., Bibliografia polska, t. 12, Akademia Umiejętności, Kraków 1891.
Estreicher K., Bibliografia polska, t. 20, Akademia Umiejętności, Kraków 1905.
Estreicher K., Bibliografia polska, t. 24, wyd. S. Estreicher, Akademia Umiejętności, Kraków 1912.
Kempa T., Dzieje rodu Ostrogskich, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2002.
Krasiński J., Rzezawski (Rzeszawski) Edmund, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXXIV, Zakład Narodowy im. Ossolińskich / Polska Akademia Nauk, Wrocław - Warszawa - Kraków 1992–1993, s. 186.
Łukaszewicz-Chantry M., Maria Deipara Semper Virgo. Poemat Maryjny Michała Antoniego Hackiego, „Symbolae Philologorum Posnaniensium Graecae et Latinae”, 2018, r. 28, nr 2, s. 127-137. DOI: https://doi.org/10.14746/sppgl.2018.XXVIII.2.8
Niesiecki K., Herbarz polski, t. IV, nakładem i drukiem Breitkopfa i Härtela, Lipsk 1839.
Oszczęda A., Do bibliografii druków Stanisława Grochowskiego. Anonim wydawniczy „Łez smutnych po ześciu [...] Jana Zamoyskiego” i jego impresor¸ „Pamiętnik Literacki”, 2018, z. 4, s. 223-234. DOI: https://doi.org/10.18318/pl.2018.4.14
Piskała M., O długim trwaniu antologii na przykładzie Speculum exemplorum, „Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo”, 2022, t. 12 (15), s. 45-59. DOI: https://doi.org/10.32798/pflit.793
Popiołek B., „Awizów przy naszym dworze bardzo jest mało”. Ks. Tomasz Perkowicz SJ (1652–1720) jako korespondent Anny Franciszki Zamoyskiej, podskarbiny koronnej. Studium z dziejów obiegu informacji w czasach saskich, „Annales Universitats Paedagogicae Cracoviensis. Studia ad Bibliothecarum Scientiam Pertinentia”, 2020, vol. 18, folia 322, s. 14-31. DOI: https://doi.org/10.24917/20811861.18.2
Popiołek B., Kicińska U., Panie Zamoyskie: Anna Franciszka z Gnińskich, Teresa z Potockich i Urszula z Kalińskich — okruchy biografii w świetle korespondencji i aktów ostatniej woli, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 2017, t. 65, nr 1, s. 19-38.
Przyboś A., Gniński Jan, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. VIII, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław - Kraków - Warszawa 1959-1960, s. 149-151.
Słaby A., Anna Franciszka z Gnińskich Zamoyska w roli protektorki - próba sondażu, [w:] W kręgu patronatu kobiecego w XVII–XVIII wieku, red. B. Popiołek, U. Kicińska, A. Penkała-Jastrzębska, A. Słaby, Wydawnictwo Libron, Kraków 2018, s. 253-267.
Słaby A., Anna Franciszka Zamoyska, née Gnińska as protectress - scope of research¸ [w:] Studies on female patronage in the 17th and 18th centuries, red. B. Popiołek, U. Kicińska, A. Penkała-Jastrzębska, A. Słaby, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, Kraków 2019, s. 247-260.
Tyszka P., W cieniu wielkiego kanclerza. Barbara z Tarnowskich Zamoyska, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2015.
https://bcpw.bg.pw.edu.pl/Content/2431/PDF/24bw1866_t1_treny.pdf [kod dostępu: 1.03.2026].
https://www.zamosciopedia.pl/index.php/hasla-alfabetycznie/k/kp-kr/999-krzeczkiewicz-pawel-1710-profesor-i-rektor-akademii-zamojskiejkanonik-dr-filozofii [kod dostępu: 1.03.2026]; s. 321).
License
Copyright (c) 2026 Paweł Tyszka
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.