Słowa kluczowe
menu
post
kuchnia
Oświecenie
arystokracja
Polska
Jak cytować
Liczba wyświetleń: 1
Liczba pobrań: 3
Abstrakt
Artykuł dotyczy jedzenia, a zwłaszcza praktyk postnych na dworze Joanny Lubomirskiej. Powstał on na podstawie analizy unikatowego zbioru menu z lat 1771–1780. Źródło obejmuje menu dla prawie 170 dni oraz kilka dodatkowych menu z 1778 r., co pozwala analizować nie pojedyncze przykłady, lecz powtarzalne wzorce. Menu traktujemy jako zapis kulturowej konstrukcji posiłku, w której ujawniają się normy dietetyczne i religijne oraz hierarchie społeczne. Tekst przedstawia materiał w kontekście XVIII wieku, tzn. recepcji wzorców kuchni francuskiej, globalizacji jedzenia i przede wszystkim liberalizacji katolickiego postu. Analiza pokazuje, że post w menu samej księżnej jest słabo widoczny lub wręcz symboliczny. Post widoczny jest w menu „drugiego stołu” i „panien”, czasem nawet w surowej, zakazującej także spożycia nabiału wersji. W praktyce pojawiają się równoległe wersje posiłków: „z postem”, „z masłem” oraz „z mięsem”, co ujawnia zróżnicowanie i negocjowanie norm. Artykuł podkreśla społeczne oblicze postu oraz jego związek ze statusem, stylem życia i kulturą Oświecenia.
Bibliografia
Archiwum Państwowe w Rzeszowie, Archiwum Lubomirskich, sygn. 229.
Biblioteka im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie, rkps 1931.
Königlich-Polnischer und Churfürstlich-Sächsischer Hof- und Staats-Calender auf das Jahr 1738, Leipzig 1738.
Księga szafarska dworu Jana III Sobieskiego 1695–1696, wyd. i oprac. J. Dumanowski, M. Próba, Ł. Truściński, Monumenta Poloniae Culinaria, red. J. Dumanowski, t. IV, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Warszawa 2013.
Prawo święte Kościoła Chrystusowego o postach: jak zachowane w Polszcze bydź mają, Lwów 1759.
Rubricella Dioecesis Cracoviensis juxta Rubricas Breviarii et Missalis Romani tum Generales tum Particulares ac Decreta Sacrae Rituum Congregationis ad Annum Domini 1755 conscripta, Cracoviae 1755.
Wielądko W.W., Kucharz doskonały pożyteczny dla zatrudniających się gospodarstwem, wyd. i opr. J. Dumanowski przy współudziale A. Kleśty-Nawrockiej, „Monumenta Poloniae Culinaria”, red. J. Dumanowski, t. III, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Warszawa 2012.
Wolter, Słownik filozoficzny, przeł., wstępem i przypisami opatrzył M. Skrzypek, Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego, Warszawa 2015.
Aron J.-P., Le mangeur du XIXe siècle, Les Belles Lettres, Paris 1973.
Cassidy-Geiger, M., Innovations and the Ceremonial Table in Saxony 1719–1747, [w:] Zeichen und Raum. Ausstattungen und höfisches Zeremoniell in den deutschen Schlössern der Frühen Neuzeit, red. P.-M. Hahn, U. Schütte, München - Berlin 2006, s. 135-162.
De Franceschi, S.H., Morales du Carême. Essai sur les doctrines du jeûne et de l’abstinence dans le catholicisme latin XVIIe–XIXe siècle, Beauchesne, Paris 2018.
Dumanowski J., « À la française ». Réception de la culture culinaire française en Pologne aux XVIIe et XVIII siècles, [w:] Le modèle culinaire français (XVIIe-XXIe siècle), ed. B. Laurioux, K. Stengel, Presses. Universitaires François Rabelais, Tours 2021, s. 39-54. DOI: https://doi.org/10.4000/books.pufr.30127
Dumanowski J., Old Polish fasting: discourse and dietary practices in the 16th–18th century, [w:] Gruppenidentitäten in Ostmitteleuropa. Auf der Suche nach Identität, hrsg. B. Dybaś, J. Bojarski, V&R unipress, Göttingen 2021, s. 93-116.
Dumanowski J., Oświecenie od kuchni. Jedzenie, smak i wiedza w XVIII w., [w:] Wiek osiemnasty od kuchni: IV Kongres Badaczy Osiemnastego Wieku, red. D. Kowalewska, A. Wieczorek, J. Dumanowski i in., Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 2024, s. 23-39.
Dymnicka H., Lubomirska ze Steinów Joanna (1723–1783), [w:] Polski słownik biograficzny, t. XVII, red. E. Rostworowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1972, s. 629-631.
Fischler C., Gastro-nomie et gastro-anomie, „Communications” 31, 1979, s. 189-210. DOI: https://doi.org/10.3406/comm.1979.1477
Flandrin J.-L., L’Ordre des mets, Odile Jacob, Paris 2002.
Flandrin J.-L., M. Montanari [red.], L’Histoire de l’alimentation, Fayard, Paris 1996.
Flandrin J.-L., Preface, [w:] Tables d’hier, tables d’ailleurs. Histoire et ethnologie du repas, [red.] J.-L. Flandrin, J. Cobbi, Odile Jacob Publie, Paris 1999, s. 17-18. DOI: https://doi.org/10.3917/oj.fland.1999.01.0017
Gruppenidentitäten in Ostmitteleuropa. Auf der Suche nach Identität, hrsg. B. Dybaś, J. Bojarski, V&R unipress, Göttingen 2021.
Haligowska A., Kuchnia Lubomirskich na Rzeszowie w XVIII wieku, „Veritati et Caritati” 8 (2017), s. 195-208.
Harrer K., Enlightenment and Linseed Oil: Conflicts over Fasting Rigour in Eighteenth-Century Poland–Lithuania, „Food & History”, 2023, t. 21, nr 2, s. 139-159. DOI: https://doi.org/10.1484/J.FOOD.5.134744
Kracik J., Post po staropolsku, „Nasza Przeszłość”, 1991, t. 75, s. 65-90. DOI: https://doi.org/10.52204/np.1991.75.65-90
Kraśnicki A., Posty w dawnej Polsce, „Collectanea Theologica”, 1931, t. 12, fasc. 2-3, s. 190-235; fasc. 4, s. 299-382.
Le modèle culinaire français (XVIIe–XXIe siècle), ed. B. Laurioux, K. Stengel, Presses Universitaires François Rabelais, Tours 2021.
Między polityką a kulturą, red. C. Kuklo, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999.
Pelc I., Wyżywienie na zamku Lubomirskich w Rzeszowie w XVIII wieku, „Prace Historyczno-Archiwalne”, t. XII, Rzeszów 2002, s. 13-25.
Polski słownik biograficzny, t. XVII, red. E. Rostworowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1972.
Popiołek B., Między kuchnią i spiżarnią. Magnackie regestry wydatków kuchennych w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Warszawa 2025.
Popiołek B., The courts of Marianna Lubomirska née Bielińska and Joanna von Stein Lubomirska, the wives of the Grand Standard Bearer of the Crown, as an example of a women’s court in Old Poland, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 2022, nr 2, s. 185-202. DOI: https://doi.org/10.23858/KHKM70.2022.2.004
Quellier F., The Taste of the Bourbon’s Reign and the Fabrication of the Renowned French Cuisine (Seventeenth–Eighteenth Centuries), [w:] The Power of Taste. Europe at the Royal Table, eds. J. Dumanowski, F. Parasecoli, A. Kuropatnicki, Muzeum Pałacu. Króla Jana III w Wilanowie, Warszawa 2020, s. 55-79.
Spychaj M., Posty w Polsce w czasach nowożytnych (tabu żywieniowe, religia i demonstracja tożsamości), „Okolice. Rocznik etnologiczny”, 2008, nr 6, s. 273-290.
Tables d’hier, tables d’ailleurs. Histoire et ethnologie du repas, [red.] J.-L. Flandrin, J. Cobbi, Odile Jacob Publie, Paris 1999.
The Power of Taste. Europe at the Royal Table, eds. J. Dumanowski, F. Parasecoli, A. Kuropatnicki, Muzeum Pałacu. Króla Jana III w Wilanowie, Warszawa 2020.
Topolski J., Posty w Polsce w końcu średniowiecza i w czasach nowożytnych i ich rola kulturowa, [w:] Między polityką a kulturą, red. C. Kuklo, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999, s. 297-306.
Wiek osiemnasty od kuchni: IV Kongres Badaczy Osiemnastego Wieku, red. D. Kowalewska, A. Wieczorek, J. Dumanowski i in., Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 2024.
Zeichen und Raum. Ausstattungen und höfisches Zeremoniell in den deutschen Schlössern der Frühen Neuzeit, hrsg. P.-M. Hahn, U. Schütte, München - Berlin 2006.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Jarosław Dumanowski
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.