Abstract
The main goal of this study is to inventory and describe the geological characteristics of local and regional types of rocks that were applied in secular and sacral architecture of the Sandomierz Upland. Field reconnaissance of leading historical stone masonry centres in the regarded area and evaluation of their resources in the investigated objects in relation to architectural style were carried out. Special attention was paid to the current state of preservation of geosites as well as suitability for the implementation of geotourism and the geoeducational process. In the course of investigations and final evaluation, it was stated that in walls, floors, main altars, portals, epitaphs, fonts, stoups and other elements of architecture, especially of the churches, Devonian black limestone from Dębnik, Devonian Bolechowice and Jurassic Morawica limestone, Kunów Jurassic sandstone, Upper Cretaceous limestone from Janików, and Miocene limestone prevail. Despite the high geotourism and geoeducational potential associated with the geological history and structure of the Holy Cross Mountains region, the use of building and decorative stones in secular and sacred objects within the regarded area, apart from the Kunów town, Janików village and Świślina river valley, is very weakly promoted. There are information boards or geotourism guides, leaflets and thematic trails devoted to this precious regional geological heritage.
Funding
The article was funded by the AGH University of Kraków, Faculty of Geology, Geophysics and Environmental Protection, subsidy number 16.16.140.315.
References / Bibliography
Alexandrowicz S.W., Alexandrowicz Z., 2004. Wapienie janikowskie – specyficzna facja turonu (górna kreda) w Polsce. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 60(6): 55-69.
Barcicki M., 2014. Uwarunkowania rozwoju geoturystyki miejskiej na przykładzie Kielc. Logistyka 3: 326-339.
Bochnak A., 1925. Kolegiata świętego Józefa w Klimontowie. Drukarnia Przeglądu Powszechnego, Kraków.
Bromowicz J., Figarska-Warchoł B., 2016. Marmur Błogosławionej Salomei – odmiana wapienia górnojurajskiego i jego rola w małej architekturze. Przegląd Geologiczny 64(10): 848-860.
Bromowicz J., Magiera J., 2023a. Historia zapisana w kamieniu romańskiej kolegiaty pw. Św Marcina w Opatowie. Przegląd Geologiczny 71(1): 12-18.
Bromowicz J., Magiera J., 2023b. Skały w romańskich murach Małopolski. Przegląd Geologiczny 71(11): 567-575.
Bryła-Mazurkiewicz M., Jedynak U., 2025. Program opieki nad zabytkami Miasta i Gminy Opatów na lata 2025-2028. Urząd Miasta i Gminy Opatów, Opatów.
Dworzak A., 2016. Fabrica ecclesiae sandomiriensis: dzieje modernizacji wnętrza kolegiaty sandomierskiej w XVIII wieku w świetle źródeł archiwalnych. Wydawnictwo Attyka, Kraków.
Fijałkowska-Mader A., Stoiński A., Tyczyński Z., Gawron P., Kozak B., Król P., Trela W., 2022. Historia eksploatacji surowców skalnych w dolinie Świśliny (Góry Świętokrzyskie). Przegląd Geologiczny 70(2): 100-114.
Fijałkowska-Mader A., Złonkiewicz Z., Król P., 2019. Kamień w zabytkowej architekturze Szydłowa. Przegląd Geologiczny 67(9): 736-748.
Gągol J., Król P., Urban J., 2020. Złoża i kopalnie eksploatowane przez „Marmury Kieleckie”. Z dziejów Marmurów Kieleckich (1876-2016). Kieleckie Towarzystwo Naukowe, Kielce.
Gałka E., 2014. Quarries of the Kunów surroundings as future geotourist attractions within the Kamienna Valley Geopark. Geoturystyka 1(36): 43-50.
Gałka E., 2018. Potencjał geoturystyczny rzeźby lessowej projektowanego Geoparku Dolina Kamiennej. Przegląd Geologiczny 66(1): 55-64.
Górska-Zabielska M., Zabielski R., 2019. Stone in an urban space – Its potential to promote geotourism. GeoJournal of Tourism and Geosites 26(3): 1033-1045.
Huber M., Mroczek P., 2012. Kamień w architekturze Lublina na przestrzeni wieków. Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego 448: 441-450.
Jamroz J.S., 1977. Kościół parafialny w Goźlicach. Ze studiów nad architekturą romańską w Polsce. Folia Historiae Artium 13: 5-18.
Janowski P.J., 2022. Inwentarz marmurów z krakowskiego warsztatu Sebastiana Sali z 1653 r. Kilka uwag na temat biografii rzeźbiarza i jego ostatnich zamówień. Biuletyn Historii Sztuki LXXX0 2: 311-338.
Jawecki B., 2019. Kamień w architekturze i budownictwie ziemi strzelińskiej. Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu, Wrocław.
Jędrychowski J., 2014. Kamień w architekturze regionu świętokrzyskiego. PHU„GEORAJ, Kielce.
Jewuła K., Fijałkowska-Mader A., Salwa S., 2022. Walory geoedukacyjne i geoturystyczne kamieniołomu Zygmuntówka na Czerwonej Górze (Góry Świętokrzyskie). Przegląd Geologiczny 70(1): 25-33.
Kamińska J., Doroz-Turek M., Gołembnik A., 2023. Notes on the phases of construction of the Dominican church of St. James in Sandomierz: Results of interdisciplinary research. Wiadomości Konserwatorskie – Journal of Heritage Conservation 76: 98-114.
Kossakowski A., 2022. Primum post matricem… gothic architecture of the collegiate church of the blessed virgin Mary in Sandomierz. Biuletyn Historii Sztuki LXXXIV 4: 715-763.
Król P., Fijałkowska-Mader A., 2023. Kamień w architekturze Pałacu Biskupów Krakowskich w Kielcach – próba identyfikacji. Przegląd Geologiczny 71(1): 19-35.
Król D., Woźniak P.P., Zakrzewski L., 2004. Kamienie szwedzkie w kulturze i sztuce Pomorza. Muzeum Archeologiczne w Gdańsku.
Kubalíková L., Kirchner K., Kuda F., Bajer A., 2020. Assessment of urban geotourism resources: An example of two geocultural sites in Brno, Czech Republic. Geoheritage 12: 7.
Kubalíková L., Zapletalová D., 2021. Geo‑cultural aspects of building stone extracted within Brno City (Czech Republic): A bridge between natural and cultural heritage. Geoheritage 13: 78.
Łannik A., Smoleńska A., Wójcik B., 2008. Poznajmy piękno kamieniarki kolegiaty p.w. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Tarnowie. Geoturystyka 3(14): 27-40.
Lindner L., Wojtanowicz J., Kusiak J., 1999. Datowany TL profil lessowy w Bodzechowie nad Kamienną i jego znaczenie dla stratygrafii plejstocenu Wyżyny Sandomierskiej. Przegląd Geologiczny 47: 163-167.
Makowski J., 1976. Przyczyny zróżnicowania gęstości sieci wąwozów na Wyżynie Kielecko-Sandomierskiej. Prace i Studia Instytutu Geografii UW, z. 21. Geografia Fizyczna 7: 49-76.
Matyja B.A., 1977. The Oxfordian in the south-western margin of the Holy Cross Mts. Acta Geologica Polonica 27: 41-63.
Miraj K., Plesiński K., 2023. Granitowe otoczaki w architekturze Podtatrza. Przegląd Geologiczny 71(1): 36-43.
Myśliński K., 2017. Marmury kieleckie w sztuce i architekturze. Świętokrzyskie 19(23): 98-109.
Rajchel J., 2004. Kamienny Kraków. Spojrzenie geologa. AGH, Kraków.
Rajchel J., 2008. The Stony Cracow: Geological valors of its architecture. Przegląd Geologiczny 56(8/1): 653-662.
Rasiņa M., Racek M., Přikrylová J., Řimnáčová D., Pumpuriņš D., Přikryl R., 2024. Natural stones used in the cultural heritage of Latvia: Historical context, stone selection criteria, durability, and conservation. Geoheritage 16: 128.
Richling A., Solon J., Macias A., Balon J., Borzyszkowski J., Kistowski M., 2021. Regionalna geografia fizyczna Polski. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań.
Ruszkowski M., Wiszniewska J., 2018. Katedra w Łowiczu i jej kamieniarskie zabytki. Przegląd Geologiczny 66(7): 437-443.
Samsonowicz J., 1926. O eksploatacji skał piaskowcowych i wapiennych we wschodniej części gór Świętokrzyskich. Przegląd Górniczo-Hutniczy, T. XVIII 3(352): 82-90.
Sermet E., Musiał A., Auguścik J., 2016. Geotopy południowo-wschodniej części Gór Świętokrzyskich. Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego 466: 271-278.
Siegesmund S., Snethlage R., 2014. Stone in architecture. Springer Berlin, Heidelberg.
Skoczylas J., Jochemczyk L., 2018. Niektóre rezultaty badań petroarcheologicznych skalnego materiału budowlanego kościoła pw. św. Maurycego w Zawichoście. In: Tabaczyński S., Wyczółkowski D. (eds), Zawichost we wczesnym średniowieczu. Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa: 209-216.
Skoczylas J., 2024. Kamienny Poznań. O skałach, które tworzą miasto. Wydawnictwo Miejskie Posnania, Poznań.
Sygietyńska H., 1978. Kamień w architekturze i rzeźbie Warszawy. PWN, Warszawa.
Szczepanik Z., 2015. Surowce skalne w murach klasztoru na Łysej Górze – walory edukacyjne i estetyczne – propozycja wycieczki geologicznej. Przegląd Geologiczny 63(8): 485-499.
Tercjak I., Szczepanik Z., Fijałkowska-Mader A., Salwa S., 2026. Kamień użyty do budowy XVII-wiecznego zamku w Ossolinie, Góry Świętokrzyskie. Przegląd Geologiczny 74(1): 48-57.
Urban J., Gągol J., 1994. Quarries of sandstones in ancient centres of stone mining in the northern part of the Holy Cross region (central Poland) as monuments of engineering and nature. Geological Review 42: 193-200.
Wardzyński M., 2013. Lapidarium warszawskie. Szlachetne materiały kamieniarskie w XVI i XVII wieku. Fundacja Hereditas, Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, Warszawa.
Wolniewicz P., 2019. Bringing the history of the earth to the public by using storytelling and fossils from decorative stones of the city of Poznań, Poland. Geoheritage 11: 1827-1837.
Wolniewicz P., 2024. Where geoheritage meets cultural heritage: Historical stone use in the city of Poznań, Poland, and its economic and political background. Geoheritage 16: 11.
Zagożdżon P.P., Śpiewak A., 2011. Kamień w architekturze a geoturystyka miejska – przykłady z terenu Wrocławia. Prace Naukowe Instytutu Górnictwa Politechniki Wrocławskiej nr 133. Studia i Materiały 40: 123-143.
Złonkiewicz Z., 1994. Objaśnienia do szczegółowej mapy geologicznej Polski: arkusz Ożarów. Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa.
Złonkiewicz Z., Fijałkowska-Mader A., 2018. Kamień w architekturze zespołu kościelno-klasztornego na Karczówce w Kielcach (Góry Świętokrzyskie). Przegląd Geologiczny 66(7): 421-435.
License
Copyright (c) 2026 Elżbieta Gałka

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
