Keywords
Property disputes
The judicial system of the Polish–Lithuanian Commonwealth
Crown Tribunal
Polish nobility
Court proceedings in the eighteenth century
How to Cite
Number of views: 14
Number of downloads: 8
Abstract
The article examines the litigation activity of Konstancja Czapska (d. 1757), the wife of the Pomeranian voivode. It is based primarily on her correspondence and surviving court records. The study presents Czapska as a woman who actively defended her family and property interests, often in connection with conflicts caused by her eldest son, Tomasz. It discusses the disputes and legal proceedings conducted in the 1740s before local courts and the Crown Tribunal in Lublin. The collected source material indicates that Czapska sought the protection of influential magnates and actively participated in legal proceedings, which also resulted in financial penalties. The article further examines Referendary Court cases from the 1750s concerning the use of royal estates. The findings presented here allow Konstancja Czapska to be regarded as one of the actively litigious female representatives of the nobility of her time, focusing their efforts primarily on family and property matters.
Funding
Artykuł powstał w ramach realizacji projektu badawczego „Źródła do dziejów Czapskich w XVIII wieku. Egodokumenty członków rodziny wojewody pomorskiego Piotra Jana (1685–1736) - opracowanie filologiczno-historyczne i edycja” finansowanego ze środków Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki (11H 20 0343 88)
References
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Radziwiłłów, dz. V, sygn. 2484/3.
Metryka Koronna (Księgi Sądu Referendarskiego), sygn. 47.
Archiwum Narodowe w Krakowie; Zbiór Zygmunta Glogera, sygn. 82.
Biblioteka Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, sygn. 1547, 1548, 1549.
Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie Dahlem, XIV. HA, Rep. 145, nr 27.
Muzeum Narodowe w Krakowie, Biblioteka Czartoryskich, sygn. 676.
Actores Jllustrissima Isabella de Principibus Poniatowskie Branicka olim Jllustrissimi Joannis Clementis Branicki C. C. E. R. S. D. Consors Relicta Vidua vi jurium suorum Bonorum Maritalium Domina advitalitialis & Possestrix [...] Citati JJ. MM. Stanislaus Małachowski R. S. R. O R. Eques & Constantia de Czapskie olim JM. Thomae Czapski Capnei Knyszynensis filia Consors eius invicem Conjuges, 1786, Biblioteka Jagiellońska, St. Dr. 15029 III 374, b.p., https://polona.pl/preview/ea35ac3e-a80f-4113-a791-585be71f0c37 [kod dostępu: 20.02. 2026].
Opisanie zuchwałych postępków i wiolencyi, które różnemi czasy Magistrat Gdański nad Osobami Stanu Szlacheckiego wykonywał, [b.m. 1764].
Księgi Referendarii Koronnej z czasów saskich. Sumariusz, t. 2 (1735–1763), oprac. M. Woźniakowa, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych / Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1970.
Lustracja województw Prus Królewskich 1765, t. 2: województwo chełmińskie, cz. 2: ziemia chełmińska, wyd. J. Dygdała, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, przy współpracy z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz Instytutem Historii PAN, Toruń 2009.
Achremczyk S., Czapski Jan Piotr, [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 1: A-F, red. S. Gierszewski, Gdańskie Towarzystwo Naukowe, Uniwersytet Gdański, Gdańsk 1992, s. 254-255.
Assorodobraj N., Początki klasy robotniczej. Problem rąk roboczych w przemyśle polskim epoki stanisławowskiej, wyd. 2, PWN, Warszawa 1966.
Bielska M., Buntownik z wyboru - Tomasz Czapski, starosta knyszyński (1740–1784), Białystok 2007. (Dostępna w serwisie https://pbc.biaman.pl/)
Dubas-Urwanowicz E., O prawie w świecie kobiet-szlachcianek w Rzeczypospolitej w XVI–XVII wieku, [w:] Kobieta i mężczyzna: jedna przestrzeń - dwa światy, red. B. Popiołek, A. Chłosta-Sikorska, M. Gadocha, Wydawnictwo DiG; Warszawa 2015, s. 57-73.
Kanecki O., Sądy grodzkie Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1764–1795, Wydawnictwo Arche, Gdańsk - Warszawa 2025.
Kicińska U., W tym osieroconym stanie. Pozycja wdowy w społeczeństwie szlacheckim w Rzeczypospolitej (od schyłku XVII - do połowy XVIII wieku), Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie, Kraków 2020.
Machalski E., Stanisław Małachowski - Marszałek Sejmu Czteroletniego, Fundusz Naukowy Senatu Uniwersytetu Poznańskiego, Poznań 1936.
Maciejewska I., Utalentowana epistolografka czasów saskich - Konstancja z Gnińskich Czapska (rekonesans), „Prace Literaturoznawcze”, 2024, t. 12, s. 27-40. DOI: https://doi.org/10.31648/pl.10524
Maciejewska I., Zawilska K., „Białogłowy dokazują, czego chcą”, czyli o sztuce przekonywania i pochlebstw. Listy Konstancji i Magdaleny Czapskich do Hieronima Floriana Radziwiłła, [w:] Kobieta i mężczyzna: jedna przestrzeń - dwa światy, red. B. Popiołek, A. Chłosta- Sikorska, M. Gadoch, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2015, s. 263-271.
Mikulski K., Najstarsze dzieje Czapskich herbu Leliwa. (Ze studiów nad genealogią szlachty pomorskiej), [w:] Między wielką polityką a szlacheckim partykularzem.
Studia z dziejów nowożytnej Polski i Europy, red. K. Wajda i in., Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 1993, s. 353-364.
Naworski Z., Prawo karne i proces Polski przedrozbiorowej, Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa „Dom Organizatora”, Toruń 1994.
Naworski Z., Starosty knyszyńskiego Tomasza Czapskiego wojenka z Gdańskiem, [w:] Miasto i państwo na przestrzeni dziejów. Studium historyczno-prawne. Księga jubileuszowa z okazji czterdziestopięciolecia pracy naukowej oraz 70. Urodzin profesora Tadeusza Maciejewskiego, red. M. Gałędek i in., Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2020, s. 135-151.
Penkała A., Panieńskie ochędóstwo. Kwestie posagowe i wienne w małżeństwach szlachty województwa krakowskiego w czasach saskich, Wydawnictwo Libron, Kraków 2016.
Penkała A., Przeciw prawu, tradycji i obyczajowi. Sprawy procesowe szlacheckich małżeństw w księgach sądów grodzkich z terenu województwa krakowskiego w czasach saskich, Wydawnictwo Libron, Kraków 2017.
Popiołek B., Kobiecy świat w czasach Augusta II. Studia nad mentalnością kobiet z kręgów szlacheckich, wyd. 2 poszerzone, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej, Kraków 2018.
Popiołek B., Kryminalia w księgach sądowych miast Korony jako źródło do badań nad życiem rodzinnym na przełomie XVII i XVIII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 2018, t. 66, z.1, s. 21-33.
Siedlecki J., Spuścizna aktowa sądów ziemskiego i grodzkiego w Brańsku: próba szacunku ilościowego, „Ziemia Brańska”, 1994, t. 5, s. 98-104.
Szymczakowa A., Panny, mężatki i wdowy przed sądami ziemskimi i grodzkimi w Sieradzkiem w XV wieku, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego”, 2002, t. 7, s. 81-99. DOI: https://doi.org/10.18778/7171-529-3.06
Tomaszewski M., Awanturnik i koneser sztuki. Tomasza Czapskiego żywot i sprawy, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń 2023.
Zarzycki W., Trybunał Koronny dawnej Rzeczypospolitej, Muzeum Okręgowe w Piotrkowie Trybunalskim, Piotrków Trybunalski 1993.
License
Copyright (c) 2026 Mikołaj Tomaszewski
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.