Słowa kluczowe
spory majątkowe
sądownictwo Rzeczypospolitej
Trybunał Koronny
polska szlachta
procesy sądowe w XVIII wieku
Jak cytować
Liczba wyświetleń: 14
Liczba pobrań: 8
Abstrakt
Artykuł poświęcony jest aktywności procesowej Konstancji Czapskiej (zm. 1757 r.), wojewodziny pomorskiej. Podstawę źródłową stanowią jej korespondencja oraz zachowane akta sądowe. Tekst ukazuje Czapską jako osobę aktywnie broniącą swoich interesów majątkowych i rodzinnych, często w związku z konfliktami wywoływanymi przez jej najstarszego syna, Tomasza. Omówiono spory i procesy prowadzone w latach czterdziestych XVIII w. przed sądami oraz Trybunałem Koronnym w Lublinie. Zgromadzony materiał źródłowy wskazuje, że Czapska zabiegała o protekcję wpływowych magnatów i aktywnie uczestniczyła w postępowaniach sądowych, co skutkowało również karami finansowymi. Artykuł omawia ponadto sprawy referendarskie z lat pięćdziesiątych XVIII w. dotyczące użytkowania królewszczyzn. Przedstawione ustalenia pozwalają zaliczyć Konstancję Czapską do aktywnych procesowo przedstawicielek szlachty swojej epoki, koncentrujących swoją działalność przede wszystkim na sprawach rodzinnych i majątkowych.
Finansowanie
Artykuł powstał w ramach realizacji projektu badawczego „Źródła do dziejów Czapskich w XVIII wieku. Egodokumenty członków rodziny wojewody pomorskiego Piotra Jana (1685–1736) - opracowanie filologiczno-historyczne i edycja” finansowanego ze środków Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki (11H 20 0343 88)
Bibliografia
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Radziwiłłów, dz. V, sygn. 2484/3.
Metryka Koronna (Księgi Sądu Referendarskiego), sygn. 47.
Archiwum Narodowe w Krakowie; Zbiór Zygmunta Glogera, sygn. 82.
Biblioteka Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, sygn. 1547, 1548, 1549.
Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie Dahlem, XIV. HA, Rep. 145, nr 27.
Muzeum Narodowe w Krakowie, Biblioteka Czartoryskich, sygn. 676.
Actores Jllustrissima Isabella de Principibus Poniatowskie Branicka olim Jllustrissimi Joannis Clementis Branicki C. C. E. R. S. D. Consors Relicta Vidua vi jurium suorum Bonorum Maritalium Domina advitalitialis & Possestrix [...] Citati JJ. MM. Stanislaus Małachowski R. S. R. O R. Eques & Constantia de Czapskie olim JM. Thomae Czapski Capnei Knyszynensis filia Consors eius invicem Conjuges, 1786, Biblioteka Jagiellońska, St. Dr. 15029 III 374, b.p., https://polona.pl/preview/ea35ac3e-a80f-4113-a791-585be71f0c37 [kod dostępu: 20.02. 2026].
Opisanie zuchwałych postępków i wiolencyi, które różnemi czasy Magistrat Gdański nad Osobami Stanu Szlacheckiego wykonywał, [b.m. 1764].
Księgi Referendarii Koronnej z czasów saskich. Sumariusz, t. 2 (1735–1763), oprac. M. Woźniakowa, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych / Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1970.
Lustracja województw Prus Królewskich 1765, t. 2: województwo chełmińskie, cz. 2: ziemia chełmińska, wyd. J. Dygdała, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, przy współpracy z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz Instytutem Historii PAN, Toruń 2009.
Achremczyk S., Czapski Jan Piotr, [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 1: A-F, red. S. Gierszewski, Gdańskie Towarzystwo Naukowe, Uniwersytet Gdański, Gdańsk 1992, s. 254-255.
Assorodobraj N., Początki klasy robotniczej. Problem rąk roboczych w przemyśle polskim epoki stanisławowskiej, wyd. 2, PWN, Warszawa 1966.
Bielska M., Buntownik z wyboru - Tomasz Czapski, starosta knyszyński (1740–1784), Białystok 2007. (Dostępna w serwisie https://pbc.biaman.pl/)
Dubas-Urwanowicz E., O prawie w świecie kobiet-szlachcianek w Rzeczypospolitej w XVI–XVII wieku, [w:] Kobieta i mężczyzna: jedna przestrzeń - dwa światy, red. B. Popiołek, A. Chłosta-Sikorska, M. Gadocha, Wydawnictwo DiG; Warszawa 2015, s. 57-73.
Kanecki O., Sądy grodzkie Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1764–1795, Wydawnictwo Arche, Gdańsk - Warszawa 2025.
Kicińska U., W tym osieroconym stanie. Pozycja wdowy w społeczeństwie szlacheckim w Rzeczypospolitej (od schyłku XVII - do połowy XVIII wieku), Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie, Kraków 2020.
Machalski E., Stanisław Małachowski - Marszałek Sejmu Czteroletniego, Fundusz Naukowy Senatu Uniwersytetu Poznańskiego, Poznań 1936.
Maciejewska I., Utalentowana epistolografka czasów saskich - Konstancja z Gnińskich Czapska (rekonesans), „Prace Literaturoznawcze”, 2024, t. 12, s. 27-40. DOI: https://doi.org/10.31648/pl.10524
Maciejewska I., Zawilska K., „Białogłowy dokazują, czego chcą”, czyli o sztuce przekonywania i pochlebstw. Listy Konstancji i Magdaleny Czapskich do Hieronima Floriana Radziwiłła, [w:] Kobieta i mężczyzna: jedna przestrzeń - dwa światy, red. B. Popiołek, A. Chłosta- Sikorska, M. Gadoch, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2015, s. 263-271.
Mikulski K., Najstarsze dzieje Czapskich herbu Leliwa. (Ze studiów nad genealogią szlachty pomorskiej), [w:] Między wielką polityką a szlacheckim partykularzem.
Studia z dziejów nowożytnej Polski i Europy, red. K. Wajda i in., Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 1993, s. 353-364.
Naworski Z., Prawo karne i proces Polski przedrozbiorowej, Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa „Dom Organizatora”, Toruń 1994.
Naworski Z., Starosty knyszyńskiego Tomasza Czapskiego wojenka z Gdańskiem, [w:] Miasto i państwo na przestrzeni dziejów. Studium historyczno-prawne. Księga jubileuszowa z okazji czterdziestopięciolecia pracy naukowej oraz 70. Urodzin profesora Tadeusza Maciejewskiego, red. M. Gałędek i in., Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2020, s. 135-151.
Penkała A., Panieńskie ochędóstwo. Kwestie posagowe i wienne w małżeństwach szlachty województwa krakowskiego w czasach saskich, Wydawnictwo Libron, Kraków 2016.
Penkała A., Przeciw prawu, tradycji i obyczajowi. Sprawy procesowe szlacheckich małżeństw w księgach sądów grodzkich z terenu województwa krakowskiego w czasach saskich, Wydawnictwo Libron, Kraków 2017.
Popiołek B., Kobiecy świat w czasach Augusta II. Studia nad mentalnością kobiet z kręgów szlacheckich, wyd. 2 poszerzone, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej, Kraków 2018.
Popiołek B., Kryminalia w księgach sądowych miast Korony jako źródło do badań nad życiem rodzinnym na przełomie XVII i XVIII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 2018, t. 66, z.1, s. 21-33.
Siedlecki J., Spuścizna aktowa sądów ziemskiego i grodzkiego w Brańsku: próba szacunku ilościowego, „Ziemia Brańska”, 1994, t. 5, s. 98-104.
Szymczakowa A., Panny, mężatki i wdowy przed sądami ziemskimi i grodzkimi w Sieradzkiem w XV wieku, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego”, 2002, t. 7, s. 81-99. DOI: https://doi.org/10.18778/7171-529-3.06
Tomaszewski M., Awanturnik i koneser sztuki. Tomasza Czapskiego żywot i sprawy, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń 2023.
Zarzycki W., Trybunał Koronny dawnej Rzeczypospolitej, Muzeum Okręgowe w Piotrkowie Trybunalskim, Piotrków Trybunalski 1993.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Mikołaj Tomaszewski
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.