Abstract
Against the backdrop of memoir writing in the Stanisławian era, the diaries kept in childhood and youth by Stanisław Mikołaj Treter constitute a remarkable phenomenon. Texts of this kind, written by a minor in the second half of the eighteenth century, are indeed rare. The subject of this article is the young Treter’s notes from the period of his stay at the court of Teofila Strzeżysława Sapieżyna, née Jabłonowska, presented as an important testimony to the process of education and the shaping of a young nobleman’s attitudes. The starting point for the analysis is the parents’ decision to place their seventeen-yearold son at a magnate court, which was intended to complement his earlier home education conducted by his father, Stanisław Kajetan Treter. The boy’s notes, documenting his everyday life, reveal an orderly courtly reality dominated by chancellery duties, language learning, musical exercises, and religious practices. Participation in social and artistic life also played an important role, enabling the young author to internalize the norms governing elite society. The diaries of Stanisław Mikołaj Treter constitute a significant contribution to research on the history of education, upbringing, and the history of travel. They also constitute a valuable source for exploring the mentality of the younger generation of the Polish nobility during the Enlightenment, shedding light on its values, everyday experiences, and perception of the world.
Funding
Artykuł powstał w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki”, nr projektu NPRH/DN/SP/0249/2023/12 (Świat oczami dzieci i młodzieży. Krytyczna edycja dziecięcego i młodzieńczego piśmiennictwa pamiętnikarskiego z terenów Rzeczypospolitej Obojga Narodów do połowy XIX wieku).
References
Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie, zespół 836, op. 1, sygn. 800, 984, 1041, 1042.
Ballexserd J., Sposób dla rodziców fizycznego wychowania dzieci napisany po francusku przez P. Ballexerda, biegłego w sztuce doktorskiej, z francuskiego zaś na ojczysty język przetłumaczony, Warszawa 1774.
Defoe D., Przypadki Robinsona Cruzoe. Z angielskiego języka na francuski przełożone i skrócone od p. Feutry, teraz ojczystym językiem wydane, t. 1-2, Warszawa 1769.
Archiwa rodzinno-majątkowe w zbiorach państwowych we Lwowie. Informator, oprac. S. Pijaj, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Warszawa 1995.
Blinda A., Teofila z Jabłonowskich Sapieżyna (1742–1816). Życie prywatne i działalność publiczna, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Kraków 2023. DOI: https://doi.org/10.12797/9788381388191
Cariowa N., Archiwa rodowe Czajkowskich i Treterów w zbiorach Centralnego Państwowego Historycznego Archiwum Ukrainy we Lwowie, „Miscellanea Historico-Archivistica”, nr 9 (1998), s. 119-128.
Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie. Przewodnik po zasobie archiwalnym, oprac. A. Krochmal, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych oraz Państwowy Komitet Archiwów Ukrainy, Warszawa 2005.
Kaminskyi V., Kowalczyk M.E., Stanisław Kajetan Treter, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 55, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk oraz Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana, Warszawa - Kraków 2023, s. 76-79.
Kaminskyi V., Studia Stanisława Kajetana Tretera na uniwersytecie w Lipsku w latach 60. XVIII wieku - źródła do tematu, [w:] Źródła do dziejów staropolskich podróży edukacyjnych, red. D. Żołądź-Strzelczyk i M.E. Kowalczyk, Oficyna Chronicon, Wrocław 2017, s. 363-378.
Kaminskyi V., Станіслав-Каєтан Третер (1744–1833) - укладач родового архіву, „Наукові зошити історичного факультету Львівського університету”, 2010, nr 11, s. 240-247.
Korzon K., Fragment treterianów w Ossolineum, „Ze skarbca kultury. Półrocznik Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich”, 1990, nr 50, s. 155-173.
Kowalczyk M.E. i Żołądź-Strzelczyk D., Żywienie dziecka w polskiej rodzinie szlacheckiej w drugiej połowie XVIII wieku na przykładzie Stasia Tretera, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2022, 70 (4), s. 419-433. DOI: https://doi.org/10.23858/KHKM70.2022.4.002
Kowalczyk M.E., „Synu mój najmilszy...”. Życie i edukacja Stanisława Mikołaja z Lubomirskich Tretera w latach 1776–1789, opisane przez ojca w trzystu listach, „Biuletyn Historii Wychowania”, 2011, nr 27, s. 59–70. DOI: https://doi.org/10.14746/bhw.2011.27.5
Kowalczyk M.E., „Tyle razy stawałeś się smutną ofiarą nieszczęśliwej słabości rozumu matki twojej…”. Dzieciństwo w rodzinie dysfunkcyjnej w drugiej połowie XVIII wieku na przykładzie Stanisława Mikołaja Tretera, [w:] Lumen educationis per saecula. Refleksje o edukacji i kulturze, pod red. K. Kanacińskiej-Łuczak, M. Nowickiego, K. Ratajczaka przy współpracy A. Wojewody, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2025, s. 201-207.
Kowalczyk M.E., „W kompanii podróżnej krajczyny koronnej Anny Teresy Potockiej”. Zapiski z wojażu po Europie Stanisława i Agnieszki z Izbickich Treterów, [w:] Samotrzeć, w kompanii czy z orszakiem? Społeczne aspekty podróżowania w średniowieczu i w czasach nowożytnych, red. M. Saczyńska i E. Wółkiewicz, Instytut Archeologii i Etnologii PAN oraz Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie, Warszawa 2012, s. 371–386.
Kowalczyk M.E., Choroba psychiczna w rodzinie w drugiej połowie XVIII wieku na przykładzie dzieciństwa Stanisława Mikołaja Tretera, „Biuletyn Historii Wychowania” 2013, nr 30, s. 103-112. DOI: https://doi.org/10.14746/bhw.2013.30.7
Kowalczyk M.E., Aktywność Agnieszki z Izbickich Treterowej w świetle dokumentów osobistych, [w:] Elżbiety, Ludwiki, Izabele. Kobiety w przestrzeni publicznej i prywatnej w Rzeczypospolitej XVIII wieku, pod red. A. Danilczyka, P. Guzowskiego i W.F. Wilczewskiego, Muzeum Podlaskie w Białymstoku, Białystok 2025, s. 347-355.
Rosenberg A., Food for Thought in Rousseau’s Emile, „Lumen”, 1995, t. 14, s. 97-108. DOI: https://doi.org/10.7202/1012511ar
Żołądź D., Ideały edukacyjne doby staropolskiej. Stanowe modele i potrzeby edukacyjne szesnastego i siedemnastego wieku, PWN, Warszawa - Poznań 1990.
License
Copyright (c) 2026 Małgorzata Ewa Kowalczyk

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
