Populizm antyislamski a socjalizacja polityczna w kontekście polskim

Main Article Content

Marcin Starnawski

Abstrakt

Artykuł przedstawia propozycję ramy analitycznej dla zjawiska islamofobii w szerszym kontekście politycznym. Jako główne kategorie służą do tego: pojęcie populizmu – interpretowane w świetle politologicznych ujęć radykalizmu lub ekstremizmu prawicowego i jego związków z rasizmem (populizm etnocentryczny), a także pojęcie socjalizacji politycznej jako kształtowania świadomości, wdrażania w kulturę polityczną i interpelacji do zbiorowej podmiotowości. W oparciu o tę ramę podejmuję analizę roli populizmu antyislamskiego w socjalizacji młodego pokolenia w Polsce w powiązaniu z innymi roszczeniami polityczno-kulturowymi. Po omówieniu wybranych wątków dyskursu antyislamskiego i osadzeniu go w szerszym konglomeracie ideologicznym prawicy prezentuję zabiegi agend socjalizacyjnych polskich nacjonalistów, które służą formowaniu nowego pokolenia politycznego. W końcowej części artykułu analizuję obserwowaną podmiotowość przez pryzmat socjopedagogicznych koncepcji oporu i socjalizacji krytycznej, a także w świetle zagadnienia funkcjonalnego związku populistyczno-rasistowskiej podmiotowości z kapitalizmem.

Downloads

Download data is not yet available.

Article Details

Jak cytować
Starnawski, M. (2018). Populizm antyislamski a socjalizacja polityczna w kontekście polskim. Praktyka Teoretyczna, 26(4), 62–92. https://doi.org/10.14746/prt.2017.4.3
Dział
ISLAMOFOBIA JAKO FORMACJA IDEOLOGICZNA
Biogram autora

Marcin Starnawski, Dolnośląska Szkoła Wyższa Wydział Nauk Pedagogicznych ul. Strzegomska 55 53-611 Wrocław

socjolog i pedagog, adiunkt na Wydziale Nauk Pedagogicznych w Dolnośląskiej Szkole Wyższej we Wrocławiu. Autor monografii Socjalizacja i tożsamość żydowska w Polsce powojennej: Narracje emigrantów z pokolenia Marca’68 (2016). Współautor i współredaktor prac zbiorowych, Hate Crime Monitoring and Victim Assistance in Poland and Germany (2009), Władza, sens, działanie: Studia wokół związków ideologii i edukacji (2012), Educational Change and Challenges in Poland and the Czech Republic after 1989 (2013), oraz raportów o przemocy z nienawiści we Wrocławiu (2012) i dyskryminacji w polskich szkołach (Dyskryminacja w szkole – obecność nieusprawiedliwiona (2015)). Tłumacz, m.in. książek Erica Hobsbawma oraz Immanuela Wallersteina.

Bibliografia

  1. Abramowicz, Marta (red.). 2011. Wielka nieobecna – o edukacji antydyskryminacyjnej w systemie edukacji formalnej w Polsce. Warszawa: Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej.
  2. Abrams, Philip. 1982. Historical Sociology. Ithaca, NY: Cornell University Press.
  3. Anderson, Benedict. 1994. „Exodus”. Critical Inquiry 2: 314–327.
  4. Antoszewski, Andrzej. 2004. „Partie ekstremalnej prawicy w Europie postkomunistycznej”. W Doktryny i ruchy współczesnego ekstremizmu politycznego, red. Edward Olszewski. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
  5. Bayraklı, Enes i Farid Hafez. 2017. „The State of Islamophobia in Europe”. W European Islamophobia Report 2016, red. Enes Bayraklı i Farid Hafez. SETA: Istanbul.
  6. Bäcker, Roman. 2004. „Typologia doktryn i ruchów współczesnego ekstremizmu politycznego”. W Doktryny i ruchy współczesnego ekstremizmu politycznego, red. Edward Olszewski. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
  7. Beller, Steven. 2014. Antysemityzm. Bardzo krótkie wprowadzenie. Tłum. Paweł Tomanek. Kraków: Nomos.
  8. Bembenista, Andrzej. 2006. „Specyfika populistycznego typu przywództwa”. W Populizm na przełomie XX i XXI wieku: Panaceum czy pułapka współczesnych społeczeństw?, red. Maria Marczewska-Rytko. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
  9. Betz, Hans-Georg. 2007. „Warunki sukcesu (klęski) populistycznych partii radykalnej prawicy we współczesnych systemach demokratycznych”. W Demokracja w obliczu populizmu, red. Yves Mény i Yves Surel. Tłum. Anna Gąsior-Niemiec. Warszawa: Oficyna Naukowa.
  10. Bilińska-Suchanek, Ewa. 2003. Opór wobec szkoły: Dorastanie w perspektywie paradygmatu oporu. Studium socjopedagogiczne. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
  11. Bobako, Monika. 2012/2013. „Islamofobia – między »krytyką religii« a rasizmem kulturowym”. Recykling Idei 1: 13–23.
  12. Bobako, Monika. 2014. „Rasa i religia: Trajektorie antysemityzmu i islamofobii”. Tematy z Szewskiej 3: 37–56.
  13. Brah, Avtar. 1996. Cartographies of Diaspora: Contesting Identities. London–New York: Routledge.
  14. Canovan, Margaret. 2007. „Polityka dla ludzi: Populizm jako ideologia demokracji”. W Demokracja w obliczu populizmu, red. Yves Mény i Yves Surel. Tłum. Anna Gąsior-Niemiec. Warszawa: Oficyna Naukowa.
  15. Canovan, Margaret. 2010. „Zaufajcie ludowi! Populizm i dwa oblicza demokracji”. Tłum. Ewa Klekot. W Populizm, red. Olga Wysocka. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
  16. CBOS. 2017a. Stosunek do przyjmowania uchodźców, komunikat nr 1.
  17. CBOS. 2017b. Polacy o demokracji, komunikat nr 14.
  18. CBOS. 2017c. Stosunek do innych narodów, komunikat nr 21.
  19. CBOS. 2017d. Stosunek do przyjmowania uchodźców, komunikat nr 44.
  20. Goodwin, Matthew, Thomas Raines i David Cutts. 2017. „What Do Europeans Think About Muslim Immigration?”, Chatham House, https://www.chathamhouse.org/expert/comment/what-do-europeans-think-about-muslim-immigration%20.
  21. Chustecka, Magdalena, Elżbieta Kielak i Marta Rawłuszko (red.). 2016. Edukacja antydyskryminacyjna. Ostatni dzwonek! O deficytach systemu edukacji formalnej w obszarze przeciwdziałania dyskryminacji i przemocy motywowanej uprzedzeniami. Warszawa: Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej.
  22. Czarnowski, Stefan. 1956. „Ludzie zbędni w służbie przemocy”. W Stefan Czarnowski. Dzieła. Tom II. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  23. Decker, Frank. 2016. „»The Alternative for Germany«: Factors Behind its Emergence and Profile of a New Right-wing Populist Party”. German Politics and Society 2: 1–16.
  24. Downes, James F. i Matthew Loveless. 2017. „Do centre-right parties win back votes from the far right by talking about immigration? Democratic Audit UK, 27 listopada, http://www.democraticaudit.com/2017/11/27/do-centre-right-parties-win-back-votes-from-the-far-right-by-talking-about-immigration/
  25. Du Bois, William Edward Burghardt. 1977. Black Reconstruction in the United States, 1860–1880. New York: Russell & Russell.
  26. Dziubka, Kazimierz. 1998. „Populizm”. W Leksykon politologii, red. Andrzej Antoszewski i Ryszard Herbut. Wrocław: Atla 2.
  27. Farris, Sara R. 2017. In the Name of Women’s Rights: The Rise of Femonationalism. Durham–London: Duke University Press.
  28. Filc, Dani. 2006. „Inclusive and Exclusionary Populism: An Attempt to Define a Blurred Concept”. W Populizm na przełomie XX i XXI wieku: Panaceum czy pułapka współczesnych społeczeństw?, red. Maria Marczewska-Rytko. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
  29. Frank, Thomas. 2008. Co z tym Kansas? Czyli opowieść o tym, jak konserwatyści zdobyli serce Ameryki. Tłum. Julian Kutyła. Warszawa: Wydawnictwo „Krytyki Politycznej”.
  30. Garewicz, Jan. 1983. „Pokolenie jako kategoria socjofilozoficzna”. Studia Socjologiczne 1: 75–87.
  31. Gawlicz, Katarzyna, Paweł Rudnicki i Marcin Starnawski (red.). 2015. Dyskryminacja w szkole – obecność nieusprawiedliwiona: O budowaniu edukacji antydyskryminacyjnej w systemie edukacji formalnej w Polsce. Warszawa: Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej.
  32. Geisser, Vincent. 2009. Nowa islamofobia. Tłum. Ewa Cylwik. Warszawa: Instytut Wydawniczy Książka i Prasa.
  33. Głowacki, Antoni. 2016. Patriotyzm, nacjonalizm i stosunek do obcych. W Młodzież 2016. Warszawa: CBOS, Krajowe Biuro ds . Przeciwdziałania Narkomanii.
  34. Górak-Sosnowska, Katarzyna. 2006. „Wizerunek islamu w Polsce na przykładzie podręczników szkolnych”. W Islam i obywatelskość w Europie, red. Katarzyna Górak-Sosnowska, Paweł Kubicki i Konrad Pędziwiatr. Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa.
  35. Hayward, Jack. 2010. „Populistyczne wyzwanie dla demokracji elit w Europie”. Tłum. Agnieszka Kościańska i Michał Petryk. W Populizm, red. Olga Wysocka. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
  36. Heberle, Rudolf. 1951. Social Movements: An Introduction to Political Sociology. New York: Appleton–Century–Crofts.
  37. Herbut, Ryszard. 2004. „Partie dalekiej prawicy w Europie Zachodniej”. W Doktryny i ruchy współczesnego ekstremizmu politycznego, red. Edward Olszewski. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
  38. Hermet, Guy. 2010. „Przemiana populizmu”. Tłum. Katarzyna Marczewska. W Populizm w Europie: Defekt i przejaw demokracji?, red. Jean-Michel De Waele i Anna Pacześniak. Warszawa: Oficyna Naukowa.
  39. Hertz, Aleksander. 1994. „Militaryzacja stronnictwa politycznego”. W Aleksander Hertz. Szkice o totalitaryzmie. Wyb. Jan Garewicz. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  40. Jakubowska, Urszula. 2005. Ekstremizm polityczny: Studium psychologiczne. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  41. Jaskulowski, Krzysztof i Adrianna Surmiak. 2015. „Teaching history, teaching nationalism: a qualitative study of history teachers in a Polish post-industrial town”. Critical Studies in Education 1: 36–51.
  42. Jonczy-Adamska, Małgorzata. 2015. „Dyskryminacja i edukacja antydyskryminacyjna w społecznościach szkolnych na podstawie wywiadów indywidualnych z nauczycielkami i nauczycielami z dużych miast”. W Dyskryminacja w szkole – obecność nieusprawiedliwiona: O budowaniu edukacji antydyskryminacyjnej w systemie edukacji formalnej w Polsce, red. Katarzyna Gawlicz, Paweł Rudnicki i Marcin Starnawski. Warszawa: Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej.
  43. Kitschelt, Herbert. 2007. „Niezadowolenie z demokracji: Populizm jako reakcja na niewydolność systemów partyjnych”. W Demokracja w obliczu populizmu, red. Yves Mény i Yves Surel. Tłum. Anna Gąsior-Niemiec. Warszawa: Oficyna Naukowa.
  44. Kornak, Marcin. 2009. Brunatna Księga 1987–2009. Warszawa: Stowarzyszenie „Nigdy Więcej”–Collegium Civitas.
  45. Kornak, Marcin. 2011. Brunatna Księga 2009–2010. Warszawa: Stowarzyszenie „Nigdy Więcej”–Centrum Monitorowania Rasizmu w Europie Wschodniej.
  46. Kornak, Marcin i Anna Tatar 2013. Brunatna Księga 2011–2012. Warszawa: Stowarzyszenie „Nigdy Więcej”.
  47. Krawczyk, Tomasz. 2010. „Populizm we współczesnych demokracjach Europy: Perspektywa krytyczna wobec obecnego stanu badań”. W Populizm w Europie: Defekt i przejaw demokracji?, red. Jean-Michel De Waele i Anna Pacześniak. Warszawa: Oficyna Naukowa.
  48. Kubala, Konrad. 2008. „Analiza dyskursu a badania semantycznych fundamentów socjalizacji politycznej”. W Analiza dyskursu w socjologii i dla socjologii, red. Anna Horolets. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
  49. Laclau, Ernesto. 2009. Rozum populistyczny. Tłum. Astrid Alchimowicz i inni. Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
  50. Laclau, Ernesto. 2010. Co oznacza populizm. Tłum. Adam Ostolski. W Populizm, red. Olga Wysocka. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
  51. Lentin, Alana i Gavan Titley. 2011. The Crises of Multiculturalism: Racism in a Neoliberal Age. London–New York: Zed Books.
  52. Lesińska, Magdalena. 2010. „Populizm a kwestia migracji we współczesnej Europie”. W Populizm w Europie: Defekt i przejaw demokracji?, red. Jean-Michel De Waele i Anna Pacześniak. Warszawa: Oficyna Naukowa.
  53. López, Ian Haney. 2014. Dog Whistle Politics: How Coded Racial Appeals Have Reinvented Racism and Wrecked the Middle Class. New York: Oxford University Press
  54. Lucassen, Leo. 2017. „Peeling an onion: The »refugee crisis« from a historical perspective”. Ethnic and Racial Studies, https://doi.org/10.1080/01419870.2017.1355975.
  55. Mair, Peter. 2007. „Demokracja populistyczna a demokracja partyjna”. W Demokracja w obliczu populizmu, red. Yves Mény i Yves Surel. Tłum. Anna Gąsior-Niemiec. Warszawa: Oficyna Naukowa.
  56. Mannheim, Karl. 1952. „The Problem of Generations”. W Karl Mannheim. Essays on the Sociology of Knowledge. London: Routledge & Kegan Paul.
  57. Marszewski, Mariusz i Marek Troszyński. 2015. Dyskurs wokół muzułmanów i islamu w polskim internecie. Warszawa: Sieć Tolerancji.
  58. Mendel, Maria. 2005. „Między socjalizacją i wychowaniem, między domem i szkołą”. Problemy Wczesnej Edukacji 2: 31–40.
  59. Mény Yves i Yves Surel. 2007. „Zasadnicza dwuznaczność populizmu”. W Demokracja w obliczu populizmu, red. Yves Mény i Yves Surel. Tłum. Anna Gąsior-Niemiec. Warszawa: Oficyna Naukowa.
  60. Moroska, Aleksandra. 2010. Prawicowy populizm a euro sceptycyzm (na przykładzie Listy Pima Fortuyna w Holandii i Ligi Polskich Rodzin w Polsce). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
  61. Mudde. Cas. 2007. Populist Radical Right Parties in Europe. Cambridge: Cambridge University Press.
  62. Muszyński, Wojciech. 2008. „Wizerunek współczesnych polskich nacjonalistów w nowych mediach”. W Współczesne nacjonalizmy, red. Marek Jeziński. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
  63. Narkowicz, Kasia i Konrad Pędziwiatr. 2017a. „From unproblematic to contentious: mosques in Poland”. Journal of Ethnic and Migration Studies 3: 441–457.
  64. Narkowicz, Kasia i Konrad Pędziwiatr. 2017b. „Saving and fearing Muslim women in ‘post-communist Poland: Troubling Catholic and secular Islamophobia”. Gender, Place & Culture: A Journal of Feminist Geography 2: 288–299.
  65. Nawrocki, Jan. 2000. „Populizm”. W Encyklopedia socjologii. Tom 3. Warszawa: Oficyna Naukowa.
  66. Ossowska, Maria. 1963. „Koncepcja pokolenia”. Studia Socjologiczne 2: 47–51.
  67. Ost, David. 2007. Klęska „Solidarności: Gniew i polityka w postkomunistycznej Europie. Tłum. Hanna Jankowska. Warszawa: Muza SA.
  68. Otto Alkis Henri i Max Friedrich Steinhardt. 2017. „The Relationship between Immigration and the Success of Far-Right Political Parties in Germany”. ifo DICE Report 4: 20–23.
  69. Pankowski, Rafał. 2006. Rasizm a kultura popularna. Warszawa: Wydawnictwo Trio.
  70. Papadopoulos, Yannis. 2007. „Populizm, demokracja i współczesny model rządzenia”. W Demokracja w obliczu populizmu, red. Yves Mény i Yves Surel. Tłum. Anna Gąsior-Niemiec. Warszawa: Oficyna Naukowa.
  71. Pawełczyk, Piotr, Karolina Churska-Nowak i Barbara Jankowiak. 2012. „Zachowania wyborcze młodych dorosłych w wyborach parlamentarnych i prezydenckich: Ocena wpływu podmiotów socjalizacji politycznej – na podstawie badań własnych”. Studia Edukacyjne 21: 233–248.
  72. Pędziwiatr, Konrad. 2007. Od islamu imigrantów do islamu obywateli: Muzułmanie w krajach Europy Zachodniej. Kraków: Nomos.
  73. Pędziwiatr, Konrad. 2015. „Islamofobia jako nowy wymiar lęków i obaw Polaków”. W Narody i stereotypy 25 lat później: Nowe granice, nowe horyzonty, red. Robert Kusek, Jacek Purchla i Joanna Sanetra-Szeliga. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury.
  74. Pędziwiatr, Konrad. 2016. „Islamophobia in Poland: National Report 2015”. W European Islamophobia Report 2015, red. Enes Bayraklı i Farid Hafez. SETA: Istanbul.
  75. Pędziwiatr, Konrad. 2017. „Islamophobia in Poland: National Report 2016. W European Islamophobia Report 2016, red. Enes Bayraklı i Farid Hafez. SETA: Istanbul.
  76. Płatek, Daniel i Piotr Płucienniczak. 2016. „Institutionalization of the Polish Extreme Right”. W Social Movements in Central and Eastern Europe: A Renewal of Protests and Democracy, red. Ionel Nicu Sava i Geoffrey Pleyers. Bucureşti: Editura Universităţii din Bucureşti.
  77. Ponczek, Eugeniusz. 2006. „Syndrom populizmu: Trwałość – zmienność – następstwa”. W Populizm na przełomie XX i XXI wieku: Panaceum czy pułapka współczesnych społeczeństw?, red. Maria Marczewska-Rytko. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
  78. Poushter, Jacob. 2016. „European opinions of the refugee crisis in five charts”, Pew Research Center, http://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/09/16/european-opinions-of-the-refugee-crisis-in-5-charts/.
  79. Prokuratura Krajowa. 2017. Wyciąg ze sprawozdania dotyczącego spraw o przestępstwa popełnione z pobudek rasistowskich, antysemickich lub ksenofobicznych prowadzonych w 2016 roku w jednostkach organizacyjnych prokuratury. PK II P 404.4.2016, Warszawa, 23 marca 2017.
  80. Radomski, Grzegorz. 2008. „Puryfikacja czy instrumentalizacja? Narodowe Odrodzenie Polski wobec kanonu kultury narodowej”. W Współczesne nacjonalizmy, red. Marek Jeziński. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
  81. Rawłuszko, Marta. 2015. „Dyskryminacja, przemoc i mowa nienawiści w społecznościach szkolnych – charakterystyka zjawiska oraz strategie przeciwdziałania na podstawie wywiadów z nauczycielami i nauczycielkami ze wsi oraz małych i średnich miast”. W Dyskryminacja w szkole – obecność nieusprawiedliwiona: O budowaniu edukacji antydyskryminacyjnej w systemie edukacji formalnej w Polsce, red. Katarzyna Gawlicz, Paweł Rudnicki i Marcin Starnawski. Warszawa: Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej.
  82. Riedel, Rafał. 2010. „Populizm jako wyzwanie dla współczesnego rozumienia demokracji (w wariancie przedstawicielskim)”. W Populizm w Europie: Defekt i przejaw demokracji?, red. Jean-Michel De Waele i Anna Pacześniak. Warszawa: Oficyna Naukowa.
  83. Roediger, David R. 2007. The Wages of Whiteness: Race and the Making of the American Working Class. London–New York: Verso.
  84. Rohac, Dalibor, Sahana Kumar i Andreas Johansson Heinö. 2017. „The Wisdom of Demagogues: Institutions, Corruption and Support for Authoritarian Populists”. Economic Affairs 3: 382–396.
  85. Sobkowiak, Leszek. 1998. „Socjalizacja polityczna”. W Leksykon politologii, red. Andrzej Antoszewski i Ryszard Herbut. Wrocław: Atla 2.
  86. Sosnowski, Jerzy. 2016. „Naród nie znosi próżni”. Tygodnik Powszechny, 20 sierpnia, https://www.tygodnikpowszechny.pl/narod-nie-znosi-prozni-35157.
  87. Starnawski, Marcin. 2012. „Wyzysk ideologiczny, tożsamość i wyzwania pedagogiki emancypacyjnej”. W Władza, sens, działanie: Studia wokół związków ideologii i edukacji, red. Paweł Rudnicki, Marcin Starnawski i Mirosława Nowak-Dziemianowicz. Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
  88. Starnawski, Marcin. 2012/2013. „Antyrasizm po Breiviku: wyzwania i perspektywy”. Recykling Idei 14: 68–74.
  89. Starnawski, Marcin. 2015. „Edukacja globalna – perspektywa Polski jako europejskiego kraju półperyferyjnego”. W Edukacja globalna: Polskie konteksty i inspiracje, red. Magdalena Kuleta-Hulboj i Marta Gontarska. Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
  90. Steinmayr, Andreas. 2017. „Did the Refugee Crisis Contribute to the Recent Rise of Far-Right Parties in Europe?”. ifo DICE Report 4: 24–27.
  91. Taggart, Paul. 2007. „Populizm i patologie polityki przedstawicielskiej”. W Demokracja w obliczu populizmu, red. Yves Mény i Yves Surel. Tłum. Anna Gąsior-Niemiec. Warszawa: Oficyna Naukowa.
  92. Taguieff, Pierre-André. 2010. „Nauki polityczne w konfrontacji z populizmem: Od konceptualnego mirażu do realnego problemu”. Tłum. Agnieszka Kościańska i Michał Petryk. W Populizm, red. Olga Wysocka. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
  93. Tillman, Klaus-Jürgen. 1996. Teorie socjalizacji: Społeczność, instytucja, upodmiotowienie. Tłum. Grzegorz Bluszcz i Bartek Miracki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  94. Tismaneanu, Vladimir. 2000. Wizje zbawienia: Demokracja, nacjonalizm i mit w postkomunistycznej Europie. Tłum. Hanna Jankowska. Warszawa: Muza SA.
  95. Tokarczyk, Roman. 2004. „Teoretyczna a praktyczna istota współczesnego ekstremizmu politycznego”. W Doktryny i ruchy współczesnego ekstremizmu politycznego, red. Edward Olszewski. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
  96. Tokarczyk, Roman. 2006. „Cechy konstytutywne myśli populizmu”. W Populizm na przełomie XX i XXI wieku: Panaceum czy pułapka współczesnych społeczeństw?, red. Maria Marczewska-Rytko. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
  97. Urry, John. 2009. Socjologia mobilności. Tłum. Janusz Stawiński. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  98. Vertovec, Steven. 2012. Transnarodowość. Tłum. Izabela Kołbon. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  99. Wiles, Peter. 2010. „Syndrom, nie doktryna: Kilka podstawowych tez o populizmie”. Tłum. Karolina Lossman. W Populizm, red. Olga Wysocka. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
  100. Witkowski, Lech. 2010. Tożsamość i zmiana: Epistemologia i rozwojowe profile w edukacji. Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
  101. Wodak, Ruth. 2008. „Dyskurs populistyczny: Retoryka wykluczenia a gatunki języka pisanego”. Tłum. Jan Wawrzyniak i Adam Wójcicki. W Krytyczna analiza dyskursu: Interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej. Kraków: Universitas.
  102. Wysocka, Olga (red.). 2010a. Populizm. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
  103. Wysocka, Olga. 2010b. „Rozważ(a)nie o populizmie i demokracji”. W Dawne idee, nowe problemy, red. Paweł Śpiewak. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
  104. Źródła internetowe:
  105. bialyrasizm.pl
  106. Breivik, Andrew. 2011. 2083: A European Declaration of Independence. London.
  107. konserwatyzm.pl
  108. Nie dla islamizacji Europy – ndie.pl
  109. polskaligaobrony.org.pl
  110. polskaniepodległa.pl
  111. ram.neon24.pl
  112. Xportal.pl
  113. www.youtube.com – kanały: Anty-Multi Kulti, Jacek Międlar, Marcin Rola, Max Tv News, ONR.