Czy można mówić o tym, o czym mówić nie można? Analiza kategorii archiwum jako figury władzy w pismach Michela Foucaulta

Main Article Content

Piotr Sadzik

Abstrakt

Artykuł omawia znaczenie, jakie w myśli Michela Foucaulta posiada kategoria „archiwum”, które powinno być, zdaniem filozofa, rozumiane w szerszym niż zwyczajowo sensie, nie tylko jako miejsce gromadzenia i przechowywania dokumentów, lecz także jako dyskursywna maszyna, która formuje i tworzy podmiotową tożsamość. Obecny w słowie „archiwum” prefiks „arche” wskazuje na uwikłanie wszelkiego archiwum w mechanizmy władzy, która arbitralnie zakreśla jego granice, wyznacza jego status i decyduje o tym, co znajdzie się poza nim. Archiwum ustanawia zatem granicę możliwości wypowiedzi, decydując, innymi słowy, o tym, o czym można mówić, a o czym trzeba milczeć. Pytanie, jakie wyłania się z pism filozofa dotyczy tego, na ile można przeciwstawić się owemu archiwalnemu dyktatowi, tj. na ile można wypowiadać treści, które albo nie zostały włączone w obręb archiwum albo zostały z niego wykluczone i skazane na niemotę. Jeśli historia pisana była przez zwycięzców, to znaczy to także, że głos uciśnionych objawić mógł się jedynie pod postacią pisma opresorów, którzy stawali się w ten sposób paradoksalnymi przedstawicielami swych ofiar. Powołując się na pisma Jacquesa Derridy i Pascala Quignarda, staram się dowieść, że archiwalny dyktat, jakkolwiek apodyktyczny, nie dokonuje całkowitego ubezwłasnowolnienia podmiotu. Dla wspomnianej dwójki, jak i dla Foucaulta, miejscem, w którym wypowiada się to, czego wypowiedzieć nie można (bo nie znalazło się w archiwum), jest literatura, która staje się w ten sposób miejsce an-archiwalnym, czy wręcz an-archicznym par excellence. Miejscem gestu etycznego wobec uciśnionej przeszłości, opowiedzeniem się po stronie tych, którym odebrano głos. Chodziłoby o to, by, zgodnie ze sławnym stwierdzeniem Benjamina, „oddać sprawiedliwość prawdzie, że niczego, co się kiedykolwiek zdarzyło, nie należy spisywać na straty”, a władczej sile przeciwstawić apologię znękanego, znikomego i pokonanego istnienia.

Downloads

Download data is not yet available.

Article Details

Jak cytować
Sadzik, P. (2014). Czy można mówić o tym, o czym mówić nie można? Analiza kategorii archiwum jako figury władzy w pismach Michela Foucaulta. Praktyka Teoretyczna, 11(1), 195-219. https://doi.org/10.14746/pt.2014.1.9
Dział
VARIA
Biogram autora

Piotr Sadzik, Instytut Literatury Polskiej UW Krakowskie Przedmieście 26/28 00-325 Warszawa

Piotr Sadzik (ur. 1989 r.) – absolwent MISH UW. Doktorant w Instytucie Literatury Polskiej UW. Jego teksty i tłumaczenia publikowane były, m.in. w „Twórczości”, „Widoku”, „Praktyce Teoretycznej” i „Kulturze Liberalnej”. Zajmuje się głównie literaturą XX wieku (twórczość Witolda Gombrowicza i Brunona Schulza) oraz filozofią współczesną, szczególnie w jej wydaniu francuskim (etyczne implikacje dekonstrukcji Jacques’a Derridy). Pisze doktorat o postsekularnym Gombrowiczu.

Bibliografia

  1. Les marginaux et les exclus dans l’historie. Cahiers Jussieu, nr 5, Université Paris 7, 10/18, 1979.
  2. Agamben, Giorgio. 2006. „Autor jako gest” [w:] Profanacje. Tłum. M. Kwaterko, Warszawa: PIW.
  3. Benjamin, Walter. 2012. „O pojęciu historii”. Tłum. A. Lipszyc. W Konstelacje. Wybór tekstów. Kraków: UJ.
  4. Bielik-Robson, Agata. 2012. Erros. Mesjański witalizm i filozofia, Kraków: Universitas.
  5. Błesznowski, Bartłomiej. 2009. Batalia o człowieka. Genealogia władzy Michela Foucaulta jako próba wyzwolenia podmiotu, , Warszawa: WUW.
  6. Bytniewski, Paweł. 2013. Dyskursy wiedzy. Michela Foucaulta archeologie nauk humanistycznych, Lublin: UMCS.
  7. Caputo, John D., Mark Yount (ed.). 1993. Foucault and the critique of institutions, Philadelphia: Pennsylvania University Press
  8. Derrida, Jacques. 1980. La carte postale: De Socrate à Freud et au-delà, Paris: Flammarion.
  9. Derrida, Jacques. 1995. Mal d’archive: Une Impression Freudienne. Paris: Galilée.
  10. Derrida, Jacques. 1995. “Archive Fever: A Freudian Impression”. Tłum. Eric Prenowitz. diacritics, summer, vol. 25, nr 2: 9–63.
  11. Derrida, Jacques. 2004. Pismo i różnica. Warszawa: wyd. KR.
  12. Dürr-Durski, Jan. 1966. Daniel Naborowski. Monografia z dziejów manieryzmu i baroku w Polsce, Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe. Wrocław: Zakł. Narodowy im. Ossolińskich.
  13. Ernst, Wolfgang. 2011. „Archiwum , przechowywanie, entropia.Tempor(e)alność fotografii. O różnicy między przechowywaniem, pamięcią i archiwum”. Tłum M. Skotnicka (przekład zmodyfikowany). W The archive as project. Archiwum jako projekt, red. K. Pijarski., Warszawa: Fundacja Archeologia Fotografii.
  14. Farge, Arlette. 1982. Le désordre des familles. Lettres de cachet des Archives de la Bastille, en collaboration avec Michel Foucault. Paris: Gallimard/Julliard.
  15. Farge, Arlette. 1986. La vie fragile. Violence, pouvoirs et solidarités à Paris au XVIIIe siècle. Paris: Hachette.
  16. Farge, Arlette. 1992. Vivre dans la rue à Paris au XVIIIe siècle. Paris: Gallimard/Julliard.
  17. Farge, Arlette. 1997. Le goût de l’archive, Paris: Seuil.
  18. Foster, Hal. 2004. “An Archival Impulse”. October, nr 110, Fall.
  19. Foucault, Michel. 1975. “Des supplices aux cellules”. Le Monde, nr 21.
  20. Foucault, Michel. 1982. “The subject and power”. Critical Inquiry, vol. 8, nr 4, Summer, 777–795.
  21. Foucault, Michel. 1984; 2001. “La retour de la morale”, entretien avec G. Barbedette et A. Scala, 29 mai 1984. Les Nouvelles littéraires, no 2937, 28 juin–5 juillet, s. 36–41. A także w: tegoż, Dits et écrits II, Paris: Gallimard.
  22. Foucault, Michel. 1985, 1994. “La vie: l’expérience et la science”. Revue de métaphysique et de morale, 90e année, nr 1, i [w:] tegoż, Dits et écrits, vol. IV, Paris: Gallimard.
  23. Foucault, Michel. 1999a. „Żywoty ludzi niegodziwych”. Tłum. P. Pieniążek. W Powiedziane, napisane. Szaleństwo i literatura. Wyb. i oprac. T. Komendant, Warszawa: Aletheia. Ponowne wydanie francuskie w: Archives de l’infamie, Paris: Les Prairies Ordinaires 2009.
  24. Foucault, Michel. 1999b. „Szaleństwo, nieobecność dzieła”. W Powiedziane, napisane…
  25. Foucault, Michel. 1999c. „Myśl zewnętrza”. W Powiedziane, napisane…
  26. Foucault, Michel. 1999d. „Obowiązek pisania”. W Powiedziane, napisane…
  27. Foucault, Michel. 1999e. „Kim jest autor?”. W Powiedziane, napisane…
  28. Foucault, Michel. 2000. Nietzsche, genealogia, historia. W Filozofia, historia, polityka. Wybór pism. Tłum. D. Leszczyński, L. Rasiński, Warszawa-Wrocław: PWN.
  29. Foucault, Michel. 2002a. Archeologia wiedzy. Tłum. Andrzej Siemek, Warszawa: De Agostini.
  30. Foucault, Michel. 2002b. Ja, Piotr Rivière, skorom już zaszlachtował moją matkę, moją siostrę i brata mojego… Przypadek matkobójcy z XIX wieku, Gdańsk: słowo/obraz terytoria.
  31. Foucault, Michel. 2010. Historia seksualności. Tłum. B. Banasiak, T. Komendant i K. Matuszewski, Gdańsk: słowo/obraz terytoria.
  32. Goldstein, Jan (ed.). 1994. Foucault and the Writing of History, Oxford-Cambridge: Blackwell.
  33. Herer, Michał. 2006. Gilles Deleuze. Struktury-maszyny-kreacje, Kraków: Universitas.
  34. Leśniak, Andrzej. 2009. „Pozostałości archiwum”. Tytuł Roboczy Archiwum, nr 3.
  35. Markowski, Michał Paweł. 1997. Nietzsche, genealogia, Foucault [w:] tegoż, Nietzsche. Filozofia interpretacji, Kraków: Universitas.
  36. Merquior, José Guilherme. 1986. Foucault ou le nihilisme de la chaire, Paris: PUF.
  37. Michon, Pascal. 2010. “La vie des hommes infâmes, aujourd’hui”. Rhuthmos, 16 juill. 2010.
  38. Mrowcewicz, Krzysztof. 2012. Małe folio. Historia jednego wiersza, Warszawa: IBL PAN.
  39. Quignard, Pascal. 1995. “Entretien avec Pascal Quignard”. Les matricules des anges, nr 10, décembre 1994–janvier 1995. Dostępne: http://www.lmda.net/din/tit_lmda.php?Id=3517
  40. Quignard, Pascal. 1998. „Entretien avec Catherine Argand”. Lire, nr 1, 02.1998.
  41. Quignard, Pascal. 2002a. Sur le Jadis (Dernier Royaume, Tome III), Paris: Gallimard.
  42. Quignard, Pascal. 2002b. Abîmes (Dernier Royaume, Tome III), Paris: Gallimard.
  43. Quignard, Pascal. 2006. Taras w Rzymie. Tłum. K. Rutkowski, Poznań: Vesper.
  44. Ricoeur, Paul. 2006. Pamięć, historia, zapomnienie. Tłum. J. Margański, Kraków: Universitas.
  45. Solarska, Maria. 2006. Historia zrewoltowana. Pisarstwo historyczne Michela Foucaulta jako diagnoza teraźniejszości i projekt przyszłości, Poznań: UAM.
  46. Sowa, Jan. 2010. „Prekariat – proletariat epoki globalizacji”. Robotnicy opuszczają miejsca pracy, dostępne: http://dl.dropboxusercontent.com/u/1781042/sowa_prekariat.pdf
  47. Tagg, John. 2011. „Maszyna archiwizacyjna – lub aparat fotograficzna i szafa kartotekowa”. Tłum. K. Pijarski. W The archive as project. Archiwum jako projekt, red. K. Pijarski., Warszawa: Fundacja Archeologia Fotografii.
  48. Veyne, Paul. 1979. “Foucault révolutionne l’histoire”. W Comment on écrit l’histoire, Paris: Seuil.
  49. Veyne, Paul. 2012. Foucault. His Thought, His Character. Trans. J. Lloyd, London: Polity Press.
  50. Virno, Paolo. 2009. “The dismeasure of art. An interview with Paolo Virno by Pascal Gielen and Sonja Lavaert”, http://www.skor.nl/_files/Files/OPEN17_P72-85(1).pdf
  51. Zbrzeźniak, Urszula. 2010. Ku historycznej ontologii nas samych, Warszawa: Scholar.