Świątynia nauki, fundament demokracji czy fabryka specjalistów? Józef Chałasiński i powojenne spory o ideę uniwersytetu

Main Article Content

Kamil Piskała
Agata Zysiak

Abstrakt

Pierwsze lata powojennej historii Polski były czasem przełomowym, czasem niepewności i nadziei na nowe społeczeństwo. Wielu intelektualistów wierzyło w unikalną szansę na zmiany i budowę lepszego świata, w tym budowę nowoczesnego uniwersytetu. Tradycje międzywojennej akademii starły się z ideami tworzenia uczelni nowego typu – modernizacyjne sny przybierały różne formy, konfrontując środowiska bardziej radykalne z umiarkowanymi. Wkrótce uniwersytety zostały przekształcone w miejsca istotne dla władz, gdzie tworzono nową wykładnię historii, zaplecze ideologiczne Partii i nową elitę kraju.

W niniejszej pracy koncentrujemy się na postaciach Józefa Chałasińskiego i Tadeusza Kotarbińskiego, których drogi zbiegły się w 1945 roku w robotniczej Łodzi – miejscu budowy nowego uniwersytetu na nowe czasy. Analizując ich wypowiedzi prasowe, przemówienia i artykuły naukowe rekonstruujemy modele uniwersytetów, mające stanowić propozycje ukształtowania nowej uczelni w zmieniających się ramach polityczno-społecznych.

Downloads

Download data is not yet available.

Article Details

Jak cytować
Piskała, K., & Zysiak, A. (2013). Świątynia nauki, fundament demokracji czy fabryka specjalistów? Józef Chałasiński i powojenne spory o ideę uniwersytetu. Praktyka Teoretyczna, 9(3), 271-297. https://doi.org/10.14746/prt.2013.3.11
Dział
VARIA
Biogramy autorów

Kamil Piskała, Katedra Historii Polski Najnowszej UŁ

Kamil Piskała – doktorant w Katedrze Najnowszej Historii Polski UŁ. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół historii polskiej lewicy XIX i XX wieku, symbolicznych aspektów funkcjonowania ruchu robotniczego, a także tradycji środkowoeuropejskiego marksizmu. Ponadto zajmuje się dziejami polskiej międzywojennej myśli politycznej, teoriami rewolucji oraz peryferyjnymi dyskursami modernizacyjnymi pierwszej połowy XX stulecia. Młodość spędza zgarbiony nad zakurzonymi papierami w archiwum albo starymi książkami w bibliotecznych czytelniach. Związany z łódzkim klubem „Krytyki Politycznej”, w „Praktyce Teoretycznej” redaktor tematyczny w zakresie nauk historycznych.

Agata Zysiak, Katedra Socjologii Kultury UŁ

Agata Zysiak – socjolożka kultury, doktorantka w Katedrze Socjologii Kultury UŁ, gdzie pisze pracę na temat powojennej modernizacji Polski i demokratyzacji nauki. W swoich badaniach zajmuje się nowoczesnością, pamięcią i biografią oraz socjologią historyczną. Założycielka Stowarzyszenia Topografie, gdzie od 2009 roku koordynuje Archiwum Pamięci Łodzian, członkini Polskiego Stowarzyszeia Historii Mówionych.

Bibliografia

  1. Baranowski, K. 1977. Oddział Wolnej Wszechnicy Polskiej w Łodzi 1928–1939. Warszawa.
  2. Baranowski, B. 1985. Pierwsze lata Uniwersytetu Łódzkiego, 1945–1949. Łódź.
  3. Baranowski, B., red. 1987. Uniwersytet Łódzki: Historia. Teraźniejszość. Perspektywy. Łódź.
  4. Baranowski, B. 1990. Trudne lata Uniwersytetu Łódzkiego 1949–1956. Łódź.
  5. Baranowski, K. 1993. Początki Łodzi akademickiej. Łódź́.
  6. Baranowski, K. 1996. Inteligencja łódzka w latach II Rzeczypospolitej. Łódź.
  7. Baranowski, K. 2001. Alternatywna edukacja w II Rzeczypospolitej: Wolna Wszechnica Polska. Warszawa.
  8. Bołtuc-Staszewska, I., red. 1964. Tranzytem przez Łódź. Łódź.
  9. Chałasiński, J. 1947. ,,O społeczny sens reformy uniwersytetów.” Kuźnica 24.
  10. Chałasiński, J. 1947. ,,Problemy demokratyzacji.” Odrodzenie 14/15.
  11. Chałasiński, J. 1950. ,,Od liberalnej do socjalistycznej idei Uniwersytetu.” Życie Nauki 7/8.
  12. Chałasiński, J. 1952. Inauguracja V roku akademickiego Uniwersytetu Łódzkiego. W Materiały do dziejów Uniwersytetu Łódzkiego 1945–1950, red. B. Baranowski, K. Duda-Dziewierz. Łódź.
  13. Chodakowska, J. 1981. Rozwój szkolnictwa wyższego w Polsce Ludowej w latach 1944–1951. Wrocław.
  14. Connelly, J. 1999. ,,The Foundation of Diversity: Communist Higher Education Policies in Eastern Europe 1945–1955.” in Science Under Socialism. Cambridge.
  15. Connelly, J. 2000. Captive University: The Sovietization of East German, Czech, and Polish Higher Education, 1945-1956. Chapel Hill: University of North Carolina Press.
  16. Czyżewski, A. 2008. Łódź akademicka, w: Rok 1945 w Łodzi: Studia i szkice. Łódź́.
  17. Fleming, M. 2010. Communism, Nationalism and Ethnicity in Poland, 1944–1950. London–New York.
  18. Gryko, C. 2007. Józef Chałasiński – człowiek i dzieło: Od teorii wychowania do kulturowej wizji narodu. Lublin.
  19. Herczyński, R. 2008. Spętana nauka: Opozycja intelektualna w Polsce 1945–1970. Warszawa.
  20. Hübner, P. 1983. Kongres Nauki Polskiej jako forma realizacji założeń polityki naukowej państwa ludowego. Wrocław.
  21. Hübner, P. 1992. Polityka naukowa w Polsce w latach 1944–1953: Geneza systemu. Wrocław.
  22. Hübner, P. 1994. Siła przeciw rozumowi: losy Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1939–1989. Kraków.
  23. Hübner, P. 2011. ,,Kotarbiński versus Chałasiński.” Forum Akademickie 4, http://forumakademickie.pl/fa/2011/04/kotarbinski-versus-chalasinski/
  24. Jaczewski, B. 1987. Życie naukowe w Polsce w drugiej połowie XIX i w XX wieku: Organizacje i instytucje. Wrocław.
  25. Kaleta, A. 1980. Józef Chałasiński – socjolog i humanista. Toruń.
  26. Kaleta, A. 1996. Chałasiński dzisiaj: Materiały z konferencji naukowej. Toruń.
  27. Kenney, P. 2012. Rebuilding Poland: Workers and Communists 1945–1950. London–New York.
  28. Kersten, K. 1991. The Establishment of Communist Rule in Poland 1943–1948. Berkeley.
  29. Kersten, K. 1993. Między wyzwoleniem a zniewoleniem: Polska 1944–1956. Londyn.
  30. Kłoskowska, A. 1970. Uniwersytet Łódzki 1945–1970. Warszawa.
  31. Kłoskowska, A. 1992. ,,Bunty i służebności uczonego.” W Bunty i służebności uczonego: Profesor Józef Chałasiński. Łódź.
  32. Kott, J. 1990. Przyczynek do biografii. Londyn.
  33. Krasiewicz, B. 1976. Odbudowa szkolnictwa wyższego w Polsce Ludowej w latach 1944–1948. Wrocław
  34. Leder, A. 2011. ,,Kto nam zabrał tę rewolucję?” Krytyka Polityczna 29.
  35. Lewandowski, J. 1991. Rodowód społeczny powojennej inteligencji polskiej: 1944–1949. Szczecin.
  36. ,,Młodzież akademicka o swoich potrzebach.” 1946. Dziennik Łódzki, 25 listopada.
  37. Natkowska, M. 1999. Numerus clausus, getto ławkowe, numerus nullus, „paragraf aryjski”: Antysemityzm na Uniwersytecie Warszawskim 1931–1939. Warszawa.
  38. Skubała-Tokarska, Z. 1967. Społeczna rola Wolnej Wszechnicy Polskiej. Warszawa–Kraków.
  39. Stobiecki, R. 1993. Historia pod nadzorem: Spory o nowy model historii w Polsce II połowa lat czterdziestych – początek lat pięćdziesiątych. Łódź.
  40. Śródka, A. ed. 1995. Historia Nauki Polskiej – wiek XX. Warszawa.
  41. Szczepański, J. 1976. Szkice o szkolnictwie wyższym. Warszawa.
  42. Wincławski, W. 1989. Wprowadzenie do Chałasińskiego: Przewodnik bio-bibliograficzny. Toruń.
  43. Wincławski, W. 1992. ,,Idea i socjologia uniwersytetu.” W Bunty i służebności uczonego: Profesor Józef Chałasiński. Łódź.
  44. Wincławski, W. 2001. Słownik biograficzny socjologii polskiej. Warszawa.
  45. Wojtczak, L., red. 1992. Bunty i służebności uczonego: Profesor Józef Chałasiński. Łódź.