Keywords
PRL
crises of power
strikes and social unrest
housing policy
Categories
How to Cite
Number of views: 77
Number of downloads: 71
Abstract
The article examines the impact of socio-economic crises during the communist era on the functioning of the housing system between 1956 and 1989. It analyses several key issues, such as the effects of changes in governance on housing policy implementation, the extent and influence of social protests on this policy, and the significance of housing for the leadership of the Polish United Workers' Party (PZPR) during and after the crisis. The study's conclusions are diverse. First, shifts in government leadership led to adjustments in housing strategy. The most significant reforms in housing policy occurred in the late 1950s and the early 1970s. However, these changes did not alter the core of housing policy, which remained centralized until the end of the Polish People's Republic. Second, the ruling communists often used housing issues for their own gain, usually approaching them instrumentally. Third, housing was never a source of serious conflict or division within the Polish United Workers' Party (PZPR). Fourth, housing was not the main cause of conflict between society and authorities; social protests primarily targeted economic policies like pricing and wages. Nevertheless, housing demands appeared in strikes and protests. This ongoing issue, coupled with ineffective state reforms, made housing a factor contributing to conflict and increased the risk of social unrest against the authorities of the Polish People's Republic. Fifth, during periods of socio-economic crisis, social groups also attempted to develop their own solutions to prevent housing construction collapse. This was evident at the start and end of the 1980s, when Solidarity was active. However, the corrective plans they proposed were not implemented during the communist era, and after 1989, their potential largely remained unexploited.
References
AAN, PZPR KC – Archiwum Akt Nowych, Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Komitet Centralny, sygn. 2/1354/0/1.2/237.II.21; 2/1354/0/2.1.1/I/368.
AIPN Po – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Oddział w Poznaniu, Kolekcja Poznański Czerwiec, sygn. IPN/Po 570/1.
APP, KW PZPR – Archiwum Państwowe w Poznaniu, Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Poznaniu, sygn. 2183/323; 2183/1070.
BS, Stenogramy – Biblioteka Sejmowa, Okrągły Stół. Podzespół do Spraw Polityki Mieszkaniowej. Stenogramy z posiedzeń Podzespołu do Spraw Polityki Mieszkaniowej (1989). Warszawa 1990, https://bs.sejm.gov.pl/F/?func=find-acc&acc_sequence=000444601&local_base=bis01. Accessed: 1 April 2025.
‘Nr 3. 1980 sierpień 30, Szczecin – Protokół ustaleń w sprawie wniosków i postulatów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Szczecinie przed Komisją Rządową (fragmenty)’ (2008) in Luszniewicz, J. and Zawistowski, A. (eds) Sprawy gospodarcze w dokumentach pierwszej Solidarności. Vol. 1: 16 sierpnia 1980–30 czerwca 1981. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, pp. 74–77.
‘Nr 4. 1980 sierpień 31, Gdańsk – Protokół porozumienia zawartego przez Komisję Rządową i Międzyzakładowy Komitet Strajkowy 31 sierpnia 1980 r. w Stoczni Gdańskiej (fragmenty)’ (2008) in Luszniewicz, J. and Zawistowski, A. (eds) Sprawy gospodarcze w dokumentach pierwszej Solidarności. Vol. 1: 16 sierpnia 1980–30 czerwca 1981. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, pp. 78–87.
‘Nr 111. 1981 maj, Warszawa – Kryzys gospodarki polskiej. Przyczynek do analizy – opracowanie ekspertów Ośrodka Prac Społeczno-Zawodowych przy Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność”: Włodzimierza Bojarskiego, Ryszarda Bugaja, Jerzego Eysymontta, Wiktora Herera, Cezarego Józefiaka, Waldemara Kuczyńskiego, Antoniego Leopolda, Władysława Sadowskiego, Andrzeja Topińskiego, Witolda Trzeciakowskiego’ (2008) in Luszniewicz, J. and Zawistowski, A. (eds) Sprawy gospodarcze w dokumentach pierwszej Solidarności. Vol. 1: 16 sierpnia 1980–30 czerwca 1981. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, pp. 368–396.
Chmiel, B. and Kaczyńska, E. (eds) (1998) Postulaty 1970–71 i 1980. Materiały źródłowe do dziejów wystąpień pracowniczych w latach 1970–1971 i 1980 (Gdańsk i Szczecin). Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza Nowa.
Dubiński, K. (ed.) (1999) Okrągły stół. Warszawa: Krajowa Agencja Promocyjna.
IX Nadzwyczajny Zjazd Polskiej Partii Robotniczej 14–20 lipca 1981 r. Podstawowe dokumenty i materiały (1981) Warszawa: Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, Książka i Wiedza.
Lewandowska, J. (ed.) (2021) ‘Uchwała programowa I Krajowego Zjazdu Delegatów Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”’, Myśl Polityczna, 10(4), pp. 87–160. DOI: https://doi.org/10.31268/MPPT.2021.40
Wroński, S. (ed.) (1983) Sprawozdanie z prac Komisji KC PZPR powołanej dla wyjaśnienia przyczyn i przebiegu konfliktów społecznych w dziejach Polski Ludowej. Warszawa: Nowe Drogi, Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.
Dz.U. 1954, No 31, item 120 – Dziennik Ustaw, Dekret z 25 czerwca 1954 r. o lokalach w domach spółdzielni mieszkaniowych i w domach jednorodzinnych.
Dz.U. 1957, No 22, item 157 – Dziennik Ustaw, Uchwała Nr 81 Rady Ministrów z 15 marca 1957 r. w sprawie pomocy Państwa dla budownictwa mieszkaniowego ze środków własnych ludności.
Dz.U. 1957, No 31, item 131 – Dziennik Ustaw, Ustawa z 28 maja 1957 r. o wyłączeniu spod publicznej gospodarki lokalami domów jednorodzinnych oraz lokali w domach spółdzielni mieszkaniowych. DOI: https://doi.org/10.1080/00306525.1957.9639307
Dz.U. 1965, No 35, item 224 – Dziennik Ustaw, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 lipca 1965 r. w sprawie czynszów najmu za lokale mieszkalne.
Dz.U. 1982, No 30, item 210 – Dziennik Ustaw, Uchwała Sejmu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze.
M.P. 1958, No 22, item 133 – Monitor Polski, Uchwała Nr 59 Rady Ministrów z 15 marca 1958 r. w sprawie dodatkowej pomocy państwa dla spółdzielczego budownictwa mieszkaniowego.
M.P. 1958, No 26, item 153 – Monitor Polski, Uchwała Nr 60 Rady Ministrów z 15 marca 1958 r. w sprawie zakładowych funduszy mieszkaniowych.
M.P. 1958, No 26, item 156 – Monitor Polski, Uchwała Nr 65 Rady Ministrów z 15 marca 1958 r. w sprawie zapewnienia realnej wartości wkładu na mieszkaniowych książeczkach oszczędnościowych Powszechnej Kasy Oszczędności.
M.P. 1972, No. 30, item 166 – Monitor Polski, Uchwała Nr 135 Rady Ministrów z 22 maja 1972 r. w sprawie nabywania uprawnień własnościowych do mieszkań spółdzielczych.
M.P. 1972, No 48, item 258 – Monitor Polski, Uchwała Sejmu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej z dnia 19 października 1972 r. o perspektywicznym programie mieszkaniowym.
M.P. 1989, No 44, item 352 – Monitor Polski, Uchwała Nr 185 Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1989 r. w sprawie warunków i trybu zajmowania oraz zwalniania mieszkań przez osoby zajmujące kierownicze stanowiska oraz pełniące odpowiedzialne funkcje państwowe.
Rocznik Statystyczny (1961) Warszawa: GUS.
Rocznik Statystyczny Województw (1977) Warszawa: GUS.
Rocznik Statystyczny Województwa Płockiego (1978?) Płock: WUS w Płocku.
Rocznik Statystyczny Województwa Radomskiego (1977) Radom: WUS w Radomiu.
Rocznik Statystyczny Województwa Stołecznego Warszawskiego (1977) Warszawa: WUS w m.st. Warszawie.
Bałtowski, M. (2009) Gospodarka socjalistyczna w Polsce. Geneza, rozwój, upadek. Warszawa: PWN.
Bochwic, T. (1989) ‘Lokal od państwa’, Tygodnik Solidarność, 25, p. 7.
Cesarski, M. (2016) ‘Koncepcja społecznej polityki mieszkaniowej w Polsce i jej realizacja po 1989 r.’, in Furmańska-Maruszak, A. and Wójtewicz, A. (eds) Polityka społeczna wobec wyzwań demograficznych i przemian społecznych. Toruń: Wydawnictwo Edukacyjne Akapit, pp. 155–170.
Dąbrowski, M. (2006) Lubelski Lipiec 1980. Lublin: Wydawnictwo Norbertinum.
Dudek, A. (2019) Od Mazowieckiego do Suchockiej. Pierwsze rządy wolnej Polski. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak.
Dudek, A. and Zblewski, Z. (2008) Utopia nad Wisłą. Historia Peerelu. Warszawa–Bielsko-Biała: Wydawnictwo Szkolne PWN, Wydawnictwo Park.
Dwilewicz, Ł. (2007) ‘Polityka gospodarcza a spokój społeczny. Posunięcia władz partyjnych i państwowych od grudnia 1970 r. do grudnia 1971 r.’, in Kościk, E. and Głowiński, T. (eds) Gospodarka i społeczeństwo w czasach PRL-u (1944–1989). Wrocław: Gajt Wydawnictwo, pp. 333–353.
Dworaczek, K. and Głowiński, T. (eds) (2021) „Tej walki nie możemy przegrać!”. Strajki, protesty i bunty w drugiej połowie XX i w XXI wieku – perspektywa gospodarcza i społeczna. Wrocław: Gajt Wydawnictwo.
Eisler, J. (2012) Grudzień 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu.
Fermus-Bobowiec, A. (2015) ‘Problem „kwaterunku” lokali mieszkalnych w ustawodawstwie i nauce Polski Ludowej’, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach, Administracja Zarządzanie (31), 104, pp. 49–70.
Gomułka, W. (1957) Sytuacja w partii i państwie. Referat wygłoszony na X Plenum KC PZPR w dniu 24 X 1957 r. Warszawa: Książka i Wiedza.
Goryński, J. (1957) ‘Aktualne zagadnienia budownictwa mieszkaniowego w Polsce’, Nowe Drogi, 7, pp. 68–84.
Grala, D. (2005) Reformy gospodarcze w PRL (1982–1989). Próba ratowania socjalizmu. Warszawa: Wydawnictwo Trio.
Jarosz, D. (2010) Mieszkanie się należy… Studium z peerelowskich praktyk społecznych. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Aspra-JR.
Jarosz, D. (2019) ‘Pisanie do władzy: próba uogólnienia’, in Adamus, A.M., Gajewski, Ispan, A.L., K., Jarosz, D., Kovacs, C., Miernik, G., Szpak, E., Listy do władzy 1945–1989. Studia przypadków. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Aspra, pp. 239–268.
Kaliński, J. (2021) ‘Kryzys gospodarczy w latach 1979–1982 zwiastunem upadku PRL’, Optimum. Economic. Studies, 103(1), pp. 3–23. DOI: https://doi.org/10.15290/oes.2021.01.103.01
Kasperski, W. (1963) Spółdzielczość mieszkaniowa w Polsce 1957–1961. Warszawa: Zakład Wydawnictw Centrali Rolniczej Spółdzielni.
Klewin, J. (1981) ‘Mieszkania w sferze marzeń czy rzeczywistości’, Tygodnik Solidarność, 25, p. 15.
Kujawa, J. (2020) Przestrzeń miasta w gospodarce socjalistycznej. Industrializacja i budownictwo mieszkaniowe w latach 1950–1980 w Bydgoszczy, Toruniu i Włocławku. Poznań: Wydawnictwo UAM.
Machcewicz, P. (1993) Polski rok 1956. Warszawa: Wydawnictwo Mówią Wieki.
Maliszewski, A. (1992) Ewolucja myśli i społeczno-ekonomiczna rola spółdzielczości mieszkaniowej w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo Spółdzielcze.
Morgan, D. (2004) Konflikt pamięci. Narracje radomskiego czerwca 1976. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu.
Opoka, T.E. (2019) Na ścieżkach zdrowia. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu.
Pawłowicz, J. and Sasanka, P. (2003) Czerwiec 1976 w Płocku i województwie płockim. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
Prokopiak, J. (2001) Radomski Czerwiec ‘76. Wspomnienia partyjnego sekretarza. Warszawa–Radom: nakładem własnym.
Remiszewska, T. (1981) ‘Wróg w domu’, Tygodnik Solidarność, 33, pp. 10, 14.
Rolicki, J. (1990) Edward Gierek – przerwana dekada. Wywiad rzeka. Warszawa: Wydawnictwo Fakt.
Sasanka, P. (2006) Czerwiec 1976. Geneza, przebieg, konsekwencje. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu.
Sasanka, P. and Stępień, S. (2006) Czerwiec 1976. Radom, Ursus, Płock. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.
Stańczyk, P. (1981) ‘Nie tylko dla siebie’, Tygodnik Solidarność, 36, p. 7.
Witakowski, P. (1981) ‘Stowarzyszenie Budownictwa Mieszkaniowego’, Tygodnik Solidarność, 33, p. 6.
Wnuk-Lipiński, E. (1989) ‘Nierówności, deprywacje i przywileje jako podłoże konfliktu społecznego’, in Adamski, W., Kolarska-Bobińska, L., Rychard, A. and Wnuk-Lipiński, E., (eds) Polacy ‘88. Dynamika konfliktu a szanse reform. Raport z badania Sprawy Polaków ‘87. Warszawa: Polska Akademia Nauk. Instytut Filozofii i Socjologii, pp. 18–80.
License
Copyright (c) 2025 Jakub Kujawa
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.