Keywords
indigence
destitution
relationships between needs and the possibilities of meeting them
explanatory and theoretical research questions
directive of integral explanation
role of interdisciplinary research
How to Cite
Number of views: 45
Number of downloads: 35
Abstract
The decision to present selected research problems of poverty in this article through the lens of Professor Jerzy Topolski’s views was primarily motivated by the conviction that, despite the passage of several decades and changes in certain concepts and attitudes towards research in this field, many of his postulates have not lost their relevance and may still inspire not only historians but also researchers from other social science disciplines.
The article consists of four parts, two of which, directly relating to the categories of poverty and destitution and the methods of their study, are based on the Professor’s position presented in a lecture delivered in 1991 and published a year later (Topolski, 1992). In the remaining sections, edited on the basis of other works by the Professor, selected theoretical and methodological guidelines and postulates are signaled, which, although no longer directed specifically at poverty researchers, are worth considering from the perspective of their studies.
In the first part, against the backdrop of conceptual dilemmas clearly visible in the literature of the subject, the Professor’s stance on treating poverty and destitution as theoretical categories and the boundaries between them resulting from the relationship between needs and the possibilities of meeting them are presented.
The second part of the study contains the Professor’s postulates regarding the necessity of moving away from descriptive accounts of poverty and subordinating the narrative to the pursuit of regularities, as well as the role of explanatory and theoretical questions in such proceedings. The third part presents the so-called directive of integral explanation, that is, combining the so-called objective side of the historical process (the effects of human actions) with its subjective side (the actions themselves). The subject of the fourth part is the need to transcend disciplinary boundaries, that is, the interdisciplinary integration of research, of which the Professor was a passionate advocate.
References
Bauman, Z. (2006) Praca, konsumpcjonizm i nowi ubodzy. Obirek, S. (transl.). Kraków: Wydawnictwo WAM.
Bloch, M. (1962) Pochwała historii, czyli o zawodzie historyka. Jedlicka, W. (transl.). Warszawa: PWN.
Braudel, F. (1999) Historia i trwanie. Geremek, B. (transl.). Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik.
Broda-Wysocki, P. (2021) ‘Paradygmat analiz ubóstwa i wykluczenia społecznego’, Przegląd Europejski, 2, pp. 11–19. DOI: https://doi.org/10.31338/1641-2478pe.2.21.1
Brzechczyn, K. (2007) ‘Modele zacofania a transformacja w Europie Wschodniej. Recenzja książki: Anna Sosnowska, Zrozumieć zacofanie. Spory historyków o Europę Wschodnią (1947–1994), Wydawnictwo Trio, Warszawa 2004, ss. 387’, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 69(1), pp. 255–263.
Ćwikła, P. (2006) ‘Kilka uwag o związku socjologii z literaturą’ Studia Socjologiczne, 2(181), pp. 127–158.
Deonandan, R. (2019) ‘Defining poverty: a summary of competing models’, Journal of Social and Political Sciences, 2(1), pp. 17–21. DOI: https://doi.org/10.31014/aior.1991.02.01.44
Domańska, E. (2016) ‘Bardzo krótkie wprowadzenie’, in Domańska, E. (ed.) Jerzy Topolski. Teoretyczne problemy wiedzy historycznej. Antologia tekstów. Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje, pp. 7–35.
Filipowicz, J. (2002) ‘Pojęcie pamięci społecznej w nauce polskiej’, Kultura i Historia, 2, pp. 23–29.
Flis, M. (1993) ‘O myśleniu diachronicznym, wyjaśnianiu historycznym w socjologii i wyjaśnianiu socjologicznym w historii’, Studia Socjologiczne, 3–4(130–131), pp. 63–71.
Golinowska, S. (1997) ‘Badania nad ubóstwem. Założenia i metoda’, in Golinowska, S. (ed.) Polska bieda II. Kryteria. Ocena. Przeciwdziałanie. Warszawa: Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, pp. 19–29.
Golinowska, S. (2012) ‘O biedzie i polityce jej zwalczania współcześnie. Podejście porównawcze w świetle Europejskiego Roku Zwalczania Ubóstwa i Wykluczenia Społecznego’, in Kubiak, H.E. (ed.) Polska bieda w świetle Europejskiego Roku Walki z Ubóstwem i Wykluczeniem Społecznym. Kraków: Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego, pp. 94–117.
Golinowska, S. and Broda-Wysocki, P. (2005) ‘Kategorie ubóstwa i wykluczenia społecznego. Przegląd ujęć’, in Golinowska, S., Tarkowska, E. and Topińska, I. (eds) Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Badania. Metody. Wyniki. Warszawa: IPISS, pp. 17–54.
Janicki, T. (2025) Powstanie czasopisma Studia Historiae Oeconomicae’ Zakład Historii Gospodarczej, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza http://zhg.amu.edu.pl/historia_sho/. Accessed 10 November 2025.
Janicki, T. and Graban, M. (2019) ‘Studia Historiae Oeconomicae’, in Balbuza, K., Dobosz, J., Konieczka-Śliwińska, D., Kościelniak, K. and Matusik, P. (eds) Historia na Uniwersytecie Poznańskim. Od Seminarium Historycznego do Instytutu Historii (1919–2019). Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Instytut Historii UAM, pp. 304–305.
Kalinowski, S. (2018) ‘Problem ubóstwa i wykluczenia społecznego w krajach Unii Europejskiej w kontekście zrównoważonego rozwoju’, Wieś i Rolnictwo, 3(180), pp. 93–112. DOI: https://doi.org/10.53098/wir032018/04
Kalinowski, S., Łuczak, A. and Szczygieł, O. (2024) Ubóstwo ubogich. Obszary deprywacji potrzeb beneficjentów pomocy społecznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Kanasz, T. (2015) ‘Czy osoba doświadczająca biedy może być szczęśliwa? Koncepcje biedy a emocje’, in Górniak, K., Kanasz, T. Pasamoniak, B. and Zalewska J. (eds) Socjologia czasu, kultury i ubóstwa. Księga jubileuszowa dla Profesor Elżbiety Tarkowskiej. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej, pp. 304–322.
Kmak, M. (2012) ‘Kultura pamięci społeczeństwa polskiego – wybrane aspekty’, in Łabędź, K. (ed.) Elementy świadomości politycznej współczesnego społeczeństwa polskiego. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, pp. 118–129.
Kolasa-Nowak, A. (2001) ‘Socjolog w poszukiwaniu przeszłości: socjologia historyczna Charlesa Tilly’ego’, Studia Socjologiczne, 4(163), pp. 11–41.
Kolasa-Nowak, A. (2009) ‘Historia i socjologia. Komplementarne metody badań życia społecznego’, Zagadnienia Naukoznawstwa, 1, pp. 49–58.
Kolasa-Nowak, A. (2021) ‘Perspektywy socjologii historycznej w Polsce. Przeszłość w praktyce badawczej socjologów’, Stan Rzeczy, 2, pp. 263–286. DOI: https://doi.org/10.51196/srz.21.2
Kończal, K. and Wawrzyniak, J. (2011) ‘Polskie badania pamięcioznawcze: tradycje, koncepcje, (nie)ciągłości’, Kultura i Społeczeństwo, 4, pp. 11–63. DOI: https://doi.org/10.35757/KiS.2011.55.4.2
Kuklo, C. (2020) ‘Historia społeczna w teorii i praktyce badawczej Jerzego Topolskiego’, Historyka. Studia Metodologiczne, 50, pp. 111–129. DOI: https://doi.org/10.24425/hsm.2020.134799
Kumor, I. (2011) ‘Ubóstwo – ujęcie teoretyczne’, Edukacja Humanistyczna, 1(24), pp. 101–110.
Ligenza, M. (2018) ‘Topolski w pigułce, czyli nowy wybór tekstów i idei’, Historyka, Studia Metodologiczne, 48, pp. 465–467. DOI: https://doi.org/10.24425/hsm.2018.124630
Malczewski, S. (2009) ‘„Metodologie” Jerzego Topolskiego’, Historyka, Studia Metodologiczne, 39, pp. 89–120.
Ostoja-Zagórski, J. (1982) ‘Problemy modelowego ujęcia gospodarki w pradziejach’, Slavia Antiqua, 28, pp. 1–18.
Piasek, W. (2006) ‘Granice dyscyplin i „integracja nauk”’, in Kowalewski, J., Piasek, W. and Śliwa, M. (eds) Granice dyscyplin-arne w humanistyce – interdyscyplinarność w historiografii modernistycznej. Olsztyn: Colloquia Humaniorum, pp. 111–122.
Piasek, W. (2017) ‘Etnografia myśli potocznej w dziedzinie pozaakademickich relacji z przeszłością. Myśl potoczna jako przedmiot badań historii historiografii’, Historia@Teoria, 2(4), pp. 53–65. DOI: https://doi.org/10.14746/ht.2017.4.2.09
Pomorski, J. (1985) ‘Jak (nie) czytać Topolskiego? (Uwagi nad lekturą „Teorii wiedzy historycznej” Jerzego Topolskiego)’, Przegląd Humanistyczny, 29(3–4), pp. 163–182.
Pomorski, J. (2017) Spoglądając w przeszłość. Studia i szkice metahistoryczne. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Pomorski, J. (2019) Homo metahistoricus. Studium sześciu kultur poznających historię. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Pomorski, J. (2020) ‘Teoria narracji historycznej Jerzego Topolskiego. Na tropach ostatniej książki profesora’, Historyka. Studia Metodologiczne, 50, pp. 35–70. DOI: https://doi.org/10.24425/hsm.2020.134796
Sen, A. (2002) Rozwój i wolność. Łoziński, J. (transl.), seria Antropos, 372: Development as freedom. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo.
Słodowa-Hełpa, M. (2001) ‘Polskie samorządy wobec problemów ubóstwa na wsi’, in Warzywoda, W., Kośmicki, E. and Januszek, H. (eds) Bieda na wsi na tle globalnych przemian społeczno-gospodarczych w Polsce. Socjologiczne, ekonomiczne i polityczne aspekty problemu. Poznań: Wyd. Akademii Rolniczej im. A. Cieszkowskiego w Poznaniu, pp. 489–508.
Słodowa-Hełpa, M. (2006) ‘Przeszłość w procesie wyjaśniania teraźniejszości i przewidywania przyszłości’, in Kościk, E. and Głowiński, T. (eds) Gospodarka i społeczeństwo w badaniach historycznych – dokonania i perspektywy: w 60. lecie polskich badań statystycznych i gospodarczych na Dolnym Śląsku. Wrocław: Wydawnictwo GAJT, pp. 17–32.
Słodowa-Hełpa, M. (2013) Rozwój zintegrowany. Warunki, wymiary, wyzwania. Warszawa: CeDeWu.
Słodowa-Hełpa, M. (2020) ‘Economic Policy from the Perspective of Contemporary Challenges in Economic History – Hopes, Concerns and Dilemmas’, Studia Historiae Oeconomicae, 38, pp. 4–36. DOI: https://doi.org/10.2478/sho-2020-0001
Sosnowska, A. (2004) Zrozumieć zacofanie. Spory historyków o Europę Wschodnią (1947–1994). Warszawa: Trio.
Sosnowska, A. (2021) ‘Socjologia historyczna – kluczowa na peryferiach’, Stan Rzeczy, 21, pp. 9–28. DOI: https://doi.org/10.51196/srz.21.1
Spicker, P. (2007) ‘Definitions of poverty: twelve clusters of meaning’, Poverty: An international glossary, 1(84277–84824), pp. 229–243.
Szalai, J. (1997). ‘Power and poverty’, Social Research, 64(4), pp. 1403–1422.
Szukiełojć-Bieńkuńska, A. (2005) ‘Miary ubóstwa i wykluczenia społecznego w praktyce i propozycjach Eurostatu’, in Golinowska, S., Tarkowska, E. and Topińska, I. (eds) Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Badania. Metody. Wyniki. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych, pp. 148–156.
Szymczak, D. (2016) ‘Wprowadzenie do problemu ubóstwa w ujęciu Amartyi Kumara Sena. Wymiar etyczny’, Annales. Etyka w Życiu Gospodarczym (Annales. Ethics in Economic Life), 19(3), pp. 85–98. DOI: https://doi.org/10.18778/1899-2226.19.3.08
Tarkowska, E. (2000) Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce. Warszawa: Typografika.
Topolski, J. (1965) Narodziny kapitalizmu w Europie XIV–XVII wieku. Warszawa: Wydawnictwo Literackie.
Topolski, J. (1968) Metodologia historii. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Topolski, J. (1972) ‘Historycy wobec socjologii’, in Kwilecki, A. (ed.) Teoria i badania socjologiczne a praktyka społeczna. IV Ogólnopolski Zjazd Socjologów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, pp. 293–376.
Topolski, J. (1978) ‘Problemy metodologiczne korzystania ze źródeł literackich w badaniach historycznych’, in Stefanowska, Z. and Słowiński, J. (eds) Dzieło literackie jako źródło historyczne. Warszawa: Czytelnik, pp. 7–30.
Topolski, J. (1980) Nowe idee współczesnej historiografii O roli teorii w badaniach historycznych. Poznań, Wydawnictwo Poznańskie.
Topolski, J. (1983) Teorii wiedzy historycznej. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Topolski, J. (1992) ‘Nędza, ubóstwo, dostatek jako kategorie teoretyczne w badaniu historycznym i ich wartość eksplanacyjna’, in Sztetyłło, J. (ed.) Nędza i dostatek na ziemiach polskich od średniowiecza po wiek XX. Semper: Warszawa, Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, pp. 9–14.
Topolski, J. (1996) Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm.
Topolski, J. (2016) Teoretyczne problemy wiedzy historycznej. Antologia tekstów. ed. Domańska, E. Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje.
Topolski, J. (2000) Przełom gospodarczy w Polsce XVI wieku i jego następstwa. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Topolski, J. (ed.) (1981) Świadomość historyczna Polaków. Problemy i metody badawcze, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, pp. 512.
Topolski, J. (ed.) (1994) Studia nad świadomością historyczną Polaków, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, pp. 284.
Wrzosek, W. (2010) ‘Szkic do portretu Jerzego Topolskiego’, in Wrzosek, W. (ed.) Topolski, J. Varia historyczne. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, pp. 25–26.
Zamorski, K. (2020) Historia gospodarcza Jerzego Topolskiego. Narracja o wybranych wątkach dziejów gospodarczych Polski, Historyka. Studia Metodologiczne, 50, pp. 71–87. DOI: https://doi.org/10.24425/hsm.2020.134797
License
Copyright (c) 2025 Małgorzata Słodowa-Hełpa
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.