Keywords
black economy
Poland
Soviet Union
Ukraine
Categories
How to Cite
Number of views: 0
Number of downloads: 0
Abstract
The article tries to systematize the mechanisms behind durable inequalities and societal differentiation in the centrally-planned economies of the Soviet type, using the examples of Poland after 1945 and the Soviet Ukraine. It tries to contradict the theses present in the popular discourse (and some recent revisionist literature as well) about the so-called real socialism as a system ensuring equality combined with adequate level of social services. The text is based mainly on the existing, although dispersed, literature on the issue, often written by sociologists, but also economic historians and economists. The need to obtain access to scarce consumer goods was decreasing substantially the real incomes of the part of the population having no formal or informal access privileges given by the authorities, thus skewing the relatively equal distribution of nominal incomes. Different forms of networking and informal deals were also distracting the labour force from normal duties, which resulted in significant supply-side inefficiencies, not only in the income inequality. Those burdens on the centrally planned economy were, in some extent, advantageous to the maintenance of the political control of the communist party over society. A brief comparison of Polish and Ukrainian experiences shows much greater dependency of population from the authorities in that dimension in Soviet Ukraine, which reflects the greater scope of authoritarianism in the political system of Soviet Union. That was meaning also the worse starting point for systemic transformation for the economy of newly independent Ukraine than it used to be in the case of Poland.
References
Allen, R.C. (2003) Farm to Factory: A Reinterpretation of the Soviet Industrial Revolution. Princeton: Princeton University Press. DOI: https://doi.org/10.1515/9781400832552
Applebaum, A. (2012) Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–1956. London: Doubleday.
Applebaum, A. (2017) Red famine: Stalin's war on Ukraine. New York: Doubleday.
Bednarek, J., Bohunov, S., Kokin, S., Kulakovsky, P., Majewski, M., Mierecki, P., Nawrocki, Z., Shapoval, Y., Tucholski, J. and Tykhomyrov, V. (eds) (2009) Holodomor: The Great Famine in Ukraine 1932–1933. Poland and Ukraine in the 1930s–1940s: Unknown documents from the archives of the secret services. Warsaw–Kiev: Institute of National Remembrance—Commission of the Prosecution of Crimes against the Polish Nation, Security Service of Ukraine Branch State Archives; Institute of Political and Ethno-National Studies of the National Academy of Sciences of Ukraine.
Bednarski, M. (1992) Drugi obieg gospodarczy. Przesłanki, mechanizmy i skutki w Polsce lat osiemdziesiątych. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Besançon, A. (1991) Anatomia widma. Ekonomia polityczna realnego socjalizmu. Warszawa: Res Publica.
Bruski, J.J. (ed.) (2008) Hołodomor 1932–1933. Wielki Głód na Ukrainie w dokumentach polskiej dyplomacji i wywiadu. Wybór i opracowanie. Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych.
Cobel-Tokarska, M. (2014) ‘W jakiej Polsce żyliśmy? Historyczno-społeczne tło przemian obyczajowych w PRL-u’, in Zalewska, J. and Cobel-Tokarska, M. (eds) Od obyczaju do mody. Przemiany życia codziennego. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej, pp. 22–40.
Davies, R.W. (1980–2014) The Industrialisation of Soviet Russia. Vol. 1–7. London–Basingstoke: Palgrave Macmillan. DOI: https://doi.org/10.1007/978-1-349-04524-2
Davies, R.W., Harrison, M., Khlevniuk, O. and Wheatcroft, S.G. (2018) The Industrialisation of Soviet Russia. Vol. 7. London–Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Dwilewicz, Ł. (2008) ‘Polityka selektywnego rozwoju w latach 1968–1970’, in Żukrowska, K. (ed.) Nauki ekonomiczno-społeczne i rozwój. Warszawa: Szkoła Główna Handlowa w Warszawie – Oficyna Wydawnicza, pp. 331–352.
Dwilewicz, Ł. (2011) ‘Reformy Bolesława Jaszczuka i polityka gospodarcza epoki gierkowskiej – zwrot i ciągłość’, in Rybiński, K. (ed.) Dekada Gierka. Wnioski dla obecnego okresu modernizacji Polski. Warszawa: Uczelnia Vistula, pp. 73–120.
Дзюба, І. [Dziuba, I.] (1968) Інтернаціоналізм чи русифікація? [Internationalism or Russification?], Київ [Kyiv]: Сучасність [Modernity].
Fitzpatrick, S. (1999) Everyday Stalinism. Ordinary Life in Extraordinary Times: Soviet Russia in 1930’s. Oxford: Oxford University Press. DOI: https://doi.org/10.1093/oso/9780195050004.001.0001
‘Загранкомандировки как привилегия в СССР’ [‘Foreign Business Trips As a Privilege in the USSR’] (2022) Из истории русской национальной школы бухгалтерского учета и финансов России [From the History of the Russian National School of Accounting and Finance in Russia], 107, pp. 1–5.
Gregory, P. (ed.) (2001) Behind the Façade of Stalin’s Command Economy: Evidence from the Soviet State and Party Archives. Stanford: Hoover Institution Press, Stanford University.
Gregory, P. (2004) The Political Economy of Stalinism: Evidence from the Soviet Secret Archives. Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511615856
Grossman, G. (1982) ‘The Second Economy of the USSR’, in Tanzi, V. (ed.) The Underground Economy in the United States and Abroad. Toronto: Lexington Mass, pp. 245–269.
Hanson, P. (2003) The Rise and Fall of Soviet Economy: An Economic History of USSR from 1945. London: Routledge.
Harrison, M. (2008) ‘Prices in Politburo 1927: Market Equilibrium versus the Use of Force’, in Gregory, P.R. and Naimark, N. (eds.) The Lost Politburo Transcripts: From Collective Rule to Stalin’s Dictatorship. New Haven–London: Yale University Press, pp. 224–246. DOI: https://doi.org/10.12987/yale/9780300134247.003.0012
Hessler, J. (2004) A Social History of Soviet Trade: Trade Policy, Retail Practices and Consumption. 1917–1953. Princeton: Princeton University Press. DOI: https://doi.org/10.1515/9781400843565
Holland, H. and Szyrmer, J.M. (1992) Faulty Foundations: Soviet Economic Policies, 1928–1940. Princeton: Princeton University Press.
Ioffe, O.S. and Maggs, P.B. (1987) The Soviet Economic System: A Legal Analysis. New York–London: Routledge.
Иванова, А. [Ivanova, A.] (2011) ‘Магазины Внешпосылторга: валютная торговля в СССР (1960–1980-е гг.)’ [‘Vneshposyltorg Stores: Currency Trade in the USSR (1960s–1980s)’], Вестник Пермского университета. Серия: История [Perm University Bulletin. Series: History], 17(3), pp. 86–93.
Jachowicz, P. (ed.) (2013) W poszukiwaniu modelu gospodarki centralnie kierowanej. Warszawa: Szkoła Główna Handlowa. Oficyna Wydawnicza.
Jarosz, D. (2003) „Masy pracujące przede wszystkim”. Organizacja wypoczynku w Polsce 1945–1956. Warszawa–Kielce: Instytut Historii PAN, Akademia Świętokrzyska.
Jarosz, D. (2010) Mieszkanie się należy… Studium z peerelowskich praktyk społecznych. Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR.
Jarosz, D. and Pasztor, M. (2004) Afera mięsna: fakty i konteksty. Toruń: Centrum Edukacji Europejskiej.
Jastrząb, M. (2004) Puste półki. Problem zaopatrzenia ludności w artykuły powszechnego użytku w Polsce w latach 1949–1956. Warszawa: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego.
Katsenelinboigen, A. (1977) ‘Coloured markets in the Soviet Union’, Soviet Studies, 1, pp. 62–85. DOI: https://doi.org/10.1080/09668137708411106
Kizwalter, T. (2014) W stronę równości. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS.
Kochanowski, J. (2010) Tylnymi drzwiami. „Czarny rynek” w Polsce 1944–1989. Warszawa: Wydawnictwo „Neriton”.
Kochanowski, J. (2019) „Wolne Miasto” Zakopane 1956–1970. Kraków: Znak Horyzont. DOI: https://doi.org/10.21858/msr.28.01
Kochanowski, J. and Borodziej, W. (eds.) (2010) Bocznymi drogami. Nieoficjalne kontakty społeczeństw socjalistycznych 1956–1989. Warszawa: Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Wydawnictwo TRIO.
Komornicka, A. (2024) Poland and European East-West Cooperation in the 1970s: The Opening Up. Abingdon–New York: Routledge. DOI: https://doi.org/10.4324/9781003348856
Kornai, J. (1980) Economics of Shortage. Amsterdam: North-Holland Publishing Company.
Kotkin, S. (1995) Magnetic Mountain: Stalinism as Civilization. Berkeley: University of California Press. DOI: https://doi.org/10.1080/03612759.1995.9949203
Крупина, В. [Krupyna, V.] (2024) ‘Еволюція системи пільг і привілеїв української номенклатури (1985–1991 рр.)’ [‘Evolution of the System of Benefits and Privileges of the Ukrainian Nomenklatura (1985–1991)’], Наукові праці Кам’янець-Подільського національного університету імені Івана Огієнка: історичні науки [Scientific Works of Ivan Ohienko Kamianets-Podilskyi National University: Historical Sciences], 44, pp. 279–290. DOI: https://doi.org/10.32626/2309-2254.2024-44.279-290
Kuczyński, W. (1981) Po wielkim skoku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne.
Kurowski, S. (1983) Doktrynalne uwarunkowania kryzysu gospodarczego w PRL. Wrocław: Vist.
Landau, Z. (1986) Etapy rozwoju gospodarczego Polski Ludowej. Warszawa: Szkoła Główna Planowania i Statystyki.
Landau, Z. (1987) ‘Etapy rozwoju Polski Ludowej’, Przegląd Historyczny, 2, pp. 211–253.
Малиновська, О. [Malynovska, O.] (2013) ‘Міграційні дослідження радянського періоду та їх вплив на сучасне міграцієзнавство в Україні’ [‘Migration Studies of the Soviet Period and Their Influence on Modern Migration Studies in Ukraine’], Демографія та соціальна економіка [Demography and Social Economy], 2, pp. 156–166. DOI: https://doi.org/10.15407/dse2013.02.156
Mazurek, M. (2010a) Antropologia niedoboru w NRD i PRL 1971–1980. Wrocław: Centrum Studiów Niemieckich im. Willy’ego Brandta Uniwersytetu Wrocławskiego, Oficyna Wydawnicza ATUT.
Mazurek, M. (2010b) Społeczeństwo kolejki. O doświadczeniach niedoboru 1945–1989, Warszawa: Europejskie Centrum Solidarności, Wydawnictwo TRIO.
Mazurek, M. (2012) ‘Keeping It Close to Home: Resourcefulness and Scarcity in Late Socialist Poland’, in Bren, P. and Neuburger, M. (eds) Communism Unwrapped: Consumption in Cold War Eastern Europe. Oxford–New York: Oxford University Press, pp. 404–435. DOI: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199827657.003.0012
Mazurek, M. (2020) ‘Dishonest Saleswomen: Gender, Workplace Theft and Institutionalization of Public Mood under State Socialism’, in Siefert, M. and Zimmermann, S. (eds) Labor in State Socialist Europe after 1945: Contribution to a History of Work. Budapest: Central European University Press, pp. 121–144. DOI: https://doi.org/10.1515/9789633863381-009
Misala, J. (1989) Nieoficjalna wymiana handlowa obywateli polskich z zagranicą. Warszawa: Centrum INTE – Ośrodek Informacji Centralnej.
Müller, A. (ed.) (1985) U źródeł polskiego kryzysu: społeczno-ekonomiczne uwarunkowania rozwoju gospodarczego Polski w latach osiemdziesiątych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Naimark, N. and Gibianski, L. (eds.) (1997) The Establishment of Communist Regimes in Eastern Europe, 1944–1949, Oxford: Routledge.
Narojek, W. (1975) ‘Przeobrażenia społeczne z perspektywy losu jednostki (Wstępne założenia analizy zjawiska awansu społecznego w PRL)’, Studia Socjologiczne, 3, pp. 63–92.
Narojek, W. (1980) Społeczeństwo otwartej rekrutacji. Próba antropologii klimatu stosunków międzyludzkich we współczesnej Polsce. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Narojek, W. (1991) Socjalistyczne „welfare” state, Studium z psychologii społecznej Polski Ludowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Narojek, W. (1995) ‘„Socjologia kolejki” i „socjologia targowiska”’, in Tarkowska, E. (ed.) Powroty i kontynuacje. Zygmuntowi Baumanowi w darze. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, pp. 41–52.
Nowak, A.Z. (1993) Polityka pieniężna a druga gospodarka w Polsce w latach osiemdziesiątych. Warszawa: Wydawnictwo Adam Marszałek.
Pikhoia, R.G. (2011) Historia władzy w Związku Radzieckim 1945-1991. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Prywaciarze (2004) Warszawa: Ośrodek „Karta”.
Шаповал, Ю. [Shapoval, Yu.] (2008) ‘Петро Шелест: життя та політична доля’ [‘Petro Shelest: Life and Political Fate’], Наукові записки Інституту політичних і етнонаціональних досліджень ім. І.Ф. Кураса НАН України [Scientific Notes of the I.F. Kuras Institute of Political and Ethno-National Studies of the NAS of Ukraine], 40, pp. 386–408.
Швець, В. [Shvets, V.] (2008) ‘Застосування продовольчих карток в умовах надзвичайних ситуацій на українських землях’ [‘Application of Food Cards in Emergency Situations on Ukrainian Lands’], Вісник ЖДТУ: Економічні науки [Bulletin of ZhDTU: Economic Sciences], 3, pp. 286–294.
Simis, K.M. (1982) USSR: Secrets of a corrupt society. London–Melbourne–Toronto: Dent.
Sowiński, P. (2005) Wakacje w Polsce Ludowej. Polityka władz i ruch turystyczny (1945–1989). Warszawa: „Trio”.
Straczuk, J. (2015) ‘Andrzeja Sicińskiego badania stylów życia – spojrzenie z dystansu’, Kultura i Społeczeństwo, 3, pp. 63–83. DOI: https://doi.org/10.35757/KiS.2015.59.3.3
Супрун, Н. [Suprun, N.] (2023) ‘Економічні причини та наслідки голодомору в Україні (до 90-річчя Голодомору в Україні та 95-річчя Всеволода Голубничого)’ [‘Economic Causes and Consequences of the Holodomor in Ukraine (to the 90th Anniversary of the Holodomor in Ukraine and the 95th Anniversary of Vsevolod Golubnychy)’], Історія народного господарства та економічної думки України [History of the National Economy and Economic Thought of Ukraine], 56, pp. 225–254. DOI: https://doi.org/10.15407/ingedu2023.56.225
Tarkowska, E. and Tarkowski, J. (1994) ‘„Amoralny familizm”, czyli o dezintegracji społecznej w Polsce lat osiemdziesiątych’, in Tarkowski, J. (ed.) Socjologia świata polityki. Władza a społeczeństwo w systemie autorytarnym. Warszawa–Toruń: Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Wydawnictwo Adam Marszałek, pp. 263–289.
Чуднов, И. [Tschudnov, I.] (2003) ‘Валютный курс советского рубля: опыт «научного» обоснования (Методология расчета курса рубля к доллару США в послевоенные годы)’ [‘The Exchange Rate of the Soviet Ruble: An Experiment in ‘Scientific’ Justification (Methodology for Calculating the Ruble to US Dollar Exchange Rate in the Post-War Years)’], История народного хозяйства [History of the National Economy], 3, pp. 118–130.
Верстюк, В., Тиліщак, В. and Юхновський, І. [Verstiuk, V., Tylishchak, V. and Yukhnovskyi, I.] (2008) Голодомор. Геноцид українського народу 1932–1933 [Holodomor: The Genocide of the Ukrainian People 1932–1933]. Київ [Kyiv]: Український інститут національної пам’яті, Видавництво імені Олени Теліги [Ukrainian Institute of National Memory, Olena Teliga Publishing House].
Wesołowski, W. (1964) Klasy, warstwy i władza. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Wesołowski, W. (ed.) (1970) Zróżnicowanie społeczne. Wrocław–Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Wyczański, P. (1989) Dwuwalutowość w gospodarce polskiej oraz metody i możliwości jej ograniczenia. Warszawa: Narodowy Bank Polski.
Zaremba, M. (2023) Wielkie rozczarowanie. Geneza rewolucji Solidarności. Kraków: Znak Horyzont.
Zawistowski, A. (2017) Bilety do sklepu. Handel reglamentowany w PRL. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
License
Copyright (c) 2026 Łukasz Dwilewicz, Wojciech Morawski, Iryna Shandra
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.