Keywords
village spatial structure
land ownership system
cartographic sources
genetic-functional approach
retrogressive method
Categories
How to Cite
Number of views: 1
Number of downloads: 0
Abstract
Abstrakt w języku oryginalnym The role of the spatial aspect and cartographic materials in Polish agrarian history research has been long recognized in French historiography, where the conceptions of géographie humaine are deeply embedded in research practice. In Poland, historians dealing with social and economic problems of the village have not exploited cartographic materials to a comparable degree, despite their indispensable value demonstrated by the genetical-functional approach in settlement history research.
This article examines the significance of the spatial aspect and cartographic materials - particularly surveying materials and land plans - for historical analysis of agrarian problems, and argues for their systematic incorporation into the investigation of the spatial structure of the village and its settlement landscape.
The argument draws on methodological contributions by K. Buczek on settlement understood as spatial economic organization, on French historical geography, on the work of Dobrowolski, Styś, and Rychlikowa on Polish village history, and on catalogues of cartographic collections in Polish state archives including Cracow, Warsaw, and Great Poland.
The analysis demonstrates that maps and surveying materials illuminate several dimensions of the spatial structure of the village that cannot be reconstructed from descriptive sources alone: the dislocation of grounds (dispersed plots, forest feuds, blocked grounds dislocation), the land ownership system and its relationship to settlement, the metrological structure of the fief as the basic arable unit, and the spatial layout of individual farm allotments. The retrogressive method, while requiring careful assessment of the dynamics of change, enables recovery of enduring spatial patterns. The complementary character of cartographic materials is emphasized: they should always be used alongside other sources, and are shown to be most valuable for problems where rural history overlaps with the history and geography of settlement.
References
Alexandrowicz, S. (1966) ‘Mapy majątkowe północnego Podlasia z XVI wieku’, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 14(2), pp. 279–305.
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zespołach. Vol. 1: Archiwa dawnej Rzeczypospolitej (1958). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Barwiński, E. and Wąsowicz, M. (1935) ‘Reformy Józefa II i jego następców i ich pozostałości archiwalne’, Ziemia Czerwieńska, 1(2), pp. 251–289.
Buczek, K. (1935) Prace kartografów pruskich w Polsce za czasów króla Stanisława Augusta na tle współczesnej kartografji polskiej. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Buczek, K. (1958) ‘O teorii badań historyczno-osadniczych’, Kwartalnik Historyczny, 65(1), pp. 72–76.
Buczek, K. (1962) ‘Kilka uwag o zagadnieniach teoretycznych badań historycznych w ogóle, a historyczno-osadniczych w szczególności: w odpowiedzi prof. Stanisławowi Zajączkowskiemu’, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 10(1–2), pp. 13–31.
Centralny katalog zbiorów kartograficznych w Polsce (1961–1968). Parts 1–4. Warszawa: Instytut Geografii PAN and Biblioteka Narodowa.
Dobrowolski, K. (1931) ‘Dzieje wsi Niedźwiedzia w powiecie limanowskim do schyłku dawnej Rzeczypospolitej’, in Studja z historji społecznej i gospodarczej poświęcone prof. dr. Franciszkowi Bujakowi. Lwów: [s.n.], pp. 479–563.
Dobrowolski, K. (1935) Najstarsze osadnictwo Podhala. Lwów: Kasa im. Mianowskiego.
Falniowska-Gradowska, A. (1966) ‘Recenzja książki: K. Górska-Gołaska, Pomiary gruntowe w Wielkopolsce 1793–1861’, Kwartalnik Historyczny, 73(3), pp. 725–726.
Gołaski, J. (1959) ‘Technika rozgraniczania dóbr ziemskich w końcu XVI i XVII wieku w świetle poznańskich ksiąg podkomorskich (Z badań nad staropolską praktyką mierniczą)’, Przegląd Geodezyjny, 31(11–12), pp. 449–455.
Gołaski, J. (1962a) ‘Technika inwentaryzacji i podziału gruntów w XVI i XVII wieku w świetle poznańskich ksiąg grodzkich i ziemskich. Część I’, Przegląd Geodezyjny, 34(6), pp. 267–271.
Gołaski, J. (1962b) ‘Technika inwentaryzacji i podziału gruntów w XVI i XVII wieku w świetle poznańskich ksiąg grodzkich i ziemskich. Część II’, Przegląd Geodezyjny, 34(9), pp. 389–393.
Górska-Gołaska, K. (1961) Katalog planów miast i wsi wielkopolskich. Part 1. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Górska-Gołaska, K. (1965) Pomiary gruntowe w Wielkopolsce 1793–1861. Studia nad źródłami kartograficznymi Wielkopolski z okresu reform agrarnych. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Inglot, S. (1960) ‘Głos w dyskusji’, in Gąsiorowska, N. (ed.) VIII Powszechny Zjazd Historyków Polskich w Krakowie, 14–17 września 1958. Referaty i dyskusja. Vol. 6: Historia gospodarcza Polski. Warszawa: Polskie Towarzystwo Historyczne, pp. 153, 157.
Kiełczewska-Zaleska, M. (1963) ‘Nowe kierunki studiów geograficzno-historycznych nad osadnictwem wiejskim’, Przegląd Geograficzny, 35(1), pp. 3–19.
Kisiel, H. (1962) ‘Akta Zarządu Dóbr Państwowych w Radomiu’, Archeion, 36, pp. 87–101.
Lalik, T. (1954) ‘Recenzja książki: J. Warężak, Osadnictwo kasztelanii łowickiej’, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 2(1–2), pp. 232–240.
Łonczyńska, K. (1964) ‘Mapy Referendarii Koronnej w drugiej połowie XVIII wieku’, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 12(3), pp. 411–435.
Maas, W. (1959) ‘Z nowszych badań nad dziejami osadnictwa w Niemczech’, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 7(1), pp. 87–117.
Olszewicz, B. (1921) Polska kartografja wojskowa. Zarys historyczny. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa.
Olszewicz, B. (1932) Kartografja polska XVIII wieku. Przegląd chronologiczno-bibljograficzny. Lwów: Książnica-Atlas.
Rychlikowa, I. (1960) Klucz wielkoporębski Wodzickich w drugiej połowie XVIII wieku. Wrocław–Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Styś, W. (1932–1933) ‘Metryki gruntowe józefińskie i franciszkańskie jako źródła do historji gospodarczej Galicji’, Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, 2, pp. 57–92.
Styś, W. (1947) Drogi postępu gospodarczego wsi. Studium szczegółowe na przykładzie zbiorowości próbnej wsi Husowa. Wrocław: Wrocławskie Towarzystwo Naukowe.
Szulc, H. (1964) ‘O nowych drogach badań w geografii historycznej’, Czasopismo Geograficzne, 35(1), pp. 21–28.
Szulc, H. (1968) Typy wsi Śląska Opolskiego na początku XIX wieku i ich geneza. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Traczewska-Białkowa, Z. (1965) ‘O metodyce analizy geodezyjno-kartometrycznej planów (map) miejskich oraz o wynikach badań zabytków kartograficznych miasta Krakowa’, in Materiały IV Konferencji Katedr Geodezji. Zegrzynek koło Warszawy.
Tymowski, S.J. (1960) ‘Zagadnienia przestrzenne w regulacjach dóbr ziemiańskich w epoce Oświecenia’, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 8(4), pp. 501–517.
Wzorek, Z. (1951) ‘Galicyjskie plany katastralne’, Prace Instytutu Urbanistyki i Architektury, 1(2), pp. 87–91.
Zajączkowski, S. (1956) ‘W sprawie przedmiotu i problematyki badań nad dziejami osadnictwa’, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 4(2), pp. 205–239.
Zajączkowski, S. (1960) ‘Z zagadnień teoretycznych historii osadnictwa’, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 8(3), pp. 361–372.