Abstract
The history of the Polish bourgeoisie as a class distinct from the petty middle class and the nobility has been studied mainly in relation to specific periods or regions. A synthetic account covering the full arc from the Grand Duchy of Warsaw to the nationalization of 1944/45, examining regularities and peculiarities compared to Western Europe, has been lacking.
This article surveys the history of the bourgeoisie in Polish territories from the beginning of the 19th century to its liquidation after 1944, analyzing the chronology of its formation, the character and sources of primary accumulation, the internal structure and national differentiation of the class, and its political role at the major turning points of Polish history.
The argument draws on the author's earlier monograph on the formation of the bourgeoisie in the Kingdom of Poland 1815-1850, on Kula's Formation of Capitalism in Poland, on Łepkowski's synthesis, and on studies by Pietrzak-Pawłowska, Pustuła, and Żarnowski on monopoly capitalism and interwar Polish society.
The analysis shows that the Polish bourgeoisie emerged as a distinct class at the turn of the 18th and 19th centuries, its formation accelerated by the economic policies of minister Drucki-Lubecki in the Kingdom of Poland. Unlike Western Europe, primary accumulation rested mainly on proletarization of peasants and small producers and lasted only through the first half of the 19th century. The January Uprising of 1863 marked the boundary between feudalism and capitalism. The class was hampered by lack of independent statehood, national differentiation, domination of Jewish and German elements among the wealthiest circles, and the tendency to align with the squirearchy rather than pursue radical reform. The ideology of organic work expressed its cautious yet progressive character. The Polish way to capitalism differed from the Prussian manner, and the class was ultimately liquidated by the agricultural reform and nationalization of industry in 1944/45.
References
Ajzen, M. (1932) Polityka gospodarcza Lubeckiego (1821–1830). Warszawa: Towarzystwo Naukowe Warszawskie.
Beau de Loménie, E. (1943–1963) Les responsabilités des dynasties bourgeoises. Vols. 1–4. Paris: Denoël.
Бовыкин, В.И. [Bovykin, V.I.] (1965) ‘Концентрация производства в тяжелой промышленности России в конце XIX века (Опыт статистического исследования)’ [‘Koncentratsiia proizvodstva v tiazheloi promyshlennosti Rossii v kontse XIX veka (Opyt statisticheskogo issledovaniia)’], Вестник Московского университета. Серия 9: История [Vestnik Moskovskogo universiteta. Seriia 9: Istoriia], 1, pp. 67–92.
Demel, J. (1951) Stosunki gospodarcze i społeczne Krakowa w latach 1846–1853. Kraków: Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa.
Demel, J. (1958) Stosunki gospodarcze i społeczne Krakowa w latach 1853–1866. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Eichholtz, D. (1962) Junker und Bourgeoisie vor 1848 in der preußischen Eisenbahngeschichte. Berlin: Akademie-Verlag. DOI: https://doi.org/10.1515/9783112720479
Gille, B. (1965) Histoire de la maison Rothschild. Vol. 1: Des origines à 1848. Genève: Librairie Droz.
Gradowski, R. (1959) Polska 1918–1939. Niektóre zagadnienia kapitalizmu monopolistycznego. Warszawa: Książka i Wiedza.
Ihnatowicz, I. (1956) ‘Z badań nad kapitałem obcym w przemyśle łódzkim w latach 1860–1880’, Kwartalnik Historyczny, 63(4–5), pp. 245–254.
Jasiczek, S. (1959a) ‘Uwagi o kapitale górnośląskim w Zagłębiu Dąbrowskim’, Zaranie Śląskie, 22(2), pp. 99–108.
Jasiczek, S. (1959b) ‘Kapitał francuski w przemyśle górniczo-hutniczym Zagłębia Dąbrowskiego 1870–1914’, Zeszyty Naukowe Szkoły Głównej Planowania i Statystyki, 15, pp. 77–93.
Jasiczek, S. (1960) ‘Kapitał niemiecki w przemyśle górniczo-hutniczym Zagłębia Dąbrowskiego 1880–1914’, Zeszyty Naukowe Szkoły Głównej Planowania i Statystyki, 19, pp. 91–118.
Jedlicki, J. (1964) Nieudana próba kapitalistycznej industrializacji. Analiza państwowego gospodarstwa przemysłowego w Królestwie Polskim XIX w. Warszawa: Książka i Wiedza.
Kaufmann-Rochard, J. (1969) Origines d’une bourgeoisie russe, XVIe et XVIIe siècles. Marchands de Moscovie. Paris: Flammarion.
Kieniewicz, S. (1969) Historia Polski 1795–1918. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Kołodziejczyk, R. (1955) Kształtowanie się burżuazji polskiej. Warszawa: Polska Akademia Nauk, Komisja Naukowa Obchodu Roku Mickiewiczowskiego, Sekcja Historii i Historii Filozofii.
Kołodziejczyk, R. (1956a) ‘Z zagadnień kształtowania się burżuazji polskiej’, Kwartalnik Historyczny, 63(1), pp. 12–54.
Kołodziejczyk, R. (1956b) ‘Nagromadzenie kapitałów w Królestwie Polskim 1815–1850’, Materiały i Studia Instytutu Nauk Społecznych przy KC PZPR. Seria Historyczna, 4.
Kołodziejczyk, R. (1957) Kształtowanie się burżuazji w Królestwie Polskim 1815–1850. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Kołodziejczyk, R. (1962) ‘Studenci Polacy w Instytucie Inżynierów Komunikacji w Petersburgu w latach 1867–1876’, Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej. Seria D: Historia Techniki i Nauk Technicznych, 3.
Kołodziejczyk, R. (1963) Piotr Steinkeller, kupiec i przemysłowiec 1799–1854. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Kołodziejczyk, R. (ed.) (1969) Gospodarka i finanse Królestwa Polskiego przed powstaniem styczniowym. Raport Józefa Bossakowskiego z 1862 r. dla ministra finansów M.Ch. Reuterna. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Kosim, J. (n.d.) Monografia przedsiębiorstwa handlowego „Ignacy Neumark” w Warszawie. Unpublished doctoral dissertation, Uniwersytet Warszawski.
Kraushar, A. (1929) Kupiectwo warszawskie. Zarys pięciowiekowych jego dziejów. Monografja historyczno-obyczajowa osnuta na źródłach archiwalnych. Warszawa: F. Hoesick.
Kuczynski, J. (1948) Studien zur Geschichte des deutschen Imperialismus. Vol. 1: Monopole und Unternehmerverbände. Berlin: Dietz Verlag.
Kula, W. (1955) Kształtowanie się kapitalizmu w Polsce. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Kula, W. (ed.) (1965–1968) Społeczeństwo Królestwa Polskiego. Studia o uwarstwieniu i ruchliwości społecznej. Vols. 1–3. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Kulas, J. (1970) ‘Struktura społeczna inteligencji kolejowej w Królestwie Polskim (1845–1914)’, in Kołodziejczyk, R. (ed.) Studia z dziejów kolei żelaznych w Królestwie Polskim (1840–1914). Warszawa–Łódź: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Leskiewiczowa, J. (1961) Warszawa i jej inteligencja po powstaniu styczniowym 1864–1870. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Leśnodorski, B. (1951) ‘Elementy feudalne i burżuazyjne w ustroju i prawie Księstwa Warszawskiego’, Czasopismo Prawno-Historyczne, 3, pp. 304–332.
Lévy-Leboyer, M. (1964) Les banques européennes et l’industrialisation internationale dans la première moitié du XIXe siècle. Paris: Presses universitaires de France.
Lhomme, J. (1960) La grande bourgeoisie au pouvoir (1830–1880). Essai sur l’histoire sociale de la France. Paris: Presses universitaires de France.
Łepkowski, T. (1956) Początki klasy robotniczej Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Łepkowski, T. (1967) Polska – narodziny nowoczesnego narodu 1764–1870. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Łuczak, Cz. (1959) Przemysł Wielkopolski w latach 1815–1870. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Łukasiewicz, J. (1963) Przewrót techniczny w przemyśle Królestwa Polskiego 1852–1886. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Marks, K. (1957) Kapitał. Krytyka ekonomii politycznej. Vol. 3, Book 3: Proces produkcji kapitalistycznej jako całość. Part 1. Warszawa: Książka i Wiedza.
Marks, K. and Engels, F. (1949) ‘Manifest komunistyczny’, in Dzieła wybrane. Vol. 1. Warszawa: Książka i Wiedza, pp. 26–27.
Missalowa, G. (1964) Studia nad powstaniem łódzkiego okręgu przemysłowego 1815–1870. Vol. 1: Przemysł. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie.
Pernoud, R. (1960–1962) Histoire de la bourgeoisie en France. Vol. 1: Des origines aux temps modernes; Vol. 2: Les temps modernes. Paris: Éditions du Seuil.
Pietrzak-Pawłowska, I. (1955) Królestwo Polskie w początkach imperializmu 1900–1905. Warszawa: Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk.
Pustuła, Z. (1964) ‘Kapitały obce w przemyśle ciężkim Królestwa Polskiego 1876–1900’, Kwartalnik Historyczny, 71(4), pp. 931–958.
Pustuła, Z. (1968) Początki kapitału monopolistycznego w przemyśle hutniczo-metalowym Królestwa Polskiego (1882–1900). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Rodecki, F.B. (1830) Obraz jeograficzno-statystyczny Królestwa Polskiego. Warszawa: Published by author.
Ryszka, F. (1952) ‘Kapitał monopolistyczny na Górnym Śląsku i formy jego polityki’, Przegląd Zachodni, 8, supplementary issue: Studia Śląskie, pp. 203–265.
Saryusz-Zaleski, W. (1930) Dzieje przemysłu w b. Galicji 1804–1929. Ze szczególnem uwzględnieniem historji rozwoju S.A. L. Zieleniewski i Fitzner-Gamper. Wydawnictwo z okazji 125-letniego jubileuszu. Kraków: L. Zieleniewski i Fitzner-Gamper.
Sobociński, W. (1964) Historia ustroju i prawa Księstwa Warszawskiego. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu.
Topolski, J. (1954) ‘Rozkład feudalizmu i powstanie kapitalizmu w Polsce’, Materiały i Studia Instytutu Nauk Społecznych przy KC PZPR. Seria Historyczna, 1.
Topolski, J. (1965) Narodziny kapitalizmu w Europie XIV–XVII wieku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Żarnowski, J. (1969) Społeczeństwo Polski międzywojennej. Warszawa: Wiedza Powszechna.