Abstract
The social and economic structure of the peasant population in Poland in the 16th-18th centuries was decisively shaped by the development of the demesne-corvée economy and the resulting changes in agricultural structure. Parallel to the deepening of serfdom and the expansion of the manorial demesne, the legal, occupational, and economic structure of the peasant masses underwent profound change. A comprehensive analysis of these structural changes and their phases has been lacking.
This article analyzes the essential features of structural changes in the Polish peasantry from the 16th to the 18th century: the legal-constitutional unification in the 15th century, differentiation by farm size and wealth, occupational specialization (Schultheißen, millers, craftsmen), and social stratification between corvée peasants and the free population, including the vagrant Losen.
The study draws on Polish urban registers and tax records, the census of 1789, works by Wyczański on the folwark, Baranowski on the peasant economy and the Losen, and comparative literature on the East-Central European demesne economy.
The analysis shows that the 15th century constituted a phase of integration during which the legal differences between peasants settled under ius polonicale and German law faded. In the 16th-17th centuries, economic differentiation deepened considerably: alongside the one-hide corvée peasants, smaller holdings and a broad stratum of landless cottagers, Häusler, and farm servants emerged. The Olender colonization in western Poland created hundreds of free settlements. The group of Losen grew parallel to the crisis of the corvée economy and increasing demand for wage labor. By the end of the 18th century, the basic model of the social structure of the peasantry that had formed in the 16th century remained essentially intact.
References
Inwentarze dóbr szlacheckich powiatu kaliskiego (1955) Vol. 1. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo.
Arłamowski, K. (1931) ‘Klucz medycki starostwa przemyskiego w XVI w.’, in Studia z historii społecznej i gospodarczej poświęcone prof. dr. Franciszkowi Bujakowi. Lwów: Towarzystwo Naukowe, pp. 133–164.
Baranowski, B. (1953) ‘Ludzie luźni w południowo-wschodniej Wielkopolsce w XVII i XVIII w.’, Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych, 3, pp. 251–269.
Baranowski, B. (1958) Gospodarstwo chłopskie i folwarczne we wschodniej Wielkopolsce w XVIII w. Warszawa: PWN.
Baranowski, I.T. (1908) ‘Wieś polska w okresie między Unią Lubelską a Konstytucją 3 Maja’, Przegląd Narodowy, 10, pp. 390–415.
Bieniarzówna, J. (1953) Walka chłopów w kasztelanii krakowskiej. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Bobińska, C. (1957) ‘Pewne kwestie chłopskiego użytkowania gruntu i walka o ziemię’, in Bobińska, C. (ed.) Studia z dziejów wsi małopolskiej w drugiej połowie XVIII w. Warszawa: Książka i Wiedza, pp. 261–361.
Borkiewicz-Celińska, A. (1970) Osadnictwo Ziemi Ciechanowskiej w XV w. (1370–1526). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Borowiak, J. (1956) ‘Stan posiadania gospodarstw chłopskich w królewszczyznach powiatu konińskiego na schyłku XVIII w.’, Roczniki Dziejów Gospodarczych i Społecznych, 18, pp. 238–283.
Burszta J. (1955) Szkice z dziejów wsi. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Cackowski, S. (1961). Gospodarstwo wiejskie w dobrach biskupstwa i kapituły chełmińskiej w XVII–XVIII w. Vol. 1. Toruń–Łódź: PWN.
Dobrowolski, K. (1933) Włościańskie rozporządzenie ostatniej woli na Podhalu w XVII i XVIII w. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Falniowska-Gradowska, A. (1971) Ostatnie lata działalności sądu referendarskiego koronnego 1768–1793. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Gierowski, J. (1949) ‘Ludzie luźni na Mazowszu w świetle uchwał sejmikowych’, Przegląd Historyczny, 40, pp. 177–202.
Gierowski, J. (1951) Kartki z rodowodu biedoty wiejskiej. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Grodziski, S. (1961) Ludzie luźni. Studium z historii państwa i prawa polskiego. Kraków: PWN.
Guradze, F. (1898) ‘Der Bauer in Posen’, Zeitschrift der Historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, 4, pp. 243–339.
Hoszowski, S. (1951) ‘Dynamika rozwoju zaludnienia Polski w epoce feudalnej (X–XVIII w.)’, Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, 13, pp. 137–198.
Inglot, S. (1927) Stosunki społeczno-gospodarcze ludności w dobrach biskupstwa włocławskiego w pierwszej połowie XVI w. Lwów: Towarzystwo Naukowe.
Jakóbczyk, W. (1936) ‘Uwarstwienie ludności wiejskiej w królewszczyznach zachodnich województw Korony w drugiej połowie XVI w.’, Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, 5, pp. 45–68.
Kozłowski, E. (1928) Uwarstwienie ludności wiejskiej w Wielkopolsce w drugiej połowie XVI w. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
Kula, W. (1951) ‘Stan i potrzeby badań nad demografią historyczną dawnej Polski (do początków XIX w.)’, Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, 13, pp. 23–110.
Mościcki, A. (1932) ‘Uwarstwienie ludności wiejskiej w dobrach kapituły poznańskiej w pierwszej połowie XVI w.’, Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, 2, pp. 113–122.
Popiołek, F. (1939) Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim. Katowice–Warszawa: Instytut Śląski, Nasza Księgarnia.
Rutkowski, J. (1918) ‘Statystyka zawodowa ludności wiejskiej w Polsce w drugiej połowie XVI w.’, Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Historyczno-Filozoficzny, ser. II, 36, pp. 287–360.
Rusiński, W. (1962) ‘Wüstungen – ein Agrarproblem des feudalen Europas’, Acta Poloniae Historica, 5, pp. 48–78.
Rutkowski, J. (1914) Studia nad położeniem włościan w Polsce w XVIII w. Warszawa: Ekonomista.
Rybarski, R. (1931) Gospodarstwo Księstwa Oświęcimskiego w XVI w. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Rychlikowa, I. (1960) Klucz wielkoporębski Wodzickich w drugiej połowie XVIII w. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Rychlikowa, I. Szkice o gospodarce panów na Łańcucie. Łańcut: Muzeum–Zamek.
Szczotka, S. (1949) ‘Uwagi o zbiegostwie włościan w dawnej Polsce’, Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, 11, pp. 119–174.
Śreniowski, S. (1948) Zbiegostwo chłopów w dawnej Polsce jako zagadnienie ustroju społecznego. Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza Książka.
Topolski, J. (1954) ‘Zbiegostwo chłopów w dobrach kapituły gnieźnieńskiej w pierwszej połowie XVIII w.’, Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, 16, pp. 95–110.
Topolski, J. (1956) Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII w. w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Warszawa: PWN.
Topolski, J. (1958) Gospodarstwo wiejskie w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego od XVI do XVIII w. Poznań: PWN.
Wyczański, A. (1969) Wieś polskiego Odrodzenia. Warszawa: Książka i Wiedza.
Zajączkowski, S. M. (1970) ‘Początki folwarku w ziemiach łęczyckiej i sieradzkiej (do początków XVI w.)’, Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, 31, pp. 1–43.
Żytkowicz, L. (1962) Studia nad gospodarstwem wiejskim w dobrach kościelnych w XVI w. Warszawa: PWN.