Abstract
This study analyzes the profound social and structural changes within the urban population of the People’s Republic of Poland between 1944 and 1970. The background is the post-World War II transformation, marked by war devastation, mass migrations, and rapid industrialization, which triggered significant urbanization processes.
The aim of the article is to present the key trends in demographic, social, and occupational development among townsmen during this period. The author investigates changes in class and social strata composition, the role of rural-to-urban migration, and the impact of industrialization on social mobility. The analysis is based on extensive demographic and statistical data, as well as interdisciplinary studies from sociology, history, and urban research.
The study reveals that the proportion of the urban population increased markedly—from 31.8% in 1946 to 52.2% in 1970. Rural migration was a key driver of this change. New social groups emerged, particularly the urban working class and a growing urban intelligentsia, often originating from rural backgrounds. These structural shifts brought with them social tensions and adaptation challenges, referred to as “cultural collisions” between rural and urban norms.
The article concludes that the postwar era saw the formation of a new urban social fabric, characterized by increasing occupational differentiation, evolving lifestyles, and a gradual homogenization of cultural consumption patterns. Urbanization is thus understood not only as a spatial phenomenon but as a broader process of social transformation.
References
Pieprzyk, J. (1972) ‘Struktura zatrudnienia w Poznaniu’, Rocznik Statystyczny 1972. Warszawa: GUS.
Rocznik Statystyczny 1972 (1972) Warszawa: GUS.
Bratkowski, S. and Bratkowski, A. (1970) Gra о jutro. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Chałasiński, J. (1946) Społeczna genealogia inteligencji polskiej. Warszawa: PWN.
Czapow, C. and Maturzewski, S. (1960) Niebezpieczne ulice. Warszawa: PWN.
Czerwiński, M. (1972) Przemiany obyczaju. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Dangel, J. (1965) Rozwój ludności w Polsce w okresie 1946–1960 i jego wpływ na przekształcanie się sieci miejskiej. Warszawa: PWN.
Dulczewski, Z. (1964) Społeczne aspekty migracji na ziemiach zachodnich. Series Ziemie Zachodnie. Studia i Materiały, 7, Poznań: Instytut Zachodni.
Dunin-Wąsowicz, K. (1963) ‘Struktura demograficzna narodu polskiego 1864–1914’, in Historia Polski. Vol. III, part 1. Warszawa: PWN.
Górski, J. (1969) ‘Wielka i mała historia’, Życie Warszawy, September.
Górski, J. and Moczarski, K. (eds) (1972) Alkohol w kulturze i obyczaju. Warszawa: PWN.
Jałowiecki, B. (ed.) (1971) Górnośląskie Studia Socjologiczne. Vol. IX. Katowice: Śląski Instytut Naukowy.
Jędruszczak, H. (1967) Wydawnictwa Źródeł Archiwalnych. Upaństwowienie i odbudowa przemysłu w Polsce w latach 1944–1948. Vol. I. Warszawa: PWN.
Jędruszczak, H. (1969) ‘Die Verstaatlichung der Industrie in der Volksrepublik Polen nach dem zweiten Weltkrieg 1944 bis 1948’, Jahrbuch für Wirtschaftsgeschichte, IV, pp. 89–98. DOI: https://doi.org/10.1524/jbwg.1969.10.4.89
Jędruszczak, H. (1972) Zatrudnienie a przemiany społeczne w Polsce w latach 1944–1960. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Ossolineum.
Jędruszczak, H. (1973) ‘Dochody robotników i urzędników w Polsce w latach 1944–1949’, in Kalabiński, S. (ed.) Polska klasa robotnicza. Vol. V. Warszawa: PWN, pp. 419–490.
Kalecki, M. (1964) Z zagadnień gospodarczo-społecznych Polski Ludowej. Warszawa: PWN.
Malanowski, J. (1970) ‘Procesy urbanizacji’, in Wesołowski, W. (ed.) Struktura i dynamika społeczeństwa polskiego. Warszawa: PWN, pp. 67–91.
Maroszka, B. (1963) Więź społeczna a przestępczość młodzieży. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersyteckie.
Mirowski, W. (1964) ‘Rozwój ludności miast na ziemiach polskich’, in Nowakowski, S. (ed.) Socjologiczne problemy miasta polskiego, Warszawa: PWN, pp. 43–81.
Mirowski, W. (1968) Migracje do Warszawy. Wrocław–Warszawa–Kraków: Ossolineum.
Nowakowski, S. (1957) ‘Społeczność lokalna a zagadnienia, upowszechnienia kultury’, Przegląd Socjologiczny, XI, pp. 259–283.
Nowakowski, S. (1958) ‘Hotel robotniczy na tle procesów urbanizacji i industrializacji’, Przegląd Socjologiczny, XII, pp. 32–71.
Pawełczyńska, A. (1964) Przestępczość grup nieletnich. Warszawa: PWN.
Pietrzak-Pawłowska, I. (1970) ‘Przewrót przemysłowy i warunki kapitalistycznej industrializacji na ziemiach polskich do 1918 r.’, in Uprzemysłowienie ziem polskich w XIX i XX w. Studia i materiały. Wrocław–Warszawa–Kraków: Ossolineum, pp. 57–103.
Sawicki, J. (ed.) (1956) Chuligaństwo. Studia. Warszawa: Wydawnictwo Prawnicze.
Siemek, M.J. (1969) ‘Romantyk marksizmu’, Polityka, 32, p. 3.
Smoliński, S. and Przedpełski, W. (1964) Struktura społeczno-gospodarcza ziem zachodnich w latach 1933–1960. Poznań: Instytut Zachodni.
Strzelecki, J. (1969) Kontynuacje. Wybór artykułów z lat 1946–1947. Warszawa: PIW.
Szarota, T. (1969) Osadnictwo miejskie na Dolnym Śląsku w latach 1945–1948. Wrocław–Warszawa–Kraków: Ossolineum.
Szczepański, J. (1959) ‘Inteligencja a pracownicy umysłowi’, Przegląd Socjologiczny, XIII(2), pp. 7–23.
Szczepański, J. (1960) ‘Struktura inteligencji w Polsce’, Kultura i Społeczeństwo, 1–2, pp. 19–48.
Wallis, A. (1967) Socjologia wielkiego miasta. Warszawa: PWN.
Wiśniewski, T. (1964) Rzemiosło indywidualne w dwudziestoleciu Polski Ludowej. Studium ekonomiczne. Poznań: Polskie Towarzystwo Ekonomiczne.
Ziółkowski, J. (1964) ‘Socjologiczne aspekty urbanizacji w Europie. Niektóre problemy i kierunki badań’, in Urbanizacja a relacje społeczne wsi i miasta. Warszawa: PWN, pp. 3–23.
Żarnowska, A. (1969) ‘Miejsce klasy robotniczej w społeczeństwie polskim w końcu XIX i początkach XX wieku’, Dzieje Najnowsze, 4, pp. 3–24.
Żygulski, K. (1964) ‘Procesy integracji społecznej na ziemiach zachodnich i północnych’, in Sarapata, A. (ed.) Przemiany społeczne w Polsce Ludowej. Warszawa: PWN: pp. 173–200.