Gwarowy czasownik barłożyć (się)

Abstrakt

Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na genezę, znaczenie oraz geografię leksemu barłożyć (się) w dwu odmianach polszczyzny: regionalnej i gwarowej. Dane egzemplifikujące czasownik barłożyć (się) lub formy prefigowane od niego zostały wyekscerpowane ze słowników historycznych języka polskiego, ze słowników współczesnego języka polskiego i monografii gwarowych oraz ze źródeł internetowych. Omawiany czasownik, pochodzący od rzeczownika barłóg, barłogo, wymieniany jest wśród regionalizmów: a) warszawskich, por. barłożyć ‘wszczynać burdy / pleść bzdury / spać u kogoś na występie’; b) poznańskich w znaczeniu barłożyć ‘brudzić’ czy c) radomskich, por. barłożyć, barłogować ‘leniuchować; używać z dziewuchą’. Dużo więcej znaczeń tego czasownika spotykamy w polskich gwarach. Poza tymi znanymi z polszczyzny ogólnej dodatkowo w gwarach ludowych czasownik barłożyć oznacza: a) ‘trwonić, marnować’, b) ‘zawadzać’, c) ‘przesiedzieć u kogoś, nic nie robiąc; marnować czas’, d) ‘plotkować’, e) ‘nie wracać skądś na czas’, f) ‘o słomie, o zbożu: targać, mierzwić’, g) ‘zachowywać się niewłaściwie’, h) ‘o drobnym deszczu: padać’.

Analogicznie jest z formą zwrotną tego czasownika. Obok znanego i polszczyźnie ogólnej, i polskim gwarom barłożyć się w znaczeniu ‘z niechęcią wylegiwać się w łóżku’ mamy również w gwarach inne znaczenia tego verbum, tj. ‘mierzwić się’ oraz ‘majaczyć się’. Słowniki gwarowe podają również formy prefigowane, por. nabarłożyć ‘naśmiecić, nabrudzić’, rozbarłożyć ‘roztrwonić’, zabarłożyć 1. ‘naśmiecić’, 2. ‘popsuć, pokrzyżować, przeszkodzić w czymś’, 3. ‘nie wrócić skądś na czas’.

Czasownik barłożyć znany i notowany jest na obszarze wszystkich dialektów, z tym zastrzeżeniem, że na różnych obszarach może mieć różne znaczenia. Najbogatszą egzemplifikację ma omawiany leksem w znaczeniu ‘śmiecić, bałaganić’ oraz ‘pleść, gadać; mówić bez sensu’. Słowa kluczowe: dialektologia, gwary, leksyka, gwarowy czasownik