Abstrakt
Artykuł omawia, na przykładzie wiejskich powitań i pozdrowień ludzi pracujących, przyczyny zanikania tradycyjnej chłopskiej etykiety językowej. Rozpatruje wpływ czynników społeczno-ekonomicznych, światopoglądowych, religijnych, globalizacyjnych. Etykietę wiejską wiąże z systemem aksjologicznym polskiej wsi, ze sferą sacrum obejmującą ziemię i pracę rolnika. Wskazuje na podstawowe znaczenie interferencji kulturowej: globalizacji i upowszechniania się miejskiego modelu grzeczności.
Bibliografia
Bartmiński J. (2018), Robota i praca: dwa profile pojęcia – dwie formacje kulturowe?, [w:] Praca ludzka w perspektywie interdyscyplinarnej, red. A. Bagłajewski, J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska, M. Łaszkiewicz, Lublin, s. 273–292.
Bartmiński J., Brzozowska M. (2016), Koncept pracy we współczesnej polszczyźnie, [w:] Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, t. 3: Praca, red. J. Bartmiński, M. Brzozowska, S. Niebrzegowska-Bartmińska, Lublin, s. 93–128. Bojko J. (1904), Dwie dusze, Kraków, https://polona.pl/item-view/d614f48a-05b9-456e-96ad-916fcb8b916a?page=0, 12.05.2025.
Brzozowska M. (2006), Praca, [w:] Język – wartości – polityka. Zmiany rozumienia nazw wartości w okresie transformacji ustrojowej w Polsce. Raport z badań empirycznych, red. J. Bartmiński, Lublin, s. 132–137.
Bukraba-Rylska I. (2008), Socjologia wsi polskiej, Warszawa.
Bukraba-Rylska I. (2017), Polska wieś w badaniach socjologicznych, czyli nic nie jest oczywiste, [w:] Dynamika rozwoju gwar słowiańskich w XXI wieku, red. D.K. Rembiszewska, s. 245–258.
Burek W. (1935), Droga przez wieś, Warszawa.
Chmielewska K. (2021), Awans chłopów – obrazy w kulturze, [w:] Ciągłość i zmiana. Sto lat rozwoju polskiej wsi, t. 3, red. M. Halamska, M. Stanny, J. Wilkin, Warszawa, s. 49–67.
Chwalba A., Harpula W. (2022), Cham i pan. A nam, prostym, zewsząd nędza?, Kraków.
Cybulski M. (1994), Pan i sługa. Niektóre społeczne uwarunkowania zmian w polskich obyczajach językowych, [w:] Uwarunkowania i przyczyny zmian językowych. Zbiór studiów, red. E. Wrocławska, Warszawa, s. 31–39.
Cybulski M. (1996), Polskie formuły powitalne od XVI do połowy XVIII wieku, „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego. Prace Językoznawcze”, t. 24: Studia historycznojęzykowe, red. W. Grybosiowa, A. Kowalska, Katowice, s. 27–37.
Cybulski M. (2003), Obyczaje językowe dawnych Polaków. Formuły werbalne w dobie średniopolskiej, Łódź.
Czekając na sobotę (2010), reż. I. Morawska, J. Morawski.
Dworakowski S. (1964), Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok.
Dynamika rozwoju gwar słowiańskich w XXI wieku (2017), red. D.K. Rembiszewska, Warszawa, s. 245–258.
Dźwigoł R. (2013), O jedzeniu i pracy – na podstawie polskich przysłów, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica”, t. 8, s. 62–72.
Fedyszak-Radziejowska B. (2012), Agraryzm – zapomniany świat norm i wartości, „Wieś i Rolnictwo”, nr 2 (155), s. 57–68. DOI: https://doi.org/10.53098/wir.2012.2.155/03
Golachowska E. (2006), Język i kultura mieszkańców wsi włościańskich i szlacheckich dawnej ziemi drohickiej na Podlasiu. Studium socjolingwistyczne, Warszawa.
Halamska M. (2020), Wieś polska 1918–2018. W poszukiwaniu źródeł teraźniejszości, Warszawa.
Janicki K. (2021), Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Poznań.
Kałwa D. (2008), Polska doby rozbiorów i międzywojenna, [w:] Obyczaje w Polsce od średniowiecza do czasów współczesnych, red. A. Chwalba, Warszawa, s. 221–336.
Kąś J., Sikora K. (1994), Konwencjonalne zwroty grzecznościowe w gwarach (na przykładzie kilku gwar Małopolski południowej), „Etnolingwistyka”, t. 6, s. 83–93.
Krawczyk-Tyrpa A. (1997), Wołanie do Boga (polskie formuły ludowe), [w:] Problemy frazeologii europejskiej II. Frazeologia a religia, red. W. Chlebda, A.M. Lewicki, Warszawa, s. 247−252.
Kuciel-Frydryszak J. (2023), Chłopki. Opowieść o naszych babkach, Warszawa.
Leszczyński A. (2020), Ludowa historia Polski. Historia wyzysku i oporu. Mitologia panowania, Warszawa.
Leszczyński A. (2023), Obrońcy pańszczyzny, Warszawa.
Marcjanik M. (1997), Polska grzeczność językowa, Kielce.
Marcjanik M. (2007), Grzeczność w komunikacji językowej, Warszawa.
Marcjanik M. (2014), Słownik językowego savoir-vivre’u, Warszawa. DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323515128
Masłowska E. (2016), Dobre słowo jako tekst magiczny. Życzenie – pozdrowienie – błogosławieństwo, „Język a Kultura”, t. 26, s. 231–243. DOI: https://doi.org/10.19195/1232-9657.26.19
Mazurkiewicz M. (1989), Praca i sacrum w polszczyźnie ludowej, „Etnolingwistyka”, t. 2, s. 7–28.
Mazurkiewicz M. (1990), Dwa spojrzenia na pracę. Perspektywa interpretacyjna a znaczenie słowa, [w:] Językowy obraz świata, red. J. Bartmiński, Lublin, s. 129–146.
Mazurkiewicz-Brzozowska M. (1993), PRACA. Wybrane warianty znaczenia słowa we współczesnej polszczyźnie i ich struktura kognitywna, [w:] Nazwy wartości. Studia leksykalno-semantyczne, t. 1, red. J. Bartmiński, M. Mazurkiewicz-Brzozowska, Lublin, s. 133–145.
Nagórko A. (2010), Czy grozi nam zanik poczucia sacrum? Sekularyzacja polszczyzny na tle języków sąsiadów, [w:] Dziedzictwo kulturowe pogranicza, t. 3, red. E. Skorupska-Raczyńska, J. Rutkowska, Gorzów Wielkopolski, s. 221–238, https://www.slawistik.hu-berlin.de/de/member/ anagorko/poczucie-sacrum, 23.07.2018.
Nagórko A. (2014), Językowa sekularyzacja jako wyzwanie dla leksykografii, [w:] Polonistyka wobec wyzwań współczesności, t. 2, red. S. Gajda, I. Jokiel, Opole, s. 391–405.
Nitsch K. (1960), Wybór polskich tekstów gwarowych, wyd. II, zmienione przez autora, Warszawa.
Ożóg K. (1990), Zwroty grzecznościowe współczesnej polszczyzny mówionej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, t. 913. Prace Językoznawcze, z. 98, Warszawa–Kraków.
Pamiętniki chłopów (1935), Seria I, wstęp L. Krzywicki, Warszawa.
Pamiętniki chłopów (1936), Seria II, wstęp M. Dąbrowska, Warszawa.
Pawłowicz B. (1896), Kilka rysów z życia ludu w Zalasowej, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie”, t. 1, s. 229–265.
Pawłowska A. (2014), Formuły werbalne polskiej etykiety językowej od połowy XVIII do lat sześćdziesiątych XIX wieku. Analiza socjolingwistyczna, Łódź.
Pawłowska A. (2016), Wpływ zmian społecznych i światopoglądowych na etykietę językową początków doby nowopolskiej, „Język a Kultura”, t. 26: Kulturowe uwarunkowania zachowań językowych – tradycja i zmiana, s. 107–117. DOI: https://doi.org/10.19195/1232-9657.26.9
Pelcowa H. (2015a), Między przeszłością a współczesnością – ciągłość i zmiana w badaniach dialektologicznych, „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”, t. 71, red. R. Przybylska, s. 279–288.
Pelcowa H. (2015b), Wartości w ludowej interpretacji świata, [w:] Tradycja dla współczesności. Ciągłość i zmiana, t. 8: Wartości w języku i kulturze, red. J. Adamowski, M. Wójcicka, Lublin, s. 155–165.
Pelcowa H. (2018), Sakralizacja pracy i jej wytworów (na przykładzie wypowiedzi mieszkańców wsi), [w:] Praca ludzka w perspektywie interdyscyplinarnej, red. A. Bagłajewski, J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska, M. Łaszkiewicz, Lublin, s. 309–324.
Pelcowa H. (2021), Grzeczność w językowej interpretacji mieszkańców wsi (na przykładzie wypowiedzi z regionu lubelskiego), „Prace Językoznawcze”, t. 23, z. 2, s. 289–301. DOI: https://doi.org/10.31648/pj.6595
Piechnik A. (2024), Aksjologiczny wymiar pracy w językowo-kulturowym obrazie świata mieszkańców tradycyjnej polskiej wsi (na materiale małopolskim), „Łódzkie Studia Etnograficzne”, t. 63, s. 279–289, DOI: https://doi.org/10.12775/LSE.2024.63.15
Pobłocki K. (2021), Chamstwo, Wołowiec. Praca ludzka w perspektywie interdyscyplinarnej (2018), red. A. Bagłajewski, J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska, M. Łaszkiewicz, Lublin.
Rak M. (2015), Kulturemy podhalańskie, Kraków. DOI: https://doi.org/10.12797/9788376386027
Rauszer M. (2020), Bękarty pańszczyzny, Historia buntów chłopskich, Warszawa.
Sikora K. (2010), Grzeczność językowa wsi, cz. I: System adresatywny, Kraków.
Sikora K. (2011), Winszowanie i dobre słowo w gwarze, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica”, t. 6: Dialog z tradycją, cz. 1, Kraków, s. 171–189.
Sikora K. (2020), Życzenie w gwarze i kulturze wsi, Kraków. DOI: https://doi.org/10.12797/10.12797/9788381382878
Sikora K. (2021a), Chłopskie jadło – na pobojowisku stereotypów i kulturowych nieporozumień, [w:] Polskie kulinaria: aspekty historycznojęzykowe, regionalne i kulturowe, red. R. Przybylska i D. Ochmann, Kraków, s. 175–201.
Sikora K. (2021b), Gwarowa etykieta językowa i religia, „Gwary Dziś”, t. 14, s. 247–263. DOI: https://doi.org/10.14746/gd.2021.14.22
Sikora K. (2021c), Powitania w gwarze, [w:] Język w regionie, region w języku 4, red. B. Osowski, J. Kobus, P. Michalska, A. Piotrowska-Wojaczyk, Poznań, s. 321–352.
Sikora K., Gołdowski K. (2016), Pożegnanie z rolą, [w:] Językowe dziedzictwo kultury materialnej, red. E. Młynarczyk, E. Horyń, „Dialog z Tradycją”, t. 5, Kraków, s. 441–454.
Simonides D. (1998), „Sacrum” jako zasada porządkowania świata w kulturze ludowej, [w:] Człowiek – dzieło – „sacrum”, red. S. Gajda, H.J. Sobeczko, Opole, s. 95–102.
Simonides D. (2010), Dlaczego drzewa przestały mówić? Ludowa wizja świata, Opole. Słownik stereotypów i symboli ludowych (1999), red. J. Bartmiński, t. 1: Kosmos, z. 2, Lublin.
Solarzowa Z. (1973), Mój pamiętnik, Warszawa.
Stomma L. (2002), Antropologia kultury wsi polskiej XIX w. oraz wybrane eseje, Łódź.
Styk J. (1993), Chłopski świat wartości. Studium socjologiczne, Włocławek.
Sulima R. (1997), Kultura ludowa i polskie kompleksy, „Regiony”, nr 1, s. 77–81; też: Kultura ludowa i polskie kompleksy, [w:] Czy zmierzch kultury ludowej?, red. A. Dobroński, B. Gołębiowski, S. Zagórski, Łomża, s. 109–115.
Sulima R. (2009), Przemiany polskiego obyczaju (ostatnie dekady), „Colloquia Anthropologica et Communicativa”, t. 1: Tabu, etykieta, dobre obyczaje, s. 289–302.
Sulima R. (2014), Społeczne wyobrażenia wsi na przełomie XX i XXI wieku, „Wieś i Rolnictwo”, nr 2 (136), s 57–63. DOI: https://doi.org/10.53098/wir.2014.2.163/04
Sulima R. (2015a), Pracowitość, [w:] Fundamenty dobrego społeczeństwa. Wartości, red. M. Bogunia-Borowska, Kraków, s. 121–145.
Sulima R. (2015b), Sprawa chłopska i polskie „przeklęte problemy”, „Kultura Współczesna”, t. 1, s. 20–29.
Sulima R. (2018), Wieś – przeobrażenia mentalności i świadomości chłopskiej, [w:] Polska. Eseje o stuleciu, red. M. Kleiber, A. Mencwel, H. Samsonowicz, Warszawa, s. 225–234.
Sulima R. (2021), Kultura polskiej wsi: co się wyłania?, [w:] Ciągłość i zmiana. Sto lat rozwoju polskiej wsi, t. 3, red. M. Halamska, M. Stanny, J. Wilkin, Warszawa, s. 119–144.
Szczepański J. (1984), Korzeniami wrosłem w ziemię, Katowice.
Świętek J. (1896–1897), Zwyczaje i pojęcia prawne ludu nadrabskiego, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie”, t. 1, s. 266–362; t. 2, s. 119–379.
Udziela S. (1892), Lud polski w powiecie ropczyckim w Galicyi, Kraków.
Wyżga M. (2022), Chłopstwo. Historia bez krawata, Kraków.
Ziątek Z. (2020), Opozycja „pana” i „chłopa” wiecznie żywa (przed i po PRL); seminarium internetowe, wykład dla Wszechnicy FWW, https://www.youtube.com/watch?v=M-60JKWjj-RQ, 12.04.2025, cyt. za: Halamska 2020.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Kazimierz Sikora
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie Gwary Dziś są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.
Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie Gwary Dziś udzielają Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalają na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0).
Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2015 r. w Gwarach Dziś pod następującymi warunkami:
uznanie autorstwa - obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
bez tworzenia utworów zależnych - utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2015 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).