Słowa kluczowe
przemoc seksualna
autonomia seksualna
zgwałcenie
przestępstwo zgwałcenia
Jak cytować
Abstrakt
Zakres przedmiotowy analizy podjętej w tekście skupia się na wybranych problemach przemocy seksualnej wobec kobiet w Polsce. Szczególny nacisk położono w niej na prezentację dyskursu na temat przestępstwa zgwałcenia, w ramach którego wyodrębniono trzy perspektywy: kulturową, polityczną i prawną. Przez dyskurs i jego różne formy rozumie się określone praktyki społeczne o charakterze performatywnym, które nie tylko opisują, lecz także wytwarzają znaczenia i je porządkują. Z kolei głównym celem badania jest analiza przemocy seksualnej w Polsce poprzez zestawienie dyskursów: kulturowego, politycznego i prawnego, ze szczególnym uwzględnieniem zmiany zakresu kryminalizacji przestępstwa zgwałcenia w 2025 roku oraz jej znaczenia dla rozumienia autonomii seksualnej, zgody i podmiotowości ofiary w perspektywie postfoucaultowskiego ‘urządzenia seksualności’ i dogmatycznej wykładni prawa karnego. Ze względu na konieczność uszczegółowienia zakresu przedmiotowego w tekście przedstawiono następujące pytania: (1) W jaki sposób dyskursy kulturowy i polityczny w Polsce problematyzują przestępstwo zgwałcenia oraz jakie konsekwencje ma ta problematyzacja dla rozumienia autonomii seksualnej, zgody i wiarygodności doświadczenia ofiary w ramach ‘urządzenia seksualności’? (2) W jaki sposób dyskurs prawny w Polsce problematyzuje przestępstwo zgwałcenia, w tym poprzez nowelizację art. 197 k.k. z 2025 roku, oraz jakie konsekwencje ma ta problematyzacja dla rozumienia autonomii seksualnej, zgody i kryteriów dowodowych w ramach ‘urządzenia seksualności’? Metodyka pracy ma charakter poglądowy i łączy ze sobą dwa podejścia: postfoucaultowską analizę dyskursu, skoncentrowaną na relacjach wiedzy i władzy, oraz analizę instytucjonalno-prawną, opartą na dogmatycznej interpretacji zmian legislacyjnych, z uwzględnieniem praktyk ich stosowania oraz stanowisk doktryny.
Bibliografia
Act of 6 June 1997, The Criminal Code (Journal of Laws 1997, no. 88, item 553, as amended).
Act of 7 January 1993 on family planning, protection of the human foetus and the conditions for the permissibility of pregnancy termination (Journal of Laws 1993, no. 17, item 78).
Agamben, G. (2010). Czym jest urządzenie? In Agamben. Przewodnik Krytyki Politycznej. Krytyka Polityczna.
Amnesty International. (2021). Stanowisko Amnesty International ws. zmiany definicji zgwałcenia. https://www.amnesty.org.pl/stanowisko-amnesty-international-ws-zmiany-definicji-zgwalcenia/ (accessed: 15.01.2026).
Announcement by the President of the Constitutional Tribunal of 18 December 1997 on the ceasing to be in force of Articles 1(2), 1(5), 2(2), 3(1) and 3(4) of the Act amending the Act on family planning, protection of the human foetus and conditions for permissibility of pregnancy termination, and amending certain other acts (Journal of Laws 1997, no. 157, item 1040).
Bednarek, J. (2012). Polityka poza formą. Ontologiczne uwarunkowania postrukturalistycznej filozofii polityki. Wydawnictwo Poznańskie.
Berger, P. L., & Luckmann, T. (2010). Społeczne tworzenie rzeczywistości. PWN.
Bussolini, J. (2010). What is a Dispositive? Foucault Studies, 10. DOI: https://doi.org/10.22439/fs.v0i10.3120
Czerniak, D., & Pietryka, A. (2025). Nowe znamiona przestępstwa zgwałcenia? Palestra, 2. https://palestra.pl/pl/czasopismo/wydanie/02-2025/artykul/nowe-znamiona-przestepstwa-zgwalcenia (accessed: 15.01.2026). DOI: https://doi.org/10.54383/0031-0344.2025.02.4
Dean, C. J. (1994). The Productive Hypothesis: Foucault, Gender, and the History of Sexuality. History and Theory, 33(3). DOI: https://doi.org/10.2307/2505475
Decision of the Supreme Court of 9 April 2001 (ref. no. II KKN 349/98).
Dodier, N., & Barbot, J. (2016). The Force of Dispositifs. Annales. Histoire, Sciences Sociales, 71(2). DOI: https://doi.org/10.1017/S2398568217000176
Elliott, A. (2014). Współczesna teoria społeczna. PWN.
Fink, I. (2002). Aryjskie papiery. In I. Fink, Odpływający ogród. Opowiadania zebrane. W.A.B.
Foucault, M. (1995). Historia seksualności, t. 1: Wola wiedzy; t. 2: Użytek z przyjemności; t. 3: Troska o siebie. Czytelnik.
Foucault, M. (2006). Wiedza i władza. In A. Jasińska-Kania et al. (Eds.), Współczesne teorie socjologiczne. Scholar.
Gardocki, L. (2023). Prawo karne. C.H. Beck.
Giezek, J. (Ed.) (2021). Kodek karny. Część szczególna. Komentarz. Wolters Kluwer.
Grabowska, M., & Grzybek A. (Eds.) (2016). Przełamać tabu. Raport o przemocy seksualnej. Fundacja na rzecz Równości i Emancypacji STER.
Grześkowiak, A., & Wiak, K. (Eds.) (2024). Kodeks karny. Komentarz. C.H. Beck.
Gutting, G. (2005). Foucault. PWN. DOI: https://doi.org/10.1093/actrade/9780192805577.001.0001
Helsińska Fundacja Praw Człowieka. (2015). Opinia Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka w sprawie projektu ustawy o ratyfikacji Konwencji Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, sporządzonej w Stambule dnia 11 maja 2011 roku (druk sejmowy nr 2515).
Howe, A. (2008). Sex, Violence and Crime. Foucault and the ‘Man’ Question. Routledge–Cavendish. DOI: https://doi.org/10.4324/9780203891278
Judgment of the Appeals Court in Gdańsk of 9 January 2018 (II AKa 411/17).
Judgment of the Appeals Court in Katowice of 8 April 2009 (II AKa 72/09).
Judgment of the Appeals Court in Poznań of 22 June 2023 (II AKa 276/22).
Judgment of the Circuit Court in Wrocław of 23 December 2013 (III K 198/13).
Judgment of the Constitutional Tribunal of 22 October 2020, ref. no. K 1/20 (Journal of Laws 2021, item 175).
Judgment of the Supreme Court of 12 June 2024 (V KK 346/23).
Judgment of the Supreme Court of 14 June 2026 (WA 19/06).
Małecki, M. (2025). Przestępstwo zgwałcenia po nowelizacji. Komentarz. Wolters Kluwer.
Malinowska-Bizon, A. (2025). Nowa definicja zgwałcenia. Rewolucja czy rewitalizacja pojęcia? Prokuratura i Prawo, 7.
Michalska-Warias, A. (2012). Ustawowe znamiona przestępstwa zgwałcenia. In M. Mozgawa (Ed.), Przestępstwo zgwałcenia. Wolters Kluwer.
Nawrocka, Z. (2013). Gwałt. Głos kobiet wobec społecznego tabu. Wyd. Książka i Prasa.
Nowacki, J., & Tobor, Z. (2016). Wstęp do prawoznawstwa. Wolters Kluwer.
Ordo Iuris. (2024). Czy Polska powinna zmienić definicję przestępstwa zgwałcenia? Analiza poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny w świetle prawa międzynarodowego, konstytucyjnego i karnego (druk sejmowy nr 209). https://ordoiuris.pl/analiza/czy-polska-powinna-zmienic-definicje-przestepstwa-zgwalcenia-analiza-poselskiego-projektu-ustawy-o-zmianie-ustawy-kodeks-karny-w-swietle-prawa-miedzynarodowego-konstytucyjnego-i-karnego-druk-sejmow/ (accessed: 15.01.2026).
Ostrowicka, H. (2019a). Książka „Analiza dyskursu publicznego. Przegląd metod i perspektyw badawczych” w optyce kartografii wiedzy metodologicznej. Przegląd Socjologii Jakościowej, 15(1). DOI: https://doi.org/10.18778/1733-8069.15.1.10
Ostrowicka, H. (2019b). Postfoucaultowskie ujęcia gouvernementalité: perspektywa badawcza i strategie analityczne w badaniach społecznych. Filozofia Edukacji. Rozprawy, 1(1).
Płatek, M. (2010). Kryminologiczno-epistemologiczne i genderowe aspekty przestępstwa zgwałcenia. Archiwum Kryminologii, 32.
Pohl, Ł. (2019). Prawo karne. Wykład części ogólnej. Wolters Kluwer.
Puerta, A. C. (2015). Motyw gwałtu w opowiadaniach „Aryjskie papiery” Idy Fink i w dramacie „Nasza klasa” Tadeusza Słobodzianka. Teksty Drugie, 2.
Rapley, T. (2013). Analiza konwersacji, dyskursu i dokumentów. PWN.
RPO. (2025). Zmiana definicji zgwałcenia mieści się w sferze swobody ustawodawcy. Opinia RPO dla Senatu, https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/rpo-zgwalcenie-zmiany-definicja-opinia-senat (accessed: 17.01.2026).
Skorulska, O. (2024). Wpływ zachowania ofiary przestępstwa zgwałcenia na rozstrzygnięcie sądu karnego w polskim systemie wymiaru sprawiedliwości (praca doktorska). WP UB.
Słobodzianek, T. (2009). Nasza klasa. słowo/obraz terytoria.
Słomczyński, T. (2017). Gwałty na Kaszubkach. Marzec 1945. Magazyn Kaszuby. https://magazynkaszuby.pl/2017/10/gwalty-na-kaszubkach-marzec-1945/ (accessed: 16.01.2026).
Słomczyński, T. (2021). Kaszëbë. Wyd. Czarne.
Smarzowski, W. (2012). Róża (movie).
Spurek, S. (2015). Nasza konwencja. PE, The Greens/EFA Group.
Szczucki, K. (2011). Rola zgody w strukturze przestępstwa na przykładzie przestępstwa zgwałcenia. Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych, 15(1).
The Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence, done in Istanbul on the 11th May 2011 (Journal of Laws 2015, item 961).
Vigarello, G. (2010). Historia gwałtu. Aletheia.
Wala, K. (2025). Rozdział XXV. Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. In J. Kulesza, (Ed.), Kodek karny. Komentarz. Wolters Kluwer.
Walzer, M. (1998). Samotna polityka Michela Foucaulta. In M. Kwiek (Ed.), „Nie pytajcie mnie, kim jestem...” Michel Foucault dzisiaj. IF UAM.
Warylewski, J. (2001). Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajowości. Rozdział XXV Kodeksu karnego. Komentarz. C.H. Beck.
Wróbel, W. (2025). Nowa definicja przestępstwa zgwałcenia w prawie karnym. Palestra, 6. https://palestra.pl/pl/czasopismo/wydanie/06-2025/artykul/nowa-definicja-przestepstwa-zgwalcenia-w-prawie-karnym (accessed: 16.01.2026). DOI: https://doi.org/10.54383/0031-0344.2025.06.2
Wronkowska, S. (2005). Podstawowe pojęcia prawa i prawoznawstwa. Ars boni.
Zbrzeźniak, U. (2010). Michel Foucault. Ku historycznej ontologii nas samych. Scholar.
Zieliński, M. (1998). Wyznaczniki reguły wykładni prawa. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 3–4.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Remigiusz Rosicki
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.