Abstrakt
Artykuł jest poświęcony analizie porównawczej możliwości słowotwórczych ukraińskich i polskich przysłówków miejsca, wywodzących się z zaimków, z którymi utraciły związek motywacyjny. Analiza pokazała, że ukraińskie derywaty są bardziej zróżnicowane niż polskie oraz że w języku ukraińskim występuje więcej form derywowanych od niemotywowanych przysłówków miejsca. W porównaniu z językiem polskim, w języku ukraińskim używanych jest znacznie więcej derywatów o funkcji pragmatycznej, na przykład тутечки, тамечки, тутеньки, a także stosunkowo duża jest liczba form nieokreślonych, takich jak na przykład абиде, будь-де, бoзна-де, казна-де, невідь-де, хтозна-де, куди-будь, куди-небудь, niemających najczęściej bliskich odpowiedników w języku polskim.
Bibliografia
Bezpalko O., Boichuk M., Zhovtobriukh M., Samiilenko S., Taranenko I., Istorychna hramatyka ukrainskoi movy, Kyiv: Vyshcha shkola, 1957.
Bezpoiasko O., Horodenska K., Rusanivskyi V., Hramatyka ukrainskoi movy. Morfolohiia, Kyiv: Lybid, 1993.
Bilousenko P., Pryslivnyky chasu v suchasnii ukrainskii movi, „Ukrainska mova i literatura v shkoli”, 1982, no. 7, s. 43–46.
Bozhko Yu., Osoblyvosti pryslivnyka yak samostiinoi chastyny movy, „Linhvistyka”, 2011, no. 3 (24), ch. 2, s. 187–193.
Chaplia I., Pryslivnyky v ukrainskii movi, Kharkiv: Vydavnytstvo Kharkivskoho universytetu, 1960.
Cyran W., Przysłówki polskie. Budowa słowotwórcza, Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1967.
Datsenko I., Istoriia formuvannia pryslivnykiv mistsia ukrainskoi movy, Kyiv: Vydavnychyi dim Dmytra Buraho, 2014.
Dudka O., Shevelieva L., Ukrainska mova, Kharkiv: Parus-Druk, 2010, https://www.scribd.com/document/479335130/dudka-oo-shevelieva-la-ukrayinska-mova-pdf
Grochowski М., Przysłówki i przyimki. Studia ze składni i semantyki języka, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2005.
Grzegorczykowa R., Funkcje semantyczne i składniowe polskich przysłówków, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975.
Horodenska K., Pryslivnyk, [v:] Teoretychna morfolohiia ukrainskoi movy, red. I. Vykhovanets, Kyiv: Pulsary, 2004, s. 298–327. DOI: https://doi.org/10.1016/S0301-0104(04)00018-7
HRAK – Heneralnyi rehionalno anotovanyi korpus ukrainskoi movy, Shvedova M., fon Valdenfels R., Yaryhin S., Rysin A., Starko V., Nikolaienko T. ta in., Kyiv–Lviv–Iena, 2017–2024, https://uacorpus.org
Janus E., Wykładniki intensywności cechy (na materiale polskim i rosyjskim), Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1981.
Jodłowski S., Studia nad częściami mowy, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1971.
Karavanskyi S., Sekrety ukrainskoi movy, Kyiv: Kobza, 1994.
Kononenko I., Język ukraiński i polski: studium kontrastywne, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2012. DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323520535
Kubicka E., Przysłówki reprezentujące pojęcie granicy, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2015.
Maryn D., Polskie przysłówki tempa. Studium semantyczne, Warszawa: Bel Studio, 2009.
Nagórko A., Przyimki a słowotwórstwo przysłówków, „Prace Filologiczne”, 2001, t. XLIV, s. 453–462.
Nagórko A., Zarys gramatyki polskiej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007.
Netteberg K., O formacjach przyimkowych i przedrostkowych, „Scando-Slavica”, 1959, t. V, s. 19–29. DOI: https://doi.org/10.1080/00806765908600298
Nimchuk V., Pryslivnyk, [v:] Istoriia ukrainskoi movy. Morfolohiia, red. V. Nimchuk ta in., Kyiv: Naukova dumka, 1978, s. 342–412.
Orach O., Pizhmurky, [v:] Pervotsvit: knyha dlia chytannia v doshkilnykh zakladakh, uklad. L. Hlushchenko, Kharkiv: Ranok, 2010, s. 41.
Oshchypko I., Slovotvirna kharakterystyka ukrainskykh pryslivnykiv u porivnianni z rosiiskymy ta polskymy (model po-….-omu/ -y), „Visnyk LDU. Seriia filolohichna”, 1979, vyp. 11, s. 44–52.
Safarewicz J., O funkcji przysłówków w języku polskim, „Język Polski”, 1948, rocznik XXVIII, s. 47–50.
SJP PWN – Słownik języka polskiego PWN, http://sjp.pwn.pl/
Skarżyński M., Słownik gniazd słowotwórczych współczesnego języka ogólnopolskiego, t. 4: Gniazda motywowane przez liczebniki, przysłówki, zaimki, przyimki, modulanty, onomatopeje, wykrzykniki, Kraków: Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”, 2004.
Slovotvir suchasnoi ukrainskoi literaturnoi movy, red. M. Zhovtobriukh, Kyiv: Naukova dumka, 1979.
SUM-11 – Slovnyk ukrainskoi movy, Kyiv: Naukova dumka, 1970–1980, t. 1–11, http://sum.in.ua/
SUM-20 – Slovnyk ukrainskoi movy onlain, t. 1–15, Ukrainskyi movno-informatsiinyi fond NAN Ukrainy, 2010–2025, https://sum20ua.com/?wordid=0&page=0
Tokarski J., O kategorii przysłówka, „Poradnik Językowy”, 1949, z. 2, s. 14–20.
Topolińska Z., Z semantyki tzw. przymiotników i przysłówków właściwych, „Prace Filologiczne”, 1990, t. 35, s. 229–237.
Vyzhenko O., Kudykalo, http://abetka.ukrlife.org/zhyvycya.htm
Wołodźko E., Przysłówki w języku rosyjskim i polskim, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1984.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Anna Budziak
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
- Autor oświadcza, że przysługują mu osobiste i majątkowe prawa autorskie do Utworu oraz że nie są one ograniczone w zakresie objętym niniejszą Umową, oraz że utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza majątkowych lub osobistych praw autorskich innych osób.
- Autor udziela Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji na korzystanie z Utworu bez ograniczeń terytorialnych i przez czas nieokreślony na następujących polach eksploatacji:
2.1. wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy Utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;
2.2. wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy Utworu;
2.3. publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym;
2.4. włączenie Utworu w skład utworu zbiorowego;
2.5. wprowadzanie Utworu w postacie elektronicznej na platformy elektroniczne lub inne wprowadzanie Utworu w postaci elektronicznej do Internetu, Intranetu, Extranetu lub innej sieci;
2.6. rozpowszechnianie Utworu w postaci elektronicznej w Internecie, Intranecie, Extranetu lub innej sieci, w pracy zbiorowej jak również samodzielnie;
2.7. udostępnianie Utworu w wersji elektronicznej w taki sposób, by każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym, w szczególności za pośrednictwem Internetu, Intranetu, Extranetu lin innej sieci;
2.8. udostępnianie Utworu zgodnie z wzorcem licencji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons. - Autor zezwala Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na:
3.1. nieodpłatne korzystanie i rozporządzanie prawami do opracowań Utworu i tymi opracowaniami.
3.2. wysyłanie metadanych Utworu oraz Utworu do komercyjnych i niekomercyjnych baz danych indeksujących czasopisma. - Autor upoważnia i zobowiązuje Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu do udzielania osobom trzecim dalszych licencji (sublicencji) do Utworu oraz do innych materiałów, w tym utworów zależnych lub opracowań zawierających lub powstałych w oparciu o Utwór, przy czym postanowienia takich sublicencji będą tożsame z wzorcem licencji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons Tym samym uprawnia wszystkich zainteresowanych do korzystania z utworu wyłącznie w celach niekomercyjnych pod następującymi warunkami:
4.1. uznanie autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem informacji, o autorstwie tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji;
4.2. na tych samych warunkach, wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na licencji identycznej to tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny. - Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jest zobowiązany do:
5.1. udostępniania Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym bez ograniczeń technicznych;
5.2. poprawnego informowania osób, którym Utwór będzie udostępniany o udzielonych im sublicencjach w sposób umożliwiający odbiorcom zapoznanie się z nimi.
Pozostałe postanowienia
- Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).