Słowa kluczowe
terminologia matematyczna
leksyka specjalistyczna
polityka językowa
Jak cytować
Abstrakt
Ukraińska terminologia matematyczna zaczęła się kształtować na przełomie XIX i XX wieku. Jej aktywny rozwój został jednak brutalnie przerwany ma początku lat 30., kiedy to jednym z podstawowych postulatów państwowej polityki językowej stała się bezprecedensowa ingerencja w strukturę i normy języka ukraińskiego. Pojawiły się całe rejestry tzw. represjonowanych terminów. W artykule przedstawiono proces kształtowania się ukraińskiej terminologii matematycznej na wczesnym etapie oraz w jego złotym okresie (1918–1933), dokonano analizy i klasyfikacji zmian na płaszczyźnie ortograficznej, gramatycznej, słowotwórczej i leksykalnej, wprowadzonych w myśl odgórnej polityki internacjonalizacji słownictwa specjalistycznego oraz sztucznego zbliżania ukraińskiego języka naukowego do norm języka rosyjskiego. Uświadomienie tych procesów oraz ich wpływu na współczesny kształt terminologii naukowej ma duże znaczenie w procesie glottodydaktyki oraz tłumaczenia specjalistycznego m.in. dla polskich studentów. Nawet pobieżne spojrzenie na terminologię matematyczną obu języków pokazuje ogromne różnice leksykalne, gdyż polska terminologia, która podobnie jak ukraińska kształtowała się na bazie rodzimych zasobów leksykalnych i słowotwórczych, nie doznała przymusowej internacjonalizacji.
Bibliografia
Avramenko V., Rozvytok ukrainskoi navchalnoi terminolohichnoi leksyky u protsesi rozbudovy natsionalnoi systemy osvity kintsia XIX – poch. 1930 rr. XX st., Uman: PP Zhovtyi O.O., 2014.
Drinov D., Sabaldyr P., Proty natsionalizmu v matematychnii terminolohii, „Matematychnyi terminolohichnyi biulleten”, 1934, no. 2, s. 5–22; peredruk [Masenko 2005: 219–234].
Ivashchenko V., Periodyzatsiia istorii stanovlennia ukrainskoi naukovoi terminolohii na tli terminolohichnoi diialnosti v Ukraini: tradytsiini vymiry, „Terminolohichnyi visnyk”, 2015, vyp. 3 (1), s. 5–16.
Kalynovych F., Slovnyk matematychnoi terminolohii (Proiekt), ch. 1: Terminolohiia chystoi matematyky, Kyiv: Derzhavne vydavnytstvo Ukrainy, 1925.
Kalynovych F., Slovnyk matematychnoi terminolohii (Proiekt), ch. 2: Terminolohiia teoretychnoi mekhaniky, Kyiv: Derzhavne vydavnytstvo Ukrainy, 1926.
Kalynovych F., Kholodnyi H., Slovnyk matematychnoi terminolohii (Proiekt), t. III: Astronomichna terminolohiia y nomenkliatura, Kharkiv: Radianska shkola, 1931.
Kalynovych M., Drinov D., Likviduvaty natsionalistychne shkidnytstvo v radianskii fizychnii terminolohii, „Fizychnyi terminolohichnyi biulleten”, 1935, no. 4, s. 3–19; peredruk [Masenko 2005: 234–249].
Karpilovska Ye., Kocherha O., Meinarovych Ye., Strukturni zminy ukrainskoi naukovoi terminolohii protiahom dvadtsiatoho storichchia, „Problemy ukrainskoi terminolohii”, 2004, no. 503, s. 3–8.
Khvylia A., Vykorinyty, znyshchyty natsionalistychne korinnia na movnomu fronti, „Bilshovyk Ukrainy”, 1933a, no. 7–8, s. 6–12; peredruk [Masenko 2005: 140–143].
Khvylia A., Vykorinyty, znyshchyty natsionalistychne korinnia na movnomu fronti, Kharkiv: Radianska shkola, 1933b.
Kochan I., Ukrainski terminolohichni slovnyky 20-kh rokiv XX stolittia z pozytsii sohodennia, „Terminolohichnyi visnyk”, 2011, no. 1, s. 156–162.
Kocherha O., Deiaki mirkuvannia pro shliakhy i manivtsi rozvytku ukrainskoi naukovoi terminolohii, „Suchasnist”, 1994, no. 399–400, s. 175–182.
Kravchuk M., Proiekt heometrychnoi terminolohii, Kyiv: Vyd. T-va shkilnoi osvity, 1917.
Kubaichuk V., Khronolohiia movnykh podii v Ukraini (zovnishnia istoriia ukrainskoi movy), Kyiv: K.I.S., 2004.
Lytvyn O., Mentynskyi S., Pochatkovyi etap unormuvannia ukrainskoi matematychnoi terminolohii, „Vcheni zapysky TNU imeni V. Vernadskoho”. Seriia: Filolohiia. Zhurnalistyka, 2024, t. 35 (74), no. 2, ch. 1, s. 46–51. DOI: https://doi.org/10.32782/2710-4656/2024.2.1/09
Masenko L. (red.), Ukrainska mova u XX storichchi: istoriia linhvotsydu, Kyiv: Vydavnychyi dim „Kyievo-Mohylianska akademiia”, 2005.
Nakonechna H., Ukrainska naukovo-tekhnichna terminolohiia. Istoriia i sohodennia, Lviv: Kalvariia, 1999.
Nikishov V., Slovnyk pokhodzhennia matematychnykh terminiv, Kharkiv, Kyiv: Derzh. nauk.- tekhn. vyd-vo Ukrainy, 1935.
Panko T., Zbahachennia ukrainskoi sotsialno-ekonomichnoi terminolohii v protsesi perekladu tvoriv V.I. Lenina ukrainskoiu movoiu, [v:] Mova V.I. Lenina ta yii vidtvorennia v ukrainskomu perekladi, Kyiv: Naukova dumka, 1980, s. 17–31; peredruk [Masenko 2005: 339–353].
Panko T., Kochan I., Matsiuk H., Ukrainske terminoznavstvo, Lviv: Svit, 1994.
Rezoliutsiia Komisii NKO v spravi perevirky roboty na movnomu fronti na dopovid tov. Khvyli, „Movoznavstvo”, 1934, no. 1, s. 15–17; peredruk [Khvylia 1933b: 115–118], [Masenko 2005: 140–143].
Rezoliutsiia Komisii NKO v spravi perevirky roboty na movnomu fronti v pytanni terminolohii „Movoznavstvo”, 1934, no. 1, s. 17–21; peredruk [Khvylia 1933b: 119–124], [Masenko 2005: 143–148].
Rezoliutsiia Komisii NKO v spravi perevirky roboty na movnomu fronti v spravi hramatychnii, [v:] Khvylia A., Vykorinyty, znyshchyty natsionalistychne korinnia na movnomu fronti, Kharkiv: Radianska shkola, 1933, s. 125–129; peredruk [Masenko 2005: 113–132].
Selihei P., Puryzm u terminolohii: ukrainskyi dosvid na yevropeiskomu tli, „Movoznavstvo”, 2008, no. 1, s. 49–66.
Virchenko N., Do 20-richchia oseredku „Prosvita” KPI. Pro ukrainsku matematychnu terminolohiiu, „Kyivskyi politekhnik”, 2009, no. 19, http://kpi.ua/914-17
Yermolenko S., Rusanivskyi V., Literaturna mova i khudozhnii pereklad, „Movoznavstvo”, 1970, no. 3, s. 66–77; peredruk [Masenko 2005: 283–300].
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Wiktoria Hojsak
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
- Autor oświadcza, że przysługują mu osobiste i majątkowe prawa autorskie do Utworu oraz że nie są one ograniczone w zakresie objętym niniejszą Umową, oraz że utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza majątkowych lub osobistych praw autorskich innych osób.
- Autor udziela Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji na korzystanie z Utworu bez ograniczeń terytorialnych i przez czas nieokreślony na następujących polach eksploatacji:
2.1. wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy Utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;
2.2. wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy Utworu;
2.3. publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym;
2.4. włączenie Utworu w skład utworu zbiorowego;
2.5. wprowadzanie Utworu w postacie elektronicznej na platformy elektroniczne lub inne wprowadzanie Utworu w postaci elektronicznej do Internetu, Intranetu, Extranetu lub innej sieci;
2.6. rozpowszechnianie Utworu w postaci elektronicznej w Internecie, Intranecie, Extranetu lub innej sieci, w pracy zbiorowej jak również samodzielnie;
2.7. udostępnianie Utworu w wersji elektronicznej w taki sposób, by każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym, w szczególności za pośrednictwem Internetu, Intranetu, Extranetu lin innej sieci;
2.8. udostępnianie Utworu zgodnie z wzorcem licencji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons. - Autor zezwala Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na:
3.1. nieodpłatne korzystanie i rozporządzanie prawami do opracowań Utworu i tymi opracowaniami.
3.2. wysyłanie metadanych Utworu oraz Utworu do komercyjnych i niekomercyjnych baz danych indeksujących czasopisma. - Autor upoważnia i zobowiązuje Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu do udzielania osobom trzecim dalszych licencji (sublicencji) do Utworu oraz do innych materiałów, w tym utworów zależnych lub opracowań zawierających lub powstałych w oparciu o Utwór, przy czym postanowienia takich sublicencji będą tożsame z wzorcem licencji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons Tym samym uprawnia wszystkich zainteresowanych do korzystania z utworu wyłącznie w celach niekomercyjnych pod następującymi warunkami:
4.1. uznanie autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem informacji, o autorstwie tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji;
4.2. na tych samych warunkach, wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na licencji identycznej to tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny. - Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jest zobowiązany do:
5.1. udostępniania Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym bez ograniczeń technicznych;
5.2. poprawnego informowania osób, którym Utwór będzie udostępniany o udzielonych im sublicencjach w sposób umożliwiający odbiorcom zapoznanie się z nimi.
Pozostałe postanowienia
- Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).