Słowa kluczowe
polityka językowa państwa
aspekty: prawny, kulturowo-językowy, edukacyjny
Jak cytować
Abstrakt
Artykuł poświęcony jest ukrainizacjom w dziejach Ukrainy na przestrzeni ponad 100 lat. Głównym celem pracy jest przegląd działań na rzecz upaństwowienia języka ukraińskiego w podstawowych obszarach realizacji polityki językowej każdego państwa, mianowicie: w sferze regulacji prawnej, kulturowo-językowej i edukacyjnej. Jednym z zadań jest porównanie osiągnięć i porażek dwóch poprzednich ukrainizacji z tą, która odbywa się w chwili obecnej. Z przeprowadzonej analizy wynika, że w przypadku wszystkich trzech ukrainizacji działania zostały najpierw uchwalone na poziomie ustawodawczym, a następnie wdrożone w życie. Największy sukces w obszarze edukacyjnym przypada na drugą ukrainizację i epokę Rozstrzelanego Odrodzenia. Z kolei największe sukcesy na płaszczyźnie kulturowo-językowej odnotowujemy teraz. W artykule podkreślono nieukończony charakter ostatniej ukrainizacji wskutek wojny i znacznej emigracji Ukraińców. Wspomniano również o wewnętrznych i zewnętrznych przeszkodach, które spowalniają realizację strategicznego celu polityki językowej współczesnego państwa ukraińskiego.
Bibliografia
Azhniuk B., Movna polityka: Ukraina i svit, Kyiv: Vydavnychyi dim Dmytra Buraho, 2021.
Besters-Dilger Yu. (red.), Masenko L., Kulyk V., Trach N., Del Gaudio S., Bauring B., Movna polityka ta movna sytuatsiia v Ukraiini, Kyiv: Kyievo-Mohylianska Akademiia, 2010.
Boiko M., Movna sytuatsiia u sferi shkilnoi ta vyzoi osvity Donechchyny na pochatku XXI st. (za rezaltatamy sotsiolinhvistychnoho doslidzhennia), 2021, http://www.tsatu.edu.ua/im/wp-content/uploads/sites/24/bojko.pdf
Boiko O., Ukrainska narodna respublika, http://www.history.org.ua/?termin=Ukrainska_Nar_Respublika
Bondarchuk P., Danylenko V., Ukrainizatsii polityka, http://www.history.org.ua/?termin=Ukrainizatsii_polityka
Bura I., U Hruzii znannia derzhavnoi movy bilshe ne bude oboviazkovym dlia derzhsluzhbovtsiv: zminy do zakonu, 15.12.2024, https://glavcom.ua/world/world-politics/znannja-derzhavnojimovi-v-hruziji-bilshe-ne-bude-obovjazkovim-dlja-kerivnikiv-derzhustanov-zmini-dozakonu-1036143.html
Chyvokunia V., Yushchenko perezavantazhyv matrytsiu, 25.04.2007, https://web.archive.org/web/20070502010232/http://www.pravda.com.ua/news_print/2007/4/25/58014.htm
Danylevska O., Typy movnoi povedinky kyivskykh shkoliariv, „Ukrainska mova”, 2013, no. 2, s. 56–67.
Ferguson G., Language planning and education, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2006.
Homotiuk O., Superechlyvist polityky „ukrainizatsii” ta yii vplyvu na rozvytok ukrainoznavstva, „Ukrainoznavstvo”, 2006, no. 4, s. 127–134, http://lohocoust.blogspot.com/2013/10/superechlyvist-polityky-ukrayinizaciyi.html
Huseinova O., Taras Shamaida: „Movna polityka sered ukraintsiv za kordonom i derzhavna kulturna dyplomatiia – provaleni”, 22.02.2024, 07:46, https://ukr.radio/news.html?newsID=103528
Język ukraiński na maturze w roku szkolnym 2025/2026, 2.03.2023, https://www.portaloswiatowy.pl/zmiany-w-prawie-oswiatowym/jezyk-ukrainski-na-maturze-w-roku-szkolnym-20252026-23102.html
Khmelko V., Linhvo-etnichna struktura ukrainy: rehionalni osoblyvosti ta tendentsii zmin za roky nezalezhnosti, https://ekmair.ukma.edu.ua/bitstreams/707e079a-fa2e-4efd-a30c-b05539a42f05/download
Khoroshchak K., Krechetova D., Chomu dvomovnist – nebezpechna, a lahidna ukrainizatsiia bilshe neaktualna? Interviu z movnym ombudsmenom, 24.10.2024, https://life.pravda.com.ua/society/chi-ye-shche-misce-lagidniy-ukrajinizaciji-poyasnyuye-movniy-ombudsmeninterv-yu-304453/
Kniazhytskyi M., Ukrainomovna estrada: movda chy pryntsyp? Interviu Vitaliia Portnykova dlia filmu „Mova Svobody”, https://tinyurl.com/4jv8e7um
Kraluk P., Rusyfikatsiia proty ukrainizatsii. Ukraina u 1920–1930-kh rokakh, 7.11.2021, https://www.radiosvoboda.org/a/30707046.html
Kulyk V., Movna polityka v bahatomovnykh krainakh: Zakordonnyi dosvid ta yoho prydatnist dlia Ukrainy, Kyiv: Dukh i Litera, 2021.
Kuts O., Movna polityka v derzhavotvorchykh protsesakh Ukrainy, Kharkiv: KhNU im.V. Karazina, 2004.
Levchenko O., Kovalova T., Plotnytska I., Movna polityka, [v:] Entsyklopediia derzhavnoho upravlinnia: u 8 t., red. V. Kniaziev, vol. 1, Kyiv: NADU, 2011, s. 364–365.
Levchuk P., Wielojęzyczność migrantów wojennych z Ukrainy w Polsce, Warszawa: Instytut Slawistyki PAN, 2024. DOI: https://doi.org/10.11649/978-83-66369-74-0
Lopushynskyi I., Derzhavna movna polityka v Ukraini, Kherson: Oldiplius, 2010.
Masenko L., (U)movna (U)kraina, Kyiv: Tempera, 2007.
Masnenko V., Naukova sfera pidradianskoi Ukrainy v umovakh ukrainizatsii 1920-kh rokiv, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, 2016, vol. LXXI, sectio F, https://bc.umcs.pl/Content/27590/PDF/czas4057_71_2016_spis_tr.pdf
Mykhailovska M., Shchob ne asotsiiuvaly z rosiianamy: ukraintsi za kordonom napolehlyvo vchat ridnu movu, 31.07.2024, https://argumentua.com/stati/shchob-ne-asotsiyuvali-z-rosiyanami-ukraintsi-za-kordonom-napoleglivo-vchat-ridnu-movu
Nahorna L., Politychna mova i movna polityka. Diapazon mozhlyvostei politychnoi linhvistyky, Kyiv: IPED NAN Ukrainy, 2005.
Pavlenko V., Chomu ukraintsi v Nimechchyni chasto spilkuiutsia rosiiskoiu i yak tse vypravyty, 6.02.2023, https://texty.org.ua/articles/108980/chomu-ukrayintsi-v-nimechchyni-chastospilkujutsja-rosijskoju-i-jak-tse-vypravyty/
Pavliuk A., Naibilshyi vyklyk – upovilnennia ukrainizatsii. Movnyi ombudsmen rozpoviv pro zavdannia na 2025 rik, 19.12.2024, https://life.pravda.com.ua/society/u-2024-rociukrajinizaciya-spovilnilasya-movniy-ombudsmen-305457/
Pavlyshyn O., Natsionalizatsiia publichnoho prostoru ta movne pytannia u Skhidnii Halychyni v period 1918–20 rr., „Ukraina moderna”, 2020, no. 29, https://uamoderna.com/images/archiv/29-2020/UM29_Pavlyshyn.pdf
Philipson R., English-only Europe?: Challenging language policy, London–New York: Routledge, 2003.
Pidruchnyky dlia ukrainskykh shkoliariv u Krakovi: Henkonsulstvo Ukrainy spryialo zabezpechenniu yakisnoi osvity za kordonom, 4.09.2025, https://krakow.mfa.gov.ua/news/pidruchniki-dlya-ukrayinskih-shkolyariv-u-krakovi-genkonsulstvo-ukrayini-spriyalo-zabezpechennyu-yakisnoyi-osviti-za-kordonom
Pisarek W., Polityka językowa w wybranych krajach europejskich, [w:] Polska polityka językowa w Unii Europejskiej, red. J. Warchala, D. Krzyżyk, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2008, s. 79–105.
Popovych N., Rozvytok movy yak viddzerkalennia vplyvovoi roli derzhavy, „Visnyk Natsionalnoi akademii derzhavnoho upravlinnia pry Prezydentovi Ukrainy”, 2011, no. 2, s. 267–275, http://nbuv.gov.ua/UJRN/Vnadu_2011_2_37 DOI: https://doi.org/10.1134/S1063773711010063
Protassova E., Yelenevskaya M., Changes in the immigrant Russian-speaking family during the war in Ukraine, „Frontiers in Psychology”, 2024, no. 15, Frontiers | Changes in the immigrant Russian-speaking family language policy during the war in Ukraine. DOI: https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1385420
Rogowska K., Uczniowie będą uczyć się ukraińskiego jako drugiego języka? Taka możliwość to nic nowego, 24.06.2025, https://pravda.org.pl/jezyk-ukrainski-w-szkolach/
Romaniuk S., Jakubowska-Krawczyk K., Ukraiński jako język mniejszości narodowej w podstawie programowej MEiN. Cele i wyzwania kształcenia ukrainistycznego w Polsce, „Roczniki Humanistyczne”, 2022, t. LXX, z. 10, s. 189–203. DOI: https://doi.org/10.18290/rh227010.12
Rysicz-Szafraniec J., Ukrainske movoznavstvo 1920-kh rr. ta sovitska ukrainizatsiia (na materiali „Zapysok Istorychno-Filolohichnoho Viddilu VUAN” [1923–1931]), „Heteroglossia”, 2024, no. 16, s. 85–102.
Semkiv V., Movne stanovyshche: lipshe, ale ne nailipshe, „Zbruch”, 9.11.2017, https://zbruc.eu/node/72859
Shevchenko V., Ukrainizatsiia doby vyzvolnykh zmahan 1917–1921, http://www.history.org.ua/termin=ukrajinizatsija_doby_vyzvolnykh_zmagan_1917_1921
Shevchuk Yu., Mova v suchasnomu kinematohrafi Ukrainy, „Zbruch”, 26.01.2021, https://zbruc.eu/node/102930
Shevchuk Zh., Movna polityka v Ukraini (kinets 50-kh – pochatok 90-kh rr.XX st.). Dys. … kand.istor. nauk, NAN Ukrainy, Instytut istorii Ukrainy: Kyiv, 2001.
Smolii V. (red.), „Ukrainizatsiia” 1920–1930-kh rr.: peredumovy, zdobutky, uroky. Kolektyvna monohrafiia, Kyiv: Instytut istorii Ukrainy NAN Ukrainy, 2003, https://shron1.chtyvo.org.ua/Danylenko_Viktor/Ukrainizatsiia_192030-kh_rokiv_peredumovy_zdobutky_uroky.pdf
Ukrainska mova za roky nezalezhnosti, 25.08.2011, https://glavcom.ua/publications/115102-ukrajinska-mova-za-roki-nezalezhnosti.html
Verbytskaa L., Babiia I., Botvyna T., Konivitskaa T., Khlypavkaa H., The language education and the language component as an element of countering hybrid threats in Ukraine, „Cognitive Studies”, 2023, no. 23, https://journals.ispan.edu.pl/index.php/cs-ec/en/article/view/cs.2922/8476
Weinreich U., Languages in contact: Findings and problems, New York: Mounter Publishers, 1963.
Yalova O., Movna polityka v Ukraini v konteksti zakonoproektiv pro movy, „Naukovyivisnyk natsionalnoi akademii vnutrishnikh sprav”, 2017, no. 1 (102), s. 21–28.
Yarema O., Nasylnytska rusyfikatsiia na okupovanykh terytoriiakh staie krytychnoiu, – TsNS, 10.09.2024, https://detector.media/infospace/article/231988/2024-09-10-nasylnytskarusyfikatsiya-na-okupovanykh-terytoriyakh-staie-krytychnoyu-tsns/
Yaremko L., Levchuk P., Language consciousness and Ukrainian students’ attitudes towards the Ukrainian language in a time of war, „Cognitive Studies”, 2023, no. 23, https://journals.ispan.edu.pl/index.php/cs-ec/en/article/view/cs.2922/8476 DOI: https://doi.org/10.11649/cs.2922
Yefimenko H., Ukrainska radianska derzhava, http://www.history.org.ua/?termin=ukrajinska_radjanska_derzhava
Zakon Ukrainy „Pro osvitu”, https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2145-19#Text
Zakon Ukrainy „Pro vnesennia zmin do deiakykh zakoniv Ukrainy shchodo movy audiovizualnykh (elektronnykh) zasobiv masovoi informatsii”, https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2054-19#Text
Zakon Ukrainy „Pro vnesennia zmin do deiakykh zakoniv Ukrainy shchodo obmezhennia dostupu na ukrainskyi rynok inozemnoi drukovanoi produktsii antyukrainskoho zmistu”, https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1780-19
Zakon Ukrainy „Pro zabezpechennia funktsionuvannia ukrainskoi movy yak derzhavnoi”, https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2704-19
Zakon Ukrainy „Pro zasady derzhavnoi movnoi polityky”, https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/5029-17
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Julia Rysicz-Szafraniec
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
- Autor oświadcza, że przysługują mu osobiste i majątkowe prawa autorskie do Utworu oraz że nie są one ograniczone w zakresie objętym niniejszą Umową, oraz że utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza majątkowych lub osobistych praw autorskich innych osób.
- Autor udziela Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji na korzystanie z Utworu bez ograniczeń terytorialnych i przez czas nieokreślony na następujących polach eksploatacji:
2.1. wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy Utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;
2.2. wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy Utworu;
2.3. publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym;
2.4. włączenie Utworu w skład utworu zbiorowego;
2.5. wprowadzanie Utworu w postacie elektronicznej na platformy elektroniczne lub inne wprowadzanie Utworu w postaci elektronicznej do Internetu, Intranetu, Extranetu lub innej sieci;
2.6. rozpowszechnianie Utworu w postaci elektronicznej w Internecie, Intranecie, Extranetu lub innej sieci, w pracy zbiorowej jak również samodzielnie;
2.7. udostępnianie Utworu w wersji elektronicznej w taki sposób, by każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym, w szczególności za pośrednictwem Internetu, Intranetu, Extranetu lin innej sieci;
2.8. udostępnianie Utworu zgodnie z wzorcem licencji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons. - Autor zezwala Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na:
3.1. nieodpłatne korzystanie i rozporządzanie prawami do opracowań Utworu i tymi opracowaniami.
3.2. wysyłanie metadanych Utworu oraz Utworu do komercyjnych i niekomercyjnych baz danych indeksujących czasopisma. - Autor upoważnia i zobowiązuje Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu do udzielania osobom trzecim dalszych licencji (sublicencji) do Utworu oraz do innych materiałów, w tym utworów zależnych lub opracowań zawierających lub powstałych w oparciu o Utwór, przy czym postanowienia takich sublicencji będą tożsame z wzorcem licencji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons Tym samym uprawnia wszystkich zainteresowanych do korzystania z utworu wyłącznie w celach niekomercyjnych pod następującymi warunkami:
4.1. uznanie autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem informacji, o autorstwie tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji;
4.2. na tych samych warunkach, wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na licencji identycznej to tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny. - Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jest zobowiązany do:
5.1. udostępniania Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym bez ograniczeń technicznych;
5.2. poprawnego informowania osób, którym Utwór będzie udostępniany o udzielonych im sublicencjach w sposób umożliwiający odbiorcom zapoznanie się z nimi.
Pozostałe postanowienia
- Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).