Ключові слова
реапропріація
альтернативна історія
український постмодернізм
антиутопія
Олександр Ірванець
анти-антиутопія
Як цитувати
Анотація
У статті проаналізовано жанрову та світоглядну еволюцію творчості Олександра Ірванця, одного з провідних представників українського постмодернізму – від антиутопії до формули анти-антиутопії. У першій частині автор реконструює контекст діяльності літературного угруповання „Бу-Ба-Бу” та окреслює його значення для формування посттоталітарної української культури. Далі розглянуто антиутопійну трилогію Ірванця (Рівне/Ровно, Очамимря, Хвороба Лібенкрафта), яку інтерпретовано як художню реакцію на рецидиви радянської системи та тривоги перших десятиліть незалежності. У наступній частині роман Харків 1938 тлумачиться як приклад альтернативної історії. Відтак жанрову трансформацію прочитано в дусі концепції Пшемислава Чаплінського як спробу подолати антиутопічний фаталізм.
Посилання
Bakuła B., Ironia i komizm we współczesnej słowiańskiej antyutopii literackiej (na przykładzie powieści E. Bondy’ego, T. Konwickiego, W. Wojnowicza, W. Pielewina), „Slavia Occidentalis”, 2011, nr 68, s. 45–56. DOI: https://doi.org/10.14746/so.2011.68.5
Biblioteka Yi, Oleksandr Irvanets, https://www.ji.lviv.ua/ji-library/pleroma/gk-il.htm
Boichenko O., Antyutopii i krai, https://andrijlyubka.livejournal.com/199876.html
Bondar-Tereshchenko I., Ochamymria-2, abo Slipota yak prozrinnia u novomu romani Oleksandra Irvantsia, https://www.unian.ua/culture/400897-ochamimrya-2-abo-slipotayak-prozrinnya-u-novomu-romani-oleksandra-irvantsya.html
Czapliński P., Resztki nowoczesności. Dwa studia o literaturze i życiu. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2011.
Grebeniuk T., Istorychna pamiat i nekropolityka u prozi Oleksandra Irvantsia, „Visnyk Mariupolskoho derzhavnoho universytetu”. Seriia: Filolohiia, 2022, nr 26–27, s. 56–71.
Grebeniuk T., Khudozhnie vtilennia rys ‘novoi shchyrosti v romani Sofii Andrukhovych Amadoka, „Studia Ukrainica Posnaniensia”, 2021, z. IX/I, s. 131–144. DOI: https://doi.org/10.14746/sup.2021.9.1.11
Grebeniuk T., Reminiscence about the Soviet city: Urban space in the Ukrainian fiction of the 21st century, „Journal of Narrative and Language Studies”, 2023, t. 11 (22): The Narrative Identity of European Cities – Special Issue, s. 176–191. DOI: https://doi.org/10.59045/nalans.2023.25
Hnatiuk O., Pożegnanie z imperium. Ukraińskie dyskusje o tożsamości, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2003.
Hrabovskyi S., Chy vdastsia Putinu realizuvaty antyutopiiu pid nazvoiu «Dvi Ukrainy»?, https://day.kyiv.ua/blog/polityka/chy-vdastsya-putinu-realizuvaty-antyutopiyu-pid-nazvoyu-dvi-ukrayiny
Hundorova T., Kitch i literatura. Travestii, Kyiv: Fakt, 2008.
Kharchuk R., Suchasna ukrainska proza. Postmodernyi period: navchalnyi posibnyk, Kyiv: Vydavnychyi tsentr „Akademiia”, 2008.
Lanin B., Some new terms in dystopian studies, „Caietele Echinox”, 2024, vol. 46: Utopian Imaginaries, s. 275–282. DOI: https://doi.org/10.24193/cechinox.2024.46.21
Matusiak A., „…Życie jest zbyt poważną sprawą, by mówić o nim poważnie…”. Kamp w twórczości pisarzy Bu-Ba-Bu, „Roczniki Humanistyczne”, 2011, t. LIX, z. 7, s. 71–97.
Ogonowska A., Epidemia i choroba. „Miasto ślepców” José Saramago. Od literackiej paraboli po (nowo)medialne adaptacje i rzeczywiste zachowania społeczne, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis”. Studia de Cultura, 2021, t. 13, nr 4, s. 4–17. DOI: https://doi.org/10.24917/20837275.13.4.1
Oleshko S., Uiavy sobi, shcho Ukraina ye potuzhnoiu derzhavoiu, https://www.sestry.eu/statti/uyavy-sobi-shcho-ukrayina-ie-potuzhnoyu-derzhavoyu
Pavlyshyn M., Kozaky z Yamaiky: postkolonialni rysy v suchasnii ukrainskii kulturi, [w:] Pavlyshyn M., Kanon ta ikonostas: Literaturno-krytychni statti, Kyiv: Chas, 1997, s. 223–237.
Pavlyshyn M., Pro koryst’ i shkodu postkolonializmu dlia zhyttia, „Vsesvit”, 2014, nr 3–4, s. 229–240.
Perepadia V., Perepadia O., Oleksandr Irvanets: „Ia ne khochu brekhaty ni sobi, ni chytachevi”, https://www.pravda.com.ua/articles/2002/04/30/2988555/
Riabchenko M., Elementy komichnoho v suchasnii ukrainskii antyutopii, „Naukovi zapysky Berdianskoho derzhavnoho pedahohichnoho universytetu”. Seriia Filolohichni nauky, 2017, t. 13, s. 169–176.
Riabchuk M., Shcho zalyshylosia vid „dvokh Ukrain” (Vidkryta lektsiia z ukrainoznavstva u Viadrini), https://www.youtube.com/watch?v=PXktNVe_A8Q
Rosenfeld A.S., Character and dystopia: The last men, New York: Taylor & Francis, 2021. DOI: https://doi.org/10.4324/9780367823108
Słownik rodzajów i gatunków literackich, red. G. Gazda, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012.
Sobora I., Ukrainski krytyky nazvaly krashchi knyzhky 2017 roku, https://uain.press/articles/ukrayinski-krytyky-nazvaly-krashhi-knyzhky-2017-roku-678131
Ursulenko A., Epidemia jako metafora preapokaliptyczna. Przypadek „Choroby Libenkrafta” Ołeksandra Irwańca, „Slavica Wratislaviensia”, 2023, nr 177, s. 135–147. DOI: https://doi.org/10.19195/0137-1150.177.12
Zabuzhko O., Shevelov Y., Vybrane lystuvannia na tli doby: 1992–2002, Kyiv: Fakt, 2011.
Zambrzycka M., Olechowska P., Świat po katastrofie. Motywy postczarnobylskie w powieści „Очамимря” Ołeksandra Irwańca i w dramacie „Na początku i na końcu czasów” Pawła Arjeб „Studia Ucrainica Varsoviensia”, 2019, nr 7, s. 121–135. DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0013.6174
Zhadan S., „V nashii literaturi kozhna liudyna potribna” – Lina Kostenko: velyke interviu, chastyna chetverta, https://radiokhartia.com/texty/v-nashii-literaturi-kozhna-liudyna-potribna-lina-kostenko-velyke-interviu-chastyna-tretia/
Ліцензія
Авторське право (c) 2025 Ryszard Kupidura
Ця робота ліцензується відповідно до Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
- Autor oświadcza, że przysługują mu osobiste i majątkowe prawa autorskie do Utworu oraz że nie są one ograniczone w zakresie objętym niniejszą Umową, oraz że utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza majątkowych lub osobistych praw autorskich innych osób.
- Autor udziela Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji na korzystanie z Utworu bez ograniczeń terytorialnych i przez czas nieokreślony na następujących polach eksploatacji:
2.1. wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy Utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;
2.2. wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy Utworu;
2.3. publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym;
2.4. włączenie Utworu w skład utworu zbiorowego;
2.5. wprowadzanie Utworu w postacie elektronicznej na platformy elektroniczne lub inne wprowadzanie Utworu w postaci elektronicznej do Internetu, Intranetu, Extranetu lub innej sieci;
2.6. rozpowszechnianie Utworu w postaci elektronicznej w Internecie, Intranecie, Extranetu lub innej sieci, w pracy zbiorowej jak również samodzielnie;
2.7. udostępnianie Utworu w wersji elektronicznej w taki sposób, by każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym, w szczególności za pośrednictwem Internetu, Intranetu, Extranetu lin innej sieci;
2.8. udostępnianie Utworu zgodnie z wzorcem licencji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons. - Autor zezwala Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na:
3.1. nieodpłatne korzystanie i rozporządzanie prawami do opracowań Utworu i tymi opracowaniami.
3.2. wysyłanie metadanych Utworu oraz Utworu do komercyjnych i niekomercyjnych baz danych indeksujących czasopisma. - Autor upoważnia i zobowiązuje Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu do udzielania osobom trzecim dalszych licencji (sublicencji) do Utworu oraz do innych materiałów, w tym utworów zależnych lub opracowań zawierających lub powstałych w oparciu o Utwór, przy czym postanowienia takich sublicencji będą tożsame z wzorcem licencji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons Tym samym uprawnia wszystkich zainteresowanych do korzystania z utworu wyłącznie w celach niekomercyjnych pod następującymi warunkami:
4.1. uznanie autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem informacji, o autorstwie tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji;
4.2. na tych samych warunkach, wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na licencji identycznej to tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny. - Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jest zobowiązany do:
5.1. udostępniania Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym bez ograniczeń technicznych;
5.2. poprawnego informowania osób, którym Utwór będzie udostępniany o udzielonych im sublicencjach w sposób umożliwiający odbiorcom zapoznanie się z nimi.
Pozostałe postanowienia
- Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).