Od kilkudziesięciu lat humanistyka przeżywa, jak się wydaje, produktywny kryzys. Wyrosła na antropocentrycznym modelu stawiającym człowieka w centrum uwagi jako przyczynę i przedmiot badania, celebrująca osiągnięcia kulturowe, społeczne i artystyczne, w obliczu stopniowo narastającego kryzysu klimatycznego, zmuszona jest do rewizji własnych założeń, spojrzenia na człowieka, niejako z „ukosa”, z innej perspektywy, przemieszczającej jego centralną, dominującą pozycję, nie tyle przeciw niemu, ale w jego interesie. Na początku XXI wieku Paul J. Crutzen zaproponował pojęcie antropocenu dla określenia epoki – różnie definiowanej czasowo – w której człowiek, intensywnie korzystając z wszelakich danych mu zasobów (np. ekstraktywizm) – przyczynił się do rozwoju cywilizacyjnego kosztem naturalnego świata, w którym żyje. Refleksja teoretyczna na gruncie nauk humanistycznych – a także rozmaite działania – kierują się zatem coraz częściej w stronę krytycznego, rewizjonistycznego oglądu zarówno przeszłości, teraźniejszości, jak i tego, co dopiero wyłania się na horyzoncie naszych czasów. Nie inaczej jest w obszarze historii sztuki, studiów nad kulturą wizualną i samych praktyk artystycznych, które częstokroć, jak nauczyła nas historia, wyprzedzają namysł teoretyczny. Amerykański historyk sztuki Alan Braddock pisze o konieczności zwrotu ekokrytycznego na gruncie historii sztuki, tłumacząc, że „ekokrytyka poddaje w wątpliwość silnie osadzony antropocentryzm historii sztuki i innych dyscyplin humanistycznych. Choć nieodzowny humanizm wpływa na wszelkie badania naukowe, ekokrytyka silniej wizualizuje autokrytyczne podejście, charakteryzowane przez bardziej zniuansowaną świadomość środowisk, w których sztuka powstaje”. Podkreśla on, że ekokrytyczne podejście może rzucać światło na protoekologiczną świadomość ujawniającą się w dziełach sztuki przeszłości a także/lub wydobyć ich aspekty, które dotąd nie były dostrzegane, na przykład z uwagi na dominację zagadnień estetycznych i formalnych. Na tym gruncie zniesiona zostaje również opozycja ściśle wiązanej ze sztuką kultury i natury jako tego, co może jedynie być przedmiotem wytworów kulturowych i artystycznych. Ponadto wiąże się to, co widać obecnie na polu sztuki współczesnej, z zainteresowaniem sprawczością nieludzkich aktorów: natury, zwierząt, materii nieożywionej etc., decentralizującej aktywność ludzką na rzecz gatunkowego (i nie tylko), zrównoważonego współistnienia.
Najbliższy numer „Artium Quaestiones” otworzy się na rozważania dotyczące tych problemów zarówno na gruncie refleksji nad sztuką polską jak i światową. W przygotowywanym numerze stawiamy pytanie o to, w jaki sposób imperatyw ekologiczny przekształca dzisiaj historię sztuki. Chcemy przyjrzeć się otwarciu na szerokie spektrum retrospektywnych i prospektywynych możliwości spojrzenia na sztukę i działania artystyczne, zarówno dzisiejsze jak i te dotyczące epok minionych Interesuje nas poszerzona refleksja nad metodologią badań historii sztuki w obszarze humanistyki środowiskowej, ich powiązania z innymi dyscyplinami naukowymi, a także deklarowanej odpowiedzialności społecznej w obliczu zachodzących zmian klimatycznych.
Potencjalna zagadnienia (lecz nie wyczerpujące spektrum możliwych zagadnień) to:
- wpływ refleksji związanej ze zmianą klimatyczną na aktualne narracje historyczno-artystyczne
- rewizje sztuki nowoczesnej i dawnej w ujęciu ekokrytycznym
- naturokultura vs binarne narracje artystyczne
- sztuka a problem ekstraktywizmu
- sztuka i historia sztuki wobec tego, co nieludzkie
- teoretyczne i analityczne ujęcia ekokrycznych / proekologicznych działań na gruncie sztuki współczesnej
Termin zgłaszania pełnych tekstów w języku polskim, angielskim lub niemieckim:
15 luty 2026
Prosimy o nadesłanie:
- tekstów sformatowanych według formatu stosowanego przez „Artium Quaestiones” (zob. wytyczne dla Autorów) o maksymalnej objętości 45.000 znaków (włączając w przypisy i bibliografię załącznikową)
- streszczenie w języku angielskim (2500 znaków)
- krótki biogram naukowy: 500-1000 znaków
- ilustracje, o rozdzielczości 300 dpi, w osobnych plikach jpg / tiff.
Zgłoszenia prosimy nadsyłać przez system OJS via Pressto UAM platform:
https://pressto.amu.edu.pl/index.php/aq/about/submissions
W przypadku problemu z logowaniem lub zamieszczaniem materiałów prosimy o kontakt mejlowy z dr Katarzyną Dudlik: aq.redakcja@amu.edu.pl