„Pozycja prawie idealna”. Związek Polskich Artystów Plastyków wobec przemian politycznych, kryzysu gospodarczego i napięć środowiskowych w latach 1980–1981

Main Article Content

Jakub Banasiak

Abstrakt

This paper examines the participation of the Polish Artists' Union in the complex transformation of communist Poland in 1980–1981 . It is one of the most mythologized phenomena in Polish art history. The main approach to this period assumes that before the of “Solidarity” movement uprising, the Polish Artists' Union was totally dependent on the communist authorities. Then, after August 1980, the Union was to become idealistic, anti-communist organization. The following paper recognizes this kind of historiographical narrative as an example of the 'totalitarian model'. It is a model based on a simple, binary vision of the communist system as a field of permanent struggle between “innocent” society and “oppressive”, omnipotent authorities. The  analysis presented here uses the perspective of social history (Sheila Fitzpatrick et al.). From this perspective, communism is viewed as a complex tangle of active, causative social actors (groups and individuals), who could be politically engaged, but may not be. One of those actors was the Polish Artists' Union. Based on various kinds of sources, I show how the Union tried to take the optimal political position after August 1980. To examine this issue I use two types of political mentality, which dominated in those days in the Party, in “Solidarity”, and also in the Union. One is termed “fundamental”, and treats politics in terms of morality, dignity, and so on. The other is called “pragmatic”, and is focused on institutional games, while also allowing compromises or concessions. To track the dynamics of how the Union functioned from August 1980 until martial law was declared (in December 1981), I introduce a division into three phases of the Solidarity revolution: September-December 1980, January-July 1981, and September-December 1981. An analysis of the Union's documents, art magazines, and Party's documents (both official and internal), shows that after the first phase, the Polish Artists' Union was ready to join  the new configuration of power, based on Solidarity and the Polish United Workers' Party agreement. According to David Ost's theory, I define this project as a “neo-corporatist” model of the state socialism in the art system.


 


 

Downloads

Download data is not yet available.

Article Details

Jak cytować
Banasiak, J. (2021). „Pozycja prawie idealna”. Związek Polskich Artystów Plastyków wobec przemian politycznych, kryzysu gospodarczego i napięć środowiskowych w latach 1980–1981. Artium Quaestiones, (32), 295-328. https://doi.org/10.14746/aq.2021.32.11
Dział
VARIA
Biogram autora

Jakub Banasiak, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie

Art historian and critic, assistant professor (Ph.D.) in the Chair of the Contemporary Polish History of Art in the Faculty of Management of Visual Culture at the Warsaw Academy of Fine Arts. Editor-in-chief of Szum journal of art and criticism as well as the academic yearly Miejsce. Member of the Board of AICA Poland in 2015–2017 and 2017–2020. Secretary of yearly seminars in Dłużew devoted to Polish art from the 20th and 21st centuries. Recently published a monograph Proteuszowe czasy. Rozpad państwowego systemu sztuki 1982–1993 (Academy of Fine Arts in Warsaw, Museum of Modern Art, Warsaw 2020).

Bibliografia

  1. ŹRÓDŁA ARCHIWALNE
  2. Archiwum Akt Nowych, zespół „Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Komitet
  3. Centralny w Warszawie”, seria „LVI. Wydział Kultury (1960–1989)”
  4. ŹRÓDŁA WYWOŁANE
  5. Teresa Bogucka [wywiad]
  6. Zbigniew Makarewicz [korespondencja]
  7. Jan Stanisław Wojciechowski [wywiad]
  8. ŹRÓDŁA DRUKOWANE
  9. Bogucki J., Borowski W., Turowski A., Sztuka i krytyka, „Odra” 1981, 1, s. 37–44
  10. Dokumenty II tury Zjazdu [I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”], <http://www.solidarnosc.org.pl/wszechnica/wp-content/uploads/2010/10/1-KZD--II-tura-gdańsk-1981.pdf? [dostęp: 16 lutego 2021]
  11. Dworaczek K., rozmowa ze Zbigniewem Makarewiczem, 15 grudnia 2009, mps
  12. Program rozwoju socjalistycznej demokracji, umacniania przewodniej roli PZPR w budownictwie socjalistycznym i stabilizacji społeczno-gospodarczej kraju.
  13. Uchwała IX Nadzwyczajnego Zjazdu Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Warszawa 1981
  14. Tejchma J., W kręgu nadziei i rozczarowań. Notatki dzienne z lat 1978–1982, Warszawa 2003
  15. VI Plenum KC PZPR, 5–6 września, 4–6 października 1980 r. Podstawowe dokumenty i materiały, Warszawa 1980
  16. PRASA
  17. „Biuletyn Rady Artystycznej Związku Polskich Artystów Plastyków”, r. 1980, 1981
  18. „Sztuka”, r. 1980, 1981
  19. OPRACOWANIA
  20. Banasiak J., Prześniona dekada. Próby modernizacji państwowego systemu sztuki 1971–1980, w: Awangarda i państwo, red. D. Monkiewicz, Łódź 2018, s. 312–326
  21. Fitzpatrick S., Revisionism in Soviet History, „History and Theory” 2007, 46, 4, s. 77–91
  22. Friszke A., Rewolucja „Solidarności”. 1980–1981, Kraków 2014
  23. Gdula M., Odważ się być średnim! Genealogia i przyszłość polskiej klasy średniej, „Krytyka Polityczna” 2015, 42, s. 83–132
  24. Grala D., Reformy gospodarcze w PRL (1982–1989). Próba uratowania socjalizmu, Warszawa 2005
  25. Janowski W., Ustrój władz, zadania i struktura aparatu wykonawczego KC PZPR w latach 1948–1990 (zarys problematyki). Część I, „Teki Archiwalne” 1996,
  26. (23), s. 17–43
  27. Janowski W., Ustrój władz, zadania i struktura aparatu wykonawczego KC PZPR w latach 1948–1990 (zarys problematyki). Część II, „Teki Archiwalne” 1996, 2(24), s. 43–67
  28. Jaworska J., „Piękne widoki, panowie, stąd macie”. O kinie polskiego sockonsumpcjonizmu, Kraków 2019
  29. Kongres Kultury Polskiej. 11–13 grudnia 1981, red. W. Masiulanis, Warszawa 2000
  30. Koniec układu, początek katastrofy? Sztuka w Polsce lat siedemdziesiątych, głos Janusza Kaczmarskiego, „Res Publica” 1991, 1, s. 35
  31. Krajewski A., Między współpracą a oporem. Twórcy kultury wobec systemu politycznego PRL (1975–1980), Warszawa 2004
  32. Leszczyński A., Skok w nowoczesność. Polityka wzrostu w krajach peryferyjnych 1943–1980, Warszawa 2013
  33. Leyk A., Wawrzyniak J., Cięcia. Mówiona historia transformacji, Warszawa 2020
  34. Łazor J., Polityka rządu Edwarda Babiucha jako próba przywrócenia równowagi gospodarczej, „Kwartalnik Kolegium Ekonomiczno-Społecznego Studia i Prace” 2011, 3, s. 151–167
  35. Łuczak A., Dekada polskich przemian. Studium władzy i opozycji, Warszawa 2012
  36. Machcewicz A., Bunt. Strajki w Trójmieście. Sierpień 1980, Gdańsk 2015
  37. Nowy przekład w kolorze – Historia ZPAP 1911–2011, red. M. Moroz, A. Wojnar, Warszawa 2010
  38. Ost D., Solidarność a polityka antypolityki, tłum. S. Kowalski, Gdańsk 2014
  39. Ostatnie miesiące Związku Polskich Artystów Plastyków, Warszawa 1983
  40. Ośko P., Struktury poziome PZPR w warszawskim środowisku naukowym w latach 1980–1981, „Studia i Materiały” 2018, XVI, s. 245–280
  41. Paczkowski A., Wojna polsko-jaruzelska. Stan wojenny w Polsce 13 XII 1981 – 22 VII 1983, Warszawa 2007
  42. Pastuszewski S., Między oportunizmem a rewolucją. Przeobrażenia instytucji i środowisk artystycznych Bydgoszczy w latach 1980–1981 (studium historyczno--socjologiczne), „Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej” 2019, 12, s. 170–195
  43. Piotrowski P., Dekada. O syndromie lat siedemdziesiątych, kulturze artystycznej, krytyce, sztuce – wybiórczo i selektywnie, Poznań 1991
  44. Piotrowski P., Znaczenia modernizmu. W stronę sztuki polskiej po 1945 roku, Poznań 1999
  45. Pobłocki K., Kapitalizm. Historia krótkiego trwania, Warszawa 2017
  46. Sowa A.L., Historia polityczna Polski 1944–1991, Kraków 2011
  47. Staniszkis J., Samoograniczająca się rewolucja, red. J.T. Gross, tłum. M. Szopski, Gdańsk 2010
  48. Zaremba M., Zimno, ciepło, gorąco. Nastroje Polaków od „zimy stulecia” do lata ’80, w: „Solidarność” od wewnątrz 1980–1981, red. A. Friszke, K. Persak, P. Sowiński,
  49. Warszawa 2013, s. 17–37