Abstrakt
In this article, we present the research method we developed in two books devoted to the villa architecture of Poznań. The houses in which we are interested, built in the interwar period, are viewed in the context of their social functioning and the material culture associated with them. We reflect on the public-private dichotomy, while at the same time attempting to break the ‘silence of the house’ and reveal what is hidden inside it. For this purpose, we focus not only on the surviving buildings and construction documentation, but also on documents relating to the social dimension of the house: land registry data, registration books, address books, written memoirs, diaries, correspondence, family photographs, and eyewitness accounts.
Our goal is to answer questions both about the past and about changes in architecture over the decades. We refer to various perspectives and methodological concepts. We start from a “spatial turn”, conceiving the house as a frame in which history takes place. Following Karl Schloegel’s research, we focus on the interior, which allows us to learn about the history of specific people and social groups on the one hand, and the objects that accompany them on the other. In the first of these areas, the spatial turn is combined in our research with oral history. Witness accounts that we incorporate cover a whole range of statements, spanning the territory straddling storytelling and life writing. In the second area, we trace the biography of various, broadly understood objects: architecture, everyday items and photographs, presenting them as active actors in history, directly linked to people’s lives. We present the method we use in one of the chapters of our book.
Bibliografia
4 Wände – von Familien, ihren Häusern und den Dingen drumherum: Das Einfamilienhaus in Deutschland seit 1950, red. C.-O. Wilgeroth, M. Schimek, Cloppenburg 2018
Auslander L., Taste and Power. Furnishing Modern France, Berkeley–Los Angeles 1996 DOI: https://doi.org/10.1525/9780520920941
Autoetnograficzne „zbliżenia” i „oddalenia”: o autoetnografii w Polsce, red. M. Kafara, A. Kacperczyk, Łódź 2020
Ballenstedt J., Architektura: historia i teoria, Warszawa–Poznań 2000
Bałus W., Architektura, w: Modi memorandi: leksykon kultury pamięci, red. M. Saryusz-Wolska, R. Traba, współ. J. Kalica, Warszawa 2014, s. 43–45
Botschaft der Dinge, red. J. Kallinich, B. Bretthauer, Berlin 2003
Boudon P., Lived-in Architecture. Le Corbusier’s Pesac Revisited, Cambridge–Massachusetts 1979
Chudyńska-Szuchink K., Świdermajerowie, fot. F. Springer, Warszawa 2023
Colomina B., Prywatne i publiczne. Architektura nowoczesna jako medium masowe, tłum. D. Żukowski, Warszawa 2023
Colomina B., X-Ray architecture, Zürich 2019
Czabański A., H. Lisiak, Junikowski bedeker. Miejsca i ludzie, Poznań 2024
Czarnecki W., Budownictwo w Poznaniu, „Architektura i Budownictwo” 1932, 1, s. 16–18
Czyj sen Wrocław śni? Od Wilhelmstadt do Centrum Południowego, red. A. Zabłocka-Kos, A. Pacholak, A. Podlejska, Wrocław 2023
Dębski J., Katowickie wnętrza mieszkalne w stylu art déco, w: Polskie art déco, red. Z. Chlewiński, Płock 2017, s. 42–60
Domańska E., Mikrohistorie. Spotkania w międzyświatach, Poznań 1999
Dworecki Z., Inteligencja polska w życiu politycznym miasta w latach drugiej Rzeczypospolitej, „Kronika Miasta Poznania” 1998, 2, s. 91–106
Faryna-Paszkiewicz H., Saska Kępa w listach, opisach, wspomnieniach… antologia, Warszawa 2004
Fichtl F., Mietvillen und Villen im neuen Posen (1902–1919): Eine sozialgeschichtliche Inventarisation unter besonderer Berücksichtigung ihrer jüdischen Eigentümer und Bewohner, w: Deutsche – Juden – Polen zwischen Aufklärung und Drittem Reich, red. K. Guth, Petersberg 2005, s. 199–269
Florkowska M., Na rogu Łobzowskiej i Słowackiego. Dom profesorów UJ, Kraków 2021
Fornalska D., Osiedle Montwiłła-Mireckiego. Opowieść mieszkańców. Przed wojną. Wysiedlenia. Powroty, Łódź 2018
Furnishing the Eighteenth Century. What Furniture Can Tell Us about the European and American Past, red. D. Goodman, K. Norberg, New York 2007
Gajak-Toczek M., Tadeusz Czapczyński (1884–1958). Pedagog – literaturoznawca – literat, Łódź 2017 DOI: https://doi.org/10.18778/8088-837-1
Głaz J., Dobre zachowanie, Poznań 2021
Goodman D., K. Norberg, Introduction, w: Furnishing the Eighteenth Century. What Furniture Can Tell Us about the European and American Past, red. D. Goodman, K. Norberg, New York 2007 DOI: https://doi.org/10.4324/9780203943458
Gosseye J., N. Stead, D. van der Plaat, Speaking of Buildings. Oral History in Architectural Research, Princeton 2019
Grzeszczuk-Brendel H., Mieszkanie w mieście. Poznań w kontekście europejskich reform mieszkaniowo-urbanistycznych, Poznań 2018
Interior Design and Identity, red. S. McKellar, P. Sparke, Manchester–New York 2004
Jakś-Ivanovska M., Krakowskie losy profesury poznańskiej, „Kronika Miasta Poznania” 2024, 2, s. 270–287
Jarząbek M., Podręcznik do historii mówionej, Warszawa 2024
Kacperczyk A., Autoetnografia – technika, metoda, nowy paradygmat?, „Przegląd Socjologii Jakościowej” 2014, 10(3), s. 32–74 DOI: https://doi.org/10.18778/1733-8069.10.3.03
Koda H., A. Bolton, Dangerous Liasons: Fashion and Furniture in the Eighteenth Century, New York 2004
Kopytoff I., Kulturowa biografia rzeczy – utowarowienie jako proces, tłum. E. Klekot, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, red. M. Kempny, E. Nowicka, Warszawa 2003
Korduba P., „Dyrektorska dzielnica” na Ogrodach, „Kronika Miasta Poznania” 2021, 4, s. 85–101
Korduba P., „Polska buda”, czyli przedstawicielstwo BMW w okupacyjnym Poznaniu, „Kronika Miasta Poznania” 2009, 3, s. 117–126
Korduba P., Od stylu i daty do rzeczy i gestu. Kierunki i perspektywy badań nad wnętrzami mieszkalnymi, „Techne. Seria Nowa” 2021, 8, s. 11–33 DOI: https://doi.org/10.18778/2084-851X.12.02
Korduba P., Pajzderscy z ul. Miłej, „Kronika Miasta Poznania” 2021, z. 4, s. 209–221
Korduba P., A. Paradowska, Na starym Grunwaldzie. Domy i ich mieszkańcy, Poznań 2012
Korduba P., A. Paradowska, Na starym Grunwaldzie. Domy i ich mieszkańcy. Rewizyta, Poznań 2025
Korduba P., Patrycjuszowski dom gdański w czasach nowożytnych, Warszawa 2005
Korduba P., Sołacz. Domy i ludzie, Poznań 2009, 2012
Korduba P., J. Trybuś, Warszawskie mieszkanie. Biografie miejsc, rzeczy i ludzi, Warszawa 2024
Kostrzyńska-Miłosz A., Poszukiwania kształtu: polskie wnętrza okresu międzywojennego, „Autoportret” 2007, 4, s. 26–31
Kubiak S.P., Modernizm zapoznany. Architektura Poznania 1919–1939, Warszawa 2014, s. 234–238
Kulpińska K., Każdy może kupić sobie oryginalny drzeworyt. Grafika na ścianie mieszkania w latach dwudziestych i trzydziestych dwudziestego wieku, w: Polskie art déco, red. Z. Chlewiński, Płock 2017, s. 155–174
Kurkowska-Budzan M., P. Filipkowski, Wstęp do polskiego wydania Głosu przeszłości, w: B. Thompson, J. Bornat, Głos przeszłości. Wprowadzenie do historii mówionej, tłum. P. Tomanek, Warszawa 2021, s. 11–28
Kurpiel A., K. Maniak, fot. Ł. Skąpski, Porządek Rzeczy. Relacja z przedmiotami na Ziemiach Zachodnich (przypadek Wrocławia i Szczecina), Kraków 2023
Kuszyk K., Poniemieckie, Wołowiec 2019
Łakomy K., Modernistyczna willa. Poradnik dla właścicieli i użytkowników, Warszawa 2024
Lenartowicz J.K., Janusz Ballenstedt i jego teoria minimum w architekturze, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 2018, 46, s. 41–59
Leon A., Autoetnografia analityczna, „Przegląd Socjologii Jakościowej” 2014, 10(3), s. 144–166 DOI: https://doi.org/10.18778/1733-8069.10.3.07
Loughman J., J.M. Montias, Public and Private Spaces. Works of Art in Seventeenth-Century. Dutch Houses, Zwolle 2000
Ludzie w świecie przedmiotów. Przedmioty w świecie ludzi. Antropologia wobec rzeczy, red. A. Rybus, M.W. Kornobis, Warszawa 2016
Lurie A., The Language of the Houses. How Buildings Speak to Us, New York 2014
Marcus S., Apartment Stories. City and Home in Nineteenth-Century Paris and London, Berkeley 1999 DOI: https://doi.org/10.1525/9780520922396
Materialästhetik. Quellentexte zu Kunst, Design und Architektur, red. D. Rübel, M. Wagner, V. Wolff, Berlin 2005
Mecksemper C., Das Piano nobile: eine abendländische Raumkategorie, Hildesheim 2012
Mielewczyk J., Opowieści mieszkańców wrocławskich domów, t. 1, Wrocław 2018
Möbel als Medien. Beträge zu einer Kulturgeschichte der Dinge, red. S. Hackenschmidt, K. Engelhorn, Bielefeld 2011
Nasz dom, nasz blok. Osiedle im. Józefa Montwiłła-Mireckiego w Łodzi 1933/2023, red. A. Sumorok, Łódź 2022
Nierhaus I., Seiten des Wohnens: Wohnen im medialen und gesellschaftlichen Display von Zeitschriften, w: WohnSeiten. Visuelle Konstruktionen des Wohnens in Zeitschriften, red. I. Nierhaus, K. Heinz, R. Umbach, Bielefeld 2021, s. 11–44 DOI: https://doi.org/10.1515/9783839454046-001
Olsen B., W obronie rzeczy. Archeologia i ontologia przedmiotów, tłum. B. Shallcross, Warszawa 2010
Osięgłowski J., Domy, ludzie, sytuacje i przypadki Alei Marcinkowskiego, „Kronika Miasta Poznania” 2015, 1, s. 248
Ozaist-Przybyła A., Wyposażenie wnętrz mieszkaniowych modernistycznych osiedli łódzkich na przykładzie osiedla im. Montwiłła-Mireckiego i tzw. Kolonii Spółdzielców, „Techne. Seria Nowa” 2021, 8, s. 161–183 DOI: https://doi.org/10.18778/2084-851X.12.09
Paradowska A., Willa ponad czasem, „Kronika Miasta Poznania” 2021, z. 4, s. 222–230
Paradowska J., Ideały witruwiańskie w dziełach Adama Ballenstedta jako klucz do oceny jego dorobku, „Czasopismo Techniczne. Architektura” 2009, 1-A, s. 453–458
Pieńkos A., Dom sztuki. Siedziby artystów w nowoczesnej kulturze europejskiej, Warszawa 2005
Pisani S., Ich-Architektur. Das Haus als gelebte Vita und Alter Ego, w: Ein Haus wie ich. Die gebaute Autobiographie in der Moderne, red. S. Pisani, E. Oy-Marra, K. Siebenmorgen, Bielefeld 2014, s. 9–40 DOI: https://doi.org/10.1515/transcript.9783839422229.9
Poradnik dobrych praktyk architektonicznych. Mokotów, red. K. Domagalska, Z. Domagalski, Warszawa 2021
Poradnik dobrych praktyk architektonicznych. Muranów, red. K. Domagalska, Z. Domagalski, Warszawa 2019
Poradnik dobrych praktyk architektonicznych. Saska Kępa, red. J. Jastrzębski, G. Mika, Warszawa 2023
Praczyk M., Historia środowiskowa jako praktyka badawcza, „Historyka. Studia Metodologiczne” 2020, 50, s. 351–376 DOI: https://doi.org/10.24425/hsm.2020.134809
Private Utopia. Cultural Setting of the Interior in the 19th and 20th Century, red. A. Sarnitz, I. Scholz-Strasser, Berlin–Boston 2015
Przybylski A., Abisynia. Osiedle na poznańskim Grunwaldzie, Poznań 2017
Riley T., The Un-Private House, New York 1999
Rybczyński W., Dom. Krótka historia idei, tłum. K. Husarska, Kraków 2019
Rybczyński W., Home. A Short History of an Idea, New York 1986
Schlögel K., W przestrzeni czas czytamy. O historii cywilizacji i geopolityce, tłum. I. Drozdowska, Ł. Musiał, Poznań 2009
Scott K., The Rococo Interior. Decoration and Social Spaces in Early Eighteenth-Century Paris, New Haven–London 1995
Sroka Z. CM, Architektura sakralna Adama Ballenstedta (1923–1931), „Nasza Przeszłość” 1985, 64, s. 201–267 DOI: https://doi.org/10.52204/np.1985.64.201-267
Stopa M., J. Brykczyński, Ostańce. Kamienice warszawskie i ich mieszkańcy, t. 1–3, Warszawa 2010–2012
Sugg Ryan D., Ideal Homes, 1918-39. Domestic Design and Suburban Modernism, Manchester 2018 DOI: https://doi.org/10.7765/9781526126566
Thompson P., J. Bornat, Głos przeszłości. Wprowadzenie do historii mówionej, tłum. P. Tomanek, Warszawa 2021
Timm E., The Single-Family Home Between Politics, Consumerism, and the Everyday. Locating the West Germany Case, w: Housing the Family: Locating the Single-Family Home in Germany, red. C. Cantauw, A. Caplan, E. Timm, Berlin 2019, s. 12–28
Traba R., Historia stosowana jako subdyscyplina akademicka. Konteksty i propozycje, w: Historia – dziś. Teoretyczne problemy wiedzy o przeszłości, red. E. Domańska, R. Stobiecki, T. Wiślicz, Kraków 2014, s. 143–164
Vetter A.K., Die Befreiung des Wohnens. Ein Architekturphänomen der 20er und 30er Jahre, Berlin 2000
Ways of Walking. Ethnography and Practice on Foot, red. T. Ingold, J.L. Vergunst, Hampshire 2008, s. 1–20
Wysocka B., „Wygnańcy”, „napływowi autochtoni”, „echt Poznaniacy”. Inteligencja w życiu kulturalnym Poznania w dwudziestoleciu międzywojennym, „Kronika Miasta Poznania” 1998, 2, s. 107–119
Zborowska A., Życie rzeczy w powojennej Polsce, Warszawa 2019 DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323539643
Zeremoniell und Raum im Schlossbau des 17. und 18. Jahrhunderts, red. G. Satzinger, M. Jumpers, Münster 2014
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Piotr Korduba, Aleksandra Paradowska

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawo autorskie regulowane jest oświadczeniem autora przygotowanym przez Wydawnictwo Naukowe UAM a od nr XXVIII także umową licencyjną na publikację online zawartą pomiędzy Autorem i Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza. Autorzy ponoszą odpowiedzialność za oryginalność zamieszczanego materiału tekstowego oraz regulację praw autorskich dotyczących materiałów ilustracyjnych. W przypadku, gdy materiały pochodzą od redakcji – odpowiedzialność ponosi redakcja czasopisma.
Ten utwór dostepny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
