Keywords
heritage reconstruction
ideological use of works of art
reception of medieval art
How to Cite
Number of views: 39
Number of downloads: 16
Abstract
The main objective of this paper is to present the circumstances under which the late Gothic polyptych of St. Catherine from Góra (Guhrau), associated with the Jacob Beinhardt’s workshop, was translocated to the cathedral in Poznań in 1952. The paper discusses the institutional environment of the translocation, with the focus on the tension between institutions engaged in the process. It also covers the influence of the ideological significance given to the reconstruction by the representatives of the Church and the government. Prompted by the results of archaeological and architectural research conducted in the war-damaged building, restoration of the cathedral in the Gothic style was seen in 1940s and 1950s as an act imbued with symbolic meaning. However, it was interpreter differently by the clergy and by the ruling party. Thus the paper presents how the Retable of St. Catherine was inserted into two different systems of meaning constructed with regard to the rebuilding of the historic church, both of them referencing the resolution of World War II, the new role of the city of Poznań in the country in the context of the post-war border shift, as well as the upcoming Millenium of the Polish state and of Christianisation of Poland. In order to explain the role given to the Retable of St. Catherine in these visions, the author analyses press articles from the 1950s which discuss the polyptych. The post-war history of the altarpiece is juxtaposed against the fates of other retables translocated form the Recovered Territories to churches in other dioceses. Other attempts to acquire a Lower Silesian Gothic polyptychs as retables for the main altars of cathedral churches are also discussed. In doing so, the author highlights several circumstances which make the case of the Retable of St. Catherine being unique among post-war translocations of winged retables from Lower Silesia. The ideological use of the Retable in post-war Poland is compared to similar practices employed in regard to this polyptych by German art historians and art restorers in 1930s and 1940s. The text also attempts to answer the question of why the meanings associated with the Retable of St. Catherine in the post-war period are illegible to most contemporary viewers of the work, and why so many residents of Poznan are unaware of the Retable’s Silesian origins.
References
Archiwum Akt Nowych w Warszawie (AAN)
Zespół: Urząd do Spraw Wyznań, sygn. 1587
Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu (AAP)
Zespół: Dyrekcja Odbudowy Katedry (DOK). Jednostki: DOK 61, DOK 68, DOK 69
Archiwum Archidiecezjalne we Wrocławiu (AAW)
Zespół: Zarząd Duchowny Diecezji (Geistlische Adminitration der Diözese). Jednostki: II b 88a, II b 88b, II b 88d, AAW II b 149, AAW II b 153, II b 164, II b 201.
Jednostka: Ankieta z okazji 20-lecia polskiej administracji kościelnej na Śląsku – dekanat Góra Śl., sygn. I A 28 a 291.
Archiwum Państwowe w Poznaniu (APP)
Zespół: Poznańska Dyrekcja Odbudowy, sygn. 781.
Zespół: Zarząd Miejski Stołecznego Miasta Poznania, sygn. 1226.
Archiwum Państwowe we Wrocławiu (APWr)
Zespół: Konserwator Zabytków Prowincji Dolnośląskiej we Wrocławiu. Seria: Korespondencja dotycząca ochrony, konserwacji i odbudowy zabytków. Jednostki: Guhrau (Góra Śl.) - Kath. Kirche 82/487/0/1/257; Striegau (Strzegom) – Kath. Kirche 82/487/0/1/905.
Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Gabinet Dokumentów
Zespół: Schlesische Museum für Bildende Künste. Jednostki: II/107, II/153, II/157, II/180, II/181, II/182, II/183.
[nn.], Odbudowa Poznania na realnych torach. Minister Odbudowy Kraju prof. Kaczorowski w stolicy Wielkopolski, „Głos Wielkopolski”, 2.6.1945, s. 1
[nn.], Zwiedzamy kościoły poznańskie, „Głos Katolika”, 24.7.1955, s. 336
Barański H., Cenne dzieło sztuki ozdobi Katedrę Poznańską, „Głos Wielkopolski”, 25-26.09.1955, dodatek „Nowy Świat”, s. 1
b[Barański] h[Henryk], Odbudowa Katedry zbliża się ku końcowi, „Głos Wielkopolski”, 15/16.1.1956, s. 6
Barański H[enryk], Odbudowa Poznańskiej Katedry dobiega końca, „Głos Wielkopolski”, 6.9.1955, s. 3
Diereich J., Alterwürdiges im heimatlieschen Häuserbau, „Guhrauer Grenzbote. Kalender für Stadt und Kreis Guhrau”, r. 1932, bp.
Dymek W., Orędzie Arcypasterskie do kapłanów Archidiecezji Poznańskiej, „Miesięcznik Kościelny Archidiecezji Poznańskiej” 1946, 1(1), s. 20–28
Dymek W., Orędzie Arcypasterskie do wiernych Archidiecezji Poznańskiej, „Miesięcznik Kościelny Archidiecezji Poznańskiej” 1946, 1(2), s. 51–56
Dymek W., Zapowiedź odbudowy Katedry Poznańskiej, „Głos Katolicki”, 15.2.1948, s. 58–59
haes i as, Katedra na Ostrowiu Tumskim, „Słowo Powszechne”, 4–5.2.1956, s. IV
Hoffmann [Hermann?], Die Fronleichsnamskirche in Guhrau, „Guhrauer Grenzbote. Kalender für Stadt und Kreis Guhrau”, bp.
Kossobudzki L., ks. dr Ziemski, Dziesięciolecie wyzwolenia Poznania, „Tygodnik Powszechny” 1955, 11(11), s. 6
Kutzner M., O piękno polskiego gotyku, „Głos Wielkopolski”, 10.7.1955, dodatek „Nowy Świat”, s. 2
Mika J., Dziesięć pracowitych lat nad odbudową zabytków, „Głos Katolicki”, 20.2.1955, s. 80 i 84.
Sobczak J., Katedra Poznańska, „Głos Katolicki”, 21.8.1955, s. 378–379
Adamski J., Hale z poligonalnym chórem zintegrowanym w architekturze gotyckiej na terenie Polski, Kraków 2010, s. 27–28
Bartetzky A., Nation-Staat-Stadt Architektur, Denkmalpflege und Visuelle Geschichtskultur vom 19 bis zum 21 Jahrhundert, Köln–Wien–Weimar 2012 DOI: https://doi.org/10.7788/boehlau.9783412214852
Błaszczyk I., Konserwacja zabytków ruchomych w Poznaniu w latach 1990–2007, Poznań 2008
[Braune H.], Katalog der Ausstellung Schlesischer kirchlicher Malerei und Plastik, Breslau: August – Oktober 1926, Breslau 1926
Frąszczak K., Retabulum św. Katarzyny z Góry. Późnośredniowieczne dzieło sztuki i jego dalsze życie, praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. UAM dr. hab. P. Korduby w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, dostępny w internecie: https://bip.amu.edu.pl/__data/assets/pdf_file/0032/555818/Fraszczak-Ksenia-rozprawa-doktorska_Retabulum_sw_Katarzyny_z_Gory.pdf [dostęp: 30 kwietnia 2025]
Grajewski D., Między sztuką, nauką a polityką. Ochrona zabytków na Dolnym Śląsku w czasach III Rzeszy, praca doktorska przygotowana na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej pod kierunkiem prof. zw. dr. hab. J.L. Dobesza, Wrocław 2014, dostępny w internecie: https://dbc.wroc.pl/Content/30240/PDF/grajewski_miedzy_sztuka_PhD.pdf [dostęp: 24 kwietnia 2024]
Grundmann G., Aus meinem Reisetagebuch. Studienfahrt1934 nach Polen, „Der Oberschlesier” 1939, 21(12), s. 591–594
Grundmann G., Gemeinsame Züge in der Kunst Schlesiens und des Warthegaues, „Deutsche Monatshefte in Polen” 1941/1942, 8(8/9), s. 336–348
Hensel W., Z historii powojennych badań w Poznaniu. Związek z genezą ruchu naukowego „Polskie Tysiąclecie” i jego perturbacje, „Slavia Antiqua” 2004, 45, s. 201–203
Jakimowicz T., H. Grzeszczak-Brendel, Wstęp. Dziedzictwo i balast historii, w: Architektura i urbanistyka Poznania w XX wieku, red. T. Jakimowicz, Poznań 2005, s. 4–17
Jarzewicz J., Nowa katedra po 1945 roku. Odbudowa i regotycyzacja, w: Katedra poznańska. Studia o sztuce, red. J. Kowalski, W. Miedziak, Poznań 2022, s. 353–382.
Kalita K., Odbudowa i regotyzacja katedry poznańskiej w latach 1945–1956, w: W służbie kościoła poznańskiego. Księga pamiątkowa na 70-lecie urodzin arcybiskupa metropolity dr Antoniego Baraniaka, red. L. Bielerzewski, Poznań–Warszawa–Lublin 1974, s. 139–153
Kędzierski Ł., Działalność duszpasterska (arcy)biskupa Walentego Dymka (1939–1956), w: Ksiądz arcybiskup Walenty Dymek Metropolita poznański (1888–1956), red. L. Wilczyński, Poznań 2010, s. 51–88
Klause G., Wybrane problemy ochrony zabytków początku XX wieku i odbudowa Poznania po II wojnie światowej, w: Architektura i urbanistyka Poznania w XX wieku, red. T. Jakimowicz, Poznań 2005, s. 262–328
Kolbuszewska D., Galeria kobiet z Muzeum Narodowego, „Kronika Miasta Poznania” 2011, 79(1), s. 265–275
Kondziela H. i in., Stare Miasto w Poznaniu: zniszczenia – odbudowa – konserwacja 1945–2016, Poznań 2017
Kucharski W., Religia na Ziemiach Zachodnich i Północnych w latach 1945–1989. Wprowadzenie, w: Region czy regiony? Ziemie Zachodnie i Północne 1945–1989, red. W. Kucharski i in., Wrocław 2022, s. 224–239 DOI: https://doi.org/10.26774/isbn.9788396642097
Kusztelski A., Kościół św. Marcina w Poznaniu, Poznań 2015
Labuda A.S., Z dziejów historii sztuki. Polska, Niemcy, Europa, Poznań 2016
Marciniak P., Doświadczenia modernizmu. Architektura i urbanistyka Poznania w czasach PRL, Poznań 2010
Marcinkowski W., Gotycka nastawa ołtarzowa u kresu rozwoju – Retabulum ze Ścinawy (1514) w kościele klasztornym w Mogile, Kraków 2006
Matusik P., Historia Poznania, t. IV, 1945–2016, Poznań 2021
Mukułowska-Au H., Spacerem przez pokolenia. Motty’owie–Sławscy–Mukułowscy, Poznań 2015
Muthesius S., Aspekte der polnisch-deutschen Auseinandersetzungen um Veit Stoß, w: Ars sine scientia nihil est, red. J. Olenderek, Warszawa 1997, s. 166–171
Nowacki J., Dzieje Archidiecezji Poznańskiej, t. 1, Kościół katedralny w Poznaniu: studium historyczne, Poznań 1959
Patała A., Konserwacja w cieniu wojny. Okoliczności, konteksty oraz przebieg prac konserwatorskich i restauratorskich nad poliptykiem z Góry w latach 1938–1943, „Biuletyn Historii Sztuki” 2022, 84(3), s. 593–625 DOI: https://doi.org/10.36744/bhs.1244
Patała A., Left/abandoned/post-German Late Gothic Silesian Retables and Their New Settings in the Monastery Church in Mogiła (Cracow), and the Cathedrals in Warsaw and Poznań in the 1940s and 1950s, „Ikonotheka” 2021, 31, s. 49–80 DOI: https://doi.org/10.31338/2657-6015ik.31.3
Patała A., Poliptyk z Góry – historia badań i dwa momenty narodzin, w: Katedra poznańska. Studia o sztuce, red. J. Kowalski, W. Miedziak, Poznań 2022, s. 198–225
Skibiński S., „Super fundamenta historiae spirituale extrudere aedificium” (św Hieronim). Powojenna regotyzacja katedr w Gnieźnie i Poznaniu, w: Oblicza mediewalizmu, red. A. Dąbrówka, M. Michalski, Poznań 2013, s. 153–172 Sochaj S., Niedopolska. Nowe spojrzenie na Ziemie Odzyskane, Warszawa 2024
Stahr M., Ołtarz z Góry Śląskiej, t. 1 i 2, Poznań 1965, praca magisterska pod kierunkiem Z. Kępińskiego i G. Chmarzyńskiego, maszynopis w zbiorach Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Störtkuhl B., Mówiące kamienie, pouczające obrazy – historia sztuki, krytyka sztuki i konserwacja zabytków a konstruowanie obrazów historii, w: Polsko-niemieckie miejsca pamięci, red. R. Traba, H. Henning Hahn, t. 4, Refleksje metodologiczne, Warszawa 2013, s. 258–269
Torbus T., Zurück ins Reich der Piasten und Jagiellonen. Die Wiederbelebung der polnischen Epochen beim Wiederaufbau der „Wiedergewonnenen Gebiete“ in Polen nach dem Zweiten Weltkrieg, w: Geschichte Bauen. Architektonische Rekonstruktion und Nationenbildung vom 19. Jahrhundert bis heute, red. A. Bartetzky, Köln–Wien–Weimar 2017, s. 234–271 DOI: https://doi.org/10.7788/9783412508357-010
Torbus T., Zwischen Sprengung und Modellbau Vergleichende Anmerkungen zum Schutz des Kulturerbes in den polnischen so genannten „Wiedergewonnenen Gebieten” und den ehemals ostpolnishen Regionen nach 1945, w: Künstlerische Wechselwirkungen in Mitteleuropa, red. J. Fajt, M. Hörsch, Ostfildern 2006, s. 427–448
Urban W., Z dziejów duszpasterstwa katolickiego w Archidiakonacie Opolskim i Głogowskim w czasach nowożytnych, cz. II, Archidiakonat Głogowski, Warszawa 1975
Visitiationsberichte der Diozese Breslau: Archidiakonat Glogau Erster Teil, red. J. Jungitz, Breslau 1907
Wolska A., Zagrabiony – odzyskany. Historia powrotu ołtarza Wita Stwosza do Krakowa, Kraków 2019
Wrońska B., S. Zborowski, Dokumentacja konserwatorska kwater malowanych z pentaptyku – ołtarza głównego w bazylice archikatedralnej, maszynopis w zbiorach Biura Miejskiego Konserwatora Zabytków w Poznaniu
Zborowska A., Życie rzeczy w powojennej Polsce, Warszawa 2019 DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323539643
Ziomecka A., Śląskie retabula szafowe w drugiej połowie XV i na początku XVI w., „Roczniki Sztuki Śląskiej” 1976, 10, s. 7–146
Żuchowski T.J., Miasto wobec konserwatorskich koncepcji, „Kronika Miasta Poznania” 2005, 72(2), s. 7–21
License
Copyright (c) 2025 Ksenia Frąszczak
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
The copyrights are regulated by author's statement and publication agreement prepared by Adam Mickiewicz University Press. The authors are responsible for the originality of texts published and regulating the copyrights of accompanying visual materials, unless the materials come from the Editorial Team.
This work is available with the following licence:
Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License