Starożytna bałkańska bogini iliryjska „Virgo paritura” a ziemie polskie we wczesnej epoce żelaza

Abstrakt

Artykuł analizuje problem genezy i znaczenia ikonografii urn twarzowych na ziemiach polskich wczesnej epoki żelaza w kontekście wpływów bałkańskich. Problem jest istotny dla zrozumienia transferu idei religijnych i symboliki między południem Europy a obszarem nadbałtyckim. Celem pracy jest wykazanie roli iliryjskich wzorców kulturowych w kształtowaniu tej ikonografii. Autor stosuje analizę porównawczą znalezisk archeologicznych, zwłaszcza wisiorka iliryjskiego z VII–V w. p.n.e. oraz przedstawień na urnach pomorskich. Najważniejsze wyniki wskazują, że schematyczne przedstawienia na urnach, interpretowane wcześniej inaczej, odpowiadają w istocie wyobrażeniu bogini rodzącej, znanemu z kultury iliryjskiej. Wykazano, że motyw ten zastąpił wcześniejsze etruskie formy przedstawiania zmarłego i wiązał się z ideą odrodzenia oraz życia po śmierci. Analiza ikonografii, w tym motywów „jodełkowych” oraz elementów takich jak koń czy symbole solarne, potwierdza ich związek z kultem bogini życia i śmierci. Wnioskiem jest stwierdzenie, że powstanie urn twarzowych było wynikiem nie tylko wpływów etruskich, lecz w decydującym stopniu iliryjskiej infiltracji ideologicznej, która zmieniła ich znaczenie symboliczne.