Abstrakt
Sufizm, będący jednym z najbardziej złożonych i wielopostaciowych aspektów islamu, ma szczególne miejsce w dziejach Półwyspu Bałkańskiego. Został przeniesiony wraz z ekspansją Imperium Osmańskiego. Proces islamizacji, w dużej mierze oparty na działalności bractw derwiszów i tarikatów, nie ograniczał się do konfrontacji, lecz często przybierał formę pokojowej akulturacji. Celem artykułu jest ukazanie specyfiki rozwoju sufizmu na Bałkanach i analiza jego roli jako narzędzia dialogu międzykulturowego, jak i potencjalnych konfliktów. Szczególna uwaga poświęcona została związkom sufizmu z procesami islamizacji, relacjom z lokalnymi wspólnotami chrześcijańskimi i gnostyckimi oraz jego ewolucji w epoce nowożytnej i współczesnej. Podstawą źródłową analiz są opracowania historyczne, w tym relacje kronikarzy osmańskich i podróżników (np. Ewliji Czelebiego), badania współczesnych islamoznawców oraz teksty mistyków. Metoda badawcza opiera się na analizie porównawczej tradycji religijnych i instytucjonalnych, a także na interpretacji literackiego i społecznego oddziaływania sufizmu w kontekście bałkańskim. Wnioski wskazują, że sufizm, choć niekiedy marginalizowany jako nurt heterodoksyjny, odegrał kluczową rolę w islamizacji regionu, szczególnie dzięki otwartości na elementy lokalnej kultury i duchowości. Z biegiem czasu przekształcił się w czynnik kształtujący tożsamość narodową (zwłaszcza w Albanii) i kulturową syntezę Bałkanów.
Bibliografia
Baba Faja Martaneshi, Lêvizja Nacionale Clirimtare dhe roli i jonë Bektashiane (Ruch narodowo-wyzwoleńczy i nasza rola bektaszycka), „Bashkimi”, 20 II 1945.
Evliyá Çelebi, Seyâhatnâmesi, t. III, wyd. A. Cevdet, Istambul 1314 r.h. [1896/1897].
Księga podróży Ewliji Czelebiego (Wybór), tłum. Z. Abrahamowicz, A. Dubiński, S. Plaskowicka-Rymkiewicz, Warszawa 1969.
Rycaut P., Rykota sekretarza posła angielskiego u Porty Ottomańskiey rezyduiącego Monarchya turecka..., Lipsk 1727.
Ricaut P., Histoire de l’état présent de l’Empire Ottoman ... traduit de l’anglais par M. Briot, Amsterdam 1670.
Babinger F., Das Bektashikloster Demir Baba, „Ostasiatische Studien” 1931, t. 34, s. 84–93.
Bihiku K., Kratkaja istorija albanskoj literatury, Tirana 1964.
Clayer N., Mystiques, état et société. Les Halvetis dans l’aire balkanique de la fin du XV siècle à nos jours, Leiden–New York–Köln 1994. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004492783
Clayer N., Popovic A., Sur les traces des derviches de Macédoine yougoslave, „Anatolia Moderna – Yeni Anadolu” 1992, t. IV, s. 13–63. DOI: https://doi.org/10.3406/anatm.1992.910
Czekalski T., Zarys dziejów chrześcijaństwa albańskiego w latach 1912–1993, Kraków 1996.
Desnickaja A.V., Albanskaja literatura i albanskij jazyk, Leningrad 1987.
Halimi K., Derviški redovi i njihova kultura mesta na Kosovu i Metohiji, „Glasnik Muzeja Kosowa i Metohije” 1957, nr 2, s. 193–206.
Hauziński J., Formowanie się szkół sufickich na Bałkanach, „Balcanica Posnaniensia. Acta et Studia” 2001, nr 11–12, Poznań, s. 41–52. DOI: https://doi.org/10.14746/bp.2001.11-12.5
Hauziński J., Muzułmanie w Albanii [w:] Muzułmanie w Europie, red. A. Parzymies, Warszawa 2005, s. 173–196.
Hauziński J., Sufizm – religia czy światopogląd, „Zeszyty teoretyczne TWP” 1969, s. 11–16.
Hauziński J., The Question of the Origin of Sufi Schools at Balkans, „Folia Orientalia” 2000, t. XXXVI, Studia in honorem Stanislai Stachowski dicata, s. 125–133.
Hauziński J., U źródeł koncepcji samorealizacji w islamie [w:] Jest-że dla prawdy przyszłość jaka? Prace dedykowane Profesorowi Karolowi Toeplitz’owi, Toruń 2001, s. 16–27.
Hauziński J., Leśny J., Historia Albanii, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992.
Ilustrowana encyklopedia religii świata. Kościoły, wyznania, kulty, sekty, nowe ruchy religijne, red. Z. Drozdowicz, Z. Stachowski, Poznań 2002.
Jong F. de, Khalwatiyya [w:] The Encyclopaedia of Islam. New Edition, t. IV, Leiden–London–New York 1978, s. 991–993.
Landolt H., Khalwa [w:] The Encyclopaedia of Islam. New Edition, t. IV, Leiden–London–New York 1978, s. 1025–1027
Marmullaku R., Albania and the Albanians, London 1975.
Mélikoff I., Sur les traces du soufisme turc. Recherches sur l’islam populaire en Anatolie, Istanbul 1992.
Myderrizi O., Erveheja, „Buletin për Shkencat Shogërore” 1957, nr 1.
Myderrizi O., Latërsia fetare e bektashive, „Buletin për Shkencat Shogërore” 1955, nr 3, s. 131–142.
Norris H.T., Islam in the Balkans. Religion and Society between Europe and the Arab World, London 1995.
Parzymies A., Muzułmanie w Jugosławii [w:] Muzułmanie w Europie, red. A. Parzymies, Warszawa 2005, s. 71–99.
Popovic A., Les derviches balkaniques II: Les Sinants, „Turcica” 1991, t. XXI–XXIII: Mélanges offerts à Irène Mélikoff par ses collègues, disciples et amis, s. 83–113. DOI: https://doi.org/10.2143/TURC.23.0.2014190
Popovic A., Les ordres mystiques musulmans du Sud-Est européen dans la période post-ottomane [w:] Les ordres mystiques dans l’islam. Cheminements et situation actuelle, red. A. Popovic, G. Veinstein, Paris 1986, s. 65–75.
Selimović M., Derwisz i śmierć, tłum. H. Kalita, Warszawa 1969.
Skendi S., Crypto-Christians in the Balkan Area under the Ottomans, „Slavic Review” 1967, t. 26, nr 2, s. 227–246. DOI: https://doi.org/10.2307/2492452
Trimingham J.S., The Sufi Orders in Islam, Oxford 1971.
Licencja
© by Adam Mickiewicz University, Faculty of History, Poznań, 2009
OPEN ACCESS