Abstrakt
Celem artykułu jest analiza kronik łacińskiego kręgu kulturowego z zamiarem ustalenia zakresu i charakteru obecności w nich bohaterów oraz motywów związanych z Wielkimi Morawami. Autor koncentruje się na kronikach chorwackich, czeskich i węgierskich, przyglądając się m.in. Latopisowi Popa Duklanina, „Kronice Kosmasa” i dziejopisom węgierskim. Wykorzystano metodę krytycznej analizy porównawczej źródeł narracyjnych, przy uwzględnieniu tekstów hagiograficznych i świeckiej historiografii. Wyniki badań wskazują, że tradycja wielkomorawska była szeroko obecna w kulturze piśmienniczej i ustnej regionu Europy środkowej, choć jej recepcja różniła się w zależności od kraju. W historiografii węgierskiej Morawy jawiły się jako twór obcy, a pamięć o nich przetrwała głównie w legendach ustnych dotyczących Świętopełka. Kronikarze chorwaccy włączyli niektóre wątki (np. działalność Cyryla), ale bez jednoznacznego wskazania ich morawskiego rodowodu. Z kolei dziejopisarstwo czeskie traktowało Wielkie Morawy jako bezpośredniego poprzednika własnej państwowości i chrześcijaństwa. Pamięć o Wielkich Morawach była czynnikiem istotnym dla kształtowania tożsamości politycznej i religijnej regionu, choć jej interpretacja podlegała lokalnym uwarunkowaniom i potrzebom ideologicznym.
Bibliografia
Anonima tzw. Galla Kronika czyli dzieje książąt i władców polskich, wyd. K. Maleczyński, „Monumenta Poloniae Historica. Series Nova”, t. II, Kraków 1952.
Chronica Hungaro-Polonica, pars 1 (textus cum varietate lectionum), wyd. B. Karácsonyi, „Acta Historica Universitatis Szegedensis de Attila József nominatae”, t. 26, Szeged 1969.
Christianus monachus. Kristiánova Legenda (Kap. I–III), „Magnae Moraviae Fontes Historici”, t. II, Brno 1967.
Die Chronik der Böhmen des Cosmas von Prag, wyd. B. Bretholz, współpraca W. Weinberger, München 1980 (przedruk wyd. z 1923) („Monumenta Germaniae Historica, Scriptores Rerum Germanicarum. Nova Series”, t. II).
Die „Gesta Hungarorum” des anonymen Notars. Die älteste Darstellung der ungarischen Geschichte, wyd. G. Silagi, L. Veszprémy, „Ungarns Geschichtsschreiber“, t. IV, Sigmaringen 1991.
Gesta principum Polonorum. The Deeds of the Princes of the Poles, wyd. i tłum. P.W. Knoll,
F. Schaer, przedm. Th.N. Bisson, Budapest–New York 2003.
Konstantyn Porfirogeneta, De administrando imperio, wyd. Gy. Moravcsik, przeł. R.J.H. Jenkins, Budapest 1949.
Kroniky doby Karla IV, Praha 1987.
Ljetopis popa Dukljanina. Latinski tekst sa hrvatskim prijevodom i „Hrvatska Kronika”, wyd. V. Mosin, Zagreb 1950.
Magnae Moraviae fontes historici, wyd. D. Bartoňková (przekłady), L. Havlík (przekłady i komentarze) i in., t. I–V, Brno 1966–1977.
Přibíka z Radenina řečeného Pulkavy Kronika česká, wyd. J. Emler, J. Gebauer [w:] Fontes rerum Bohemicarum, t. V, Praha 1893.
Simonis de Kéza Gesta Hungarorum. Simon of Kéza, The Deeds of the Hungarians, wyd. i przeł.
L. Veszprémy, F. Schaer, ze studium J. Szűcsa, Budapest 1999.
Simonis de Kéza, Gesta Hungarorum, wyd. A. Domanovszky [w:] Scriptores rerum Hungaricarum, red. I. Szentpétery, t. 1, Budapest 1937.
Staročeská kronika tak řečeného Dalimila, cz. 1: Vydání textu a veškerého textového materiálu, wyd. J. Dánhelka, K. Hádek, B. Havránek, N. Kvitková, z. 1, Praha 1988.
Testimonia najdawniejszych dziejów Slowian. Seria grecka, wyd. A. Brzóstkowska, W. Swoboda, cz. 3: Pisarze z VII–X wieku, Warszawa 1995.
Thomas archidiaconus, Historia Salonitana, wyd. F. Rački, Zagrabiae 1894 („Monumenta spectantia historiam Slavorum meridionalium”, t. XXVI).
Żywoty Konstantyna i Metodego (obszerne), przeł. i przyp. opatrzył T. Lehr-Spławiński, Warszawa 2000.
Banaszkiewicz J., Czarna i biała legenda Bolesława Śmiałego, „Kwartalnik Historyczny” 1981, t. 88, z. 2, s. 369–387.
Banaszkiewicz J., Polskie dzieje bajeczne mistrza Wincentego Kadłubka, Wrocław 1998.
Bláhová M., Staročeská kronika tak řečeného Dalimila v kontextu středověké historiografie latinského kulturního okruhu a její pramenná hodnota. Historický komentár. Rejstřík, Praha 1995.
Gąsiorowski A., Sazawa [w:] Słownik starożytności słowiańskich, t. V, Wrocław-Warszawa-Kraków 1975, s. 82–84.
Graus F., Slovanská liturgie a pisemnictvi v přemyslovských Čechách 10. století, „Československý časopis historický” 1966, t. XIV, z. 4, s. 473–495.
Graus F., Velkomoravská říše v české středověké tradici, „Československý časopis historický” 1963, t. XI, z. 3, s. 289–305.
Grzesik R., Kronika węgiersko-polska. Z dziejów polsko-węgierskich kontaktów kulturalnych w średniowieczu, Poznań 1999.
Grzesik R., Odkiaľ pochádzali Izák a Matiš, zavraždeni roku 1003 vo veľkopoľskej pustovni?, „Historický časopis” 1998, t. 46, z. 3, s. 456–469.
Grzesik R., Początki kontaktów polsko-węgierskich w oczach średniowiecznych kronikarzy węgierskich, [w:] Tradycja chrześcijańska Wschodu i Zachodu w kulturze Słowian, red. A. Bezwiński, Bydgoszcz 2006 (XIV Musica Antiqua Europae Orientalis, Acta Slavica), s. 103–111.
Grzesik R., Przybycie Węgrów do Kotliny Karpackiej w oczach średniowiecznych kronikarzy węgierskich (referat wygłoszony na IX Balcanicum Posnaniense, w druku).
Grzesik R., Skąd pochodzili Izaak i Mateusz, zamordowani w wielkopolskim eremie, „Nasza Przeszłość” 1998, t. 89, s. 467–481. DOI: https://doi.org/10.52204/np.1998.89.467-481
Grzesik R., Sources of a Story about the Murdered Croatian King in the Hungarian-Polish Chronicle, „Povijesni Prilozi” 2003, R. 22, t. XXIV, s. 97–104.
Havlík L.E., Dukljanská kronika a Dalmatská legenda, Praha 1976.
Klaić N., Povijest Hrvata u ranom srednjem vijeka, Zagreb 1971.
Klaniczay G., Az urakodók szentsége a középkorban. Magyar dinasztikus szentkultuszok és európai modellek, Budapest 2000.
Kürbis B., Kręg czesko-morawski a pierwsza chrystianizacja Polski [w:] Cyryl i Metody apostołowie i nauczyciele Słowian. Studia i dokumenty, cz. 1: Studia, red. J.S. Gajek MIC, L. Górka SVD, Lublin 1991, s. 145–158.
Kutnar F., Marek J., Přehledné dějiny českého a slovenského dějepisectví. Od počátku národní kultury až do sklonku třicátych let 20. století, Praha 1997.
Kütnik J., K otázke pôvodu rodnych bratov Izáka a Matiša umučených v Pol'sku roku 1003, „Historica Carpatica” 1994, t. 23–24, s. 15–27.
Leśny J., Konstantyn i Metody. Apostołowie Słowian. Dzieło i jego losy, Poznań 1987.
Ludvikovský J., Great Moravia Tradition in the 10th Century Bohemia and Legenda Christiani [w:] Magna Moravia. Sborník k 1100. výročí příchodu byzantské mise na Moravu, red. J. Macúrek i in., Praha 1965, s. 525–566.
Magna Moravia. Sborník к 1100. výročí příchodu byzantské mise na Moravu, red. J. Macůrek i in., Praha 1965.
Marsina R., Svätopluk, legenda a skutočnost' [w:] Svätopluk 894–1994. Materiály z konferencie organizowanej Archeologickým ústavom SAV v Nitre v spolupráci so Slovenskou historickou spoločnosťou pri SAV, Nitra, 3.–6. október 1994, wyd. R. Marsina, A. Ruttkay, Nitra 1997, s. 155–165.
Modzelewski K., Barbarzyńska Europa, Warszawa 2004.
Niederhauser E., A történetírás története Kelet-Európában, Budapest 1995.
Peričić E., Sclavorum Regnum Grgura barskog. Ljetopis Popa Dukljanina, Zagreb 1991.
Pomian K., Przeszłość jako przedmiot wiary. Historia i filozofia w myśli średniowiecza, Warszawa 1968.
Slavníkovci ve středověkém písemnictví, wyd. R. Nový, J. Sláma, J. Zachová, Praha 1987.
Steinhübel J., Nitrianské kniežatstvo. Počiatky stredovekého Slovenska. Rozprávanie o dejinách nášho územia a okolitých krajín od stahovania národov do začiatku 12. storočia, Bratislava 2004.
Swoboda W., Zakon sudnyj ljudem [w:] Słownik starożytności słowiańskich, t. VII, Wrocław–Warszawa–Kraków 1977–1980, s. 55–57.
Tibensky J., Historiografické zdroje a spoločenskopolitické vplyvy na vývoj veľkomoravskej tradície do počiatku slovenského národného obrodenia [w:] Svätopluk 894–1994. Materiály z konferencie organizovanej Archeologickým ústavom SAV v Nitre v spolupráci so Slovenskou historickou spoločnosťou pri SAV, Nitra, 3.–6. október 1994, wyd. R. Marsina, A. Ruttkay, Nitra 1997, s. 221–228.
Urbańczyk P., Władza i polityka we wczesnym średniowieczu, Wrocław 2000.
Wasilewski T., Tomasz, archidiakon splicki [w:] Słownik starożytności słowiańskich, t. VI, Wrocław–Warszawa–Kraków 1977–1980, s. 104.
Флора Б.Н., Христианство в древнепольском и древнечешском государстве во 2-й половине X – 1-й половине XI в. [w:] Христианство в странах Восточной, Юго-Восточной и Центральной Европы на пороге второго тысячелетия, red. Б.Н. Флора, Москва 2002, s. 190–266.
Licencja
© by Adam Mickiewicz University, Faculty of History, Poznań, 2009
OPEN ACCESS