Abstrakt
W artykule przeanalizowano dzieje metropolii Dyrrachion (Dyrrachium, dzisiejsze Durrës w Albanii) od VII do XIII wieku oraz przedstawia sylwetki jej metropolitów. Autor bada znaczenie tego ośrodka kościelnego w strukturach Kościoła bizantyńskiego na zachodnich Bałkanach. Celem artykułu jest rekonstrukcja ciągłości instytucji kościelnych w Dyrrachion i określenie roli miejscowych hierarchów w życiu politycznym i religijnym regionu. Autor wykorzystuje metodę prosopograficzną oraz analizę źródeł narracyjnych, sfragistycznych i dokumentów patriarchatu Konstantynopola. W pracy wykazano, że mimo kryzysów politycznych i zmian terytorialnych Kościół w Dyrrachion zachował ciągłość organizacyjną od późnego antyku do późnego średniowiecza. Metropolia odegrała istotną rolę w odbudowie wpływów bizantyńskich na zachodnich Bałkanach po okresie kryzysów VII–VIII wieku. Rezultaty analizy wskazują, że Dyrrachion stanowiło ważny punkt kontaktu między Bizancjum a światem zachodnim oraz jeden z kluczowych ośrodków kościelnych regionu.
Bibliografia
Acta et diploma res Albaniae mediae aetatis illustrantia. Collegerunt et digesserunt L. Thallóczy, C. Jireček, t. 1, Vindobonae 1913.
Darrouzès J., Notitiae episcopatuum Ecclesiae Constantinopolitanae, „Géographie ecclésiastique de l’Empire byzantine”, t. 1, Paris 1981 (NEEC), 3, nr 14, 300–308.
Demetrii Chomateni Ponemata diaphora, red. G. Prinzing, Berlin–New York 2002.
Gautier P., Théophylacte d’Achrida lettres, nr 12, 17, 19, Thessalonique 1986.
Georges Pachymeres relations historiques, I 10, red. A. Failler, t. 1, Paris 1984.
Georgii Acropolitae Historia, cap. 80 [w:] Opera, red. A. Haisenberg, P. Wirth, t. 1, Stuttgart 1978, s. 166–167.
Grumel V., Les regestes des actes du patriarcat de Constantinople, t. 1: Les actes des patriarches, z. 2, Constantinople 1936.
Ioannis Scylitzae synopsis historiarum, red. H. Thurn, Berlin–New York 1973.
Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit (PmbZ), Prosopography of the Byzantine World: (1025–1101) (PBW), http://linnet.cch.kcl..ac.uk8080/seals/ [dostęp: 20.10.2009].
Prosopography of the Byzantine Empire I: (641–867), red. J.R. Martindale, London 2001.
Prosopographische Lexikon der Palaiolonganzeit, I, fasciculum 1–7, red. E. Trapp, Wien 1976–1996 (PLP).
Šišić F., Letopis Popa Dukljanina, Beograd–Zagreb 1928.
Theodoros Studita, Epistulae, red. G. Fatouros, Berlin–New York 1992.
Angelopoulos A., To genealogikon dendron tēs oikogoneias tōn Kabasilon, „Makedonika” 1977, t. 17, s. 366–396.
Angold M., Church and Society in Byzantium under the Comneni, 1081–1261, Cambridge 1995.
Browning R., The Patriarchal School at Constantinople in the Twelfth Century, cz. 1, „Byzantion” 1962, t. 27, s. 167–202.
Browning R., The Patriarchal School at Constantinople in the Twelfth Century, cz. 2, „Byzantion” 1963, t. 28, s. 11–40.
Buschhausen H., Buschhausen H., Die Marienkirche von Apollonia in Albanien. Byzantiner, Normannen und Serben im Kampf um die Via Egnatia, Wien 1976.
Carile A., Partitio Terrarium Imperii Romanie, „Studi Veneziani” 1965, t. 7, s. 220–266.
Darrouzès J., Les responses canoniques de Jean de Kitros, „Revue etudes byzantines” 1973, R.XXXI, s. 319–334.
Dąbrowska M., Despotat Epiru w świetle najnowszych badań historycznych, „Balcanica Posnaniensia. Acta et Studia” 1999, t. 9/10: Z dziejów Albanii i Grecji, s. 77–91.
Dölger F., Wirth P., Regesten der Kaiserurkunden des oströmischen Reiches von 565–1453, t. 2: Regesten von 1025–1204, München 1995.
Dragoilović D., Duklanski knez Vladimir i albanski novacijani, „Istorijski Zapisi” 1975, t. 28 (48), nr 32, s. 91–105.
Dragoilović D., Eretičkata c’rkva Drogovetija i makedonskite Druguviti, „Glasnik Instituta za nacjonalna istorija” 1975, t. 19, s. 161–165.
Drinov M. S., O nekotorych trudach Dimitrija Chomatiana kak istoričeskom materiale, „Vizantijskij Vremennik” 1894, t. 1, s. 319–340, „Vizantijskij Vremennik” 1895, t. 2, s. 1–23.
Ducellier A., Dyrr(h)achion [w:] Lexikon des Mittelalters, t. 3, Stuttgart–Weimar 1999, szp. 1497–1499.
Dudek J., Cała ziemia dyrracheńska pod panowaniem bizantyńskim w latach 1005–1205, Zielona Góra 1999.
Dudek J., Święty Jan Włodzimierz (?–1016) w życiu w legendzie. Niefortunny polityk i patron Serbów oraz Albańczyków [w:] Kim jesteś, człowieku? Funeralia Lednickie 13, Poznań 2011, s. 223–230.
Eubel C., Hierarchia catholica medii aevi... ab anno 1198, t. 1, Münster 1913 [w:] Brepolis Medieval Encyclopaedias – Europa Sacra – Online, http://www.brepolis.net/ [dostęp: 20.10.2009].
Ferluga J., Drač i njegova oblast od VII do početka XIII veka, „Glas CCCXLIII Srpske akademije nauka i umetnosti” 1986, t. 5, s. 70–73, 79–83.
Fedalto G., Hierarchia Ecclesiastica Orientalis, t. 1: Patriarchatus Constantinopolitanus, Padua 1988.
Flogaus R., Das Consilium Quinisextum (691/692). Neue Erkenntnisse über ein umstrittenes Konzil und seine Teilnehmer, „Byzantinische Zeitschrift” 2009, t. CII, nr 1, s. 25–64.
Frankopan P.D. de, The imperial governors of Dyrrakhion in the reign of Alexios I Komnenos, „Byzantine and Modern Greek Studies” 2002, t. 26, s. 65–103.
Gouillard J., Le Synodikon de l’orthodoxie, „Travaux et Memoirés” 1967, t. 2, s. 73, s. 210–211.
Grozdanov C., Portreti na svetitelite od Makedonija od IX–XVIII vek, Skopje 1983.
Grozdanov C., O svetym Konstantinu Kabasili i njegovim partretima u svetlu novach soznanja, „Zbornik Radova Vizantološkog Instituta” 2007, t. 44, s. 313–324.
Hauziński J., Leśny J., Historia Albanii, Wrocław–Warszawa 1993.
Historia chrześcijaństwa, t. 4: Biskupi, mnisi i cesarze: 610–1054, red. G. Dagron, P. Riché, A. Vauchez, Warszawa 1999.
Ingham N. W., The Martyrdom of Saint John Vladimir of Dioclea, „International Journal of Slavic Linguistic and Poetics” 1987 (1989), t. 35/36, s. 199–216.
Ippen Th., Alte Kirchen und Kirchenruinen in Albanien, „Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Herzegovina” 1900–1901, t. 7–8, s. 131–144.
Ippen Th., Denkmäler verschiedener Altersstufen in Albanien, „Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Herzegovina” 1907, t. 10, s. 3–70.
Ivanov I., Bălgarski starini iz Makedonija, Sofija 1970.
Janin R., Dyrrachium [w:] Dictionnaire d’histoire et de géographie ecclésiastique, t. 14, Paris 1960, szp. 1248–1252.
Jireček K., Istorija Srba, t. 1, Beograd 1952.
Komatina P., Osnivanje patraske i atinske mitropolije i Słoveni na Peloponezu, „Zbornik Radova Vizantološkog Instituta” 2009, t. 46, s. 27–52.
Karlin-Hayter P., Further Notes on Byzantine Marriage: Raptus – ἁρπαγή or μνστεîαι?, „Dumbarton Oaks Papers” 1992, t. 42, s. 143–144.
Laurent V., Le Corpus des sceaux de l’empire byzantine, t. 5, Paris 1981.
Leśny J., Historia Królestwa Słowian, czyli Latopis Popa Duklanina, Warszawa 1988.
Leśny J., Państwo Samuela a jego zachodni sąsiedzi, „Balcanica Posnaniensia. Acta et Studia” 1985, t. 2, s. 87–111.
Lillie R. J., Die Lateinische Kirche in der Romania vor dem vierten Kreuzzug, „Byzantinische Zeitschrift” 1989, t. 82, s. 202–220.
Loenertz R. J., Lettre de Georges Bardanès, métropolite de Corcyre, au patriarche oequmenique Germain II. 1226–1227 c., „Epeteris Hetaireias Byzantinon Spoudon” 1964, t. 33, s. 87–118.
Magdalino P., The Empire of Manuel I Komnenos, 1143–1180, Cambridge 1993.
Mijušković S., Ljetopis Popa Dukljanina, Titograd 1967.
Miraj L., The Chapel in the Amphitheater of Dyrrachium and its Mosaics [w:] Progetto Durrës. L’indagine sui beni culturali albanesi dell’ antichità e del Medioevo: tradizioni di studio a confronto, red. M. Buoro, S. Santoro, Triest 2003, s. 245–290.
Mullet M., Reading the Letters of Byzantine Archbishop, Aidershot 1997.
Nesbitt J., Oikonomides N., Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg Museum of Art, t. 1: Italy, North of the Balkans, North of the Black Sea, Washington D.C. 1991.
Nicol D. M., The Despotate of Epiros, Oxford 1957.
Macrides R. J., Apokaukos, John [w:] The Oxford Dictionary of Byzantium, red. A. Kazhdan i in., t. 1–3, New York–Oxford 1991, t. 1, s. 135.
Macrides R. J., Chomatenos, Demetrios [w:] The Oxford Dictionary of Byzantium, red. A. Kazhdan i in., t. 1–3, New York–Oxford 1991, t. 1, s. 426.
Oikonomides N., Le décomposition de l’Empire byzantine à la veille de 1204 et les origines de l’Empire de Nicée. A propos de la „Partitio Romaniae” [w:] idem, Byzantium from the Ninth Century to the Fourth Crusade. Studies, Texts, Monuments, Aidershot 1992, nr 20, s. 3–28.
Ostrogorski G., Dzieje Bizancjum, Warszawa 1967.
Pallas D. I., Encyclopedia of the Early Church, s.v. Epirus, t. 1, red. A. Di Bernardino, tłum. A. Walford, Cambridge 1992.
Papadakis A., Archbishop, Metropolitan [w:] The Oxford Dictionary of Byzantium, red. A. Kazhdan i in., t. 1–3, New York–Oxford 1991, s. 155–156.
Papadakis A., Endemousa synodos [w:] The Oxford Dictionary of Byzantium, red. A. Kazhdan i in., t. 1, New York–Oxford 1991, s. 697.
Papadopoulos-Kerameus A., Dyrrachena, „Byzantinische Zeitschrift” 1905, t. 14, s. 569–574
Patlagean E., Cesarstwo Bizantyńskie od 1054 do 1122 roku [w:] Historia chrześcijaństwa, t. 5: Ekspansja Kościoła rzymskiego 1054–1274, red. A. Vauchez, Warszawa 2001, s. 29–51.
Pavlov A., Komu prinadležat kanoničeskie otvety, avtorom kotorych sčitalsia Ioan, episkop kitrskij (XIII veka)? „Vizantijskij Vremennik” 1894, t. 1, s. 493–502.
Pitra J. B., Analecta sacra et classica Spicilegio Solesmensi parata, t. 6: Juris ecclesiastici graecorum selecta paralipomena, Paris–Rome 1891.
Pitsakis K. G., „Personae non sunt multiplicandae sine necessitae”. Nouveaux témoignages sur Constantin Kabasilas [w:] Zwischen Polis, Provinz und Peripherie. Beiträge zur byzantinischen Geschichte und Kultur, red. L.M. Hoffmann, A. Monchizadeh, Wiesbaden 2005, s. 491–513.
Prinzing G., A Quasi Patriarch in the State of Epiros: The Autocephalous Archbishop of „Boulgaria” (Ohrid) Demetrios, „Zbornik Radova Vizantološkog Instituta” 2004, t. 41, s. 165–182.
Prinzing G., Elissos (Lezha) oder Kroai (Kruja)? [w:] Byzantina Mediterranea. Festschrift für Johannes Koder, Wien–Köln–Weimar 2007, s. 503–515.
Prinzing G., Entstehung und Rezeption der Justiniana-Prima-Theorie im Mittelater, „Byzantinobulgarica” 1978, t. 5, s. 269–287.
Runciman S., Manicheizm średniowieczny, tłum. J. Prokopiuk, B. Zborski, Gdańsk 1996.
Salamon M., Einige Bemerkungen zur Notitia episcopatuum des Codex Parisinus 1555A [w:] Byzantium, New Peoples, New Powers: The Byzantino-Slav Contact Zone, from the Ninth to the Fifteenth Century, red. M. Kaimakamova, M. Salamon, M. Smorąg-Różycka, „Byzantina et Slavica Cracoviensia”, t. 5, Cracov 2007, s. 89–102.
Schramm G., Anfänge des albanischen Christentums, Freiburg im Breisgau 1994.
Sigilliony cesarza Bazylego II dla Ochrydy [w:] Testimonia najdawniejszych dziejów Słowian, Seria grecka, z. IV, red. A. Brzóstkowska, W. Swoboda, Warszawa 1997, s. 105–123.
Snegarov I., Eparhijski spisci kato istoričeski izvori christijanizacija na balkanskite Slavjani, „Izvestija na Instituta za Bălgarska Istorija” 1956, t. 6, s. 647–654.
Snegarov I., Istorija na Ochridskata archiepiskopija, t. 1, Sofija 1924.
Soustal P., Koder J., Tabula Imperii Byzantinii, t. 3: Nikopolis und Kephalenia, Wien 1981.
Stadtmüller G., Forschungen zur albanische Frühgeschichte, Wiesbaden 1966.
Stavridou-Zafraka A., The Political Ideology of the State of Epiros [w:] Urbs Capta. The Fourth Crusade and its Consequences/La IVe Croisade et ses consequences, red. A. Laiou, Paris 2005, s. 311–323.
Stephenson P., Byzantium’s Balkan Frontier. A Political Study of the Northern Balkans, 900–1204, Cambridge 2000.
Šufflay M. von, Die Kirchenzustände im vortürkischen Albanie [w:] Illyrisch-albanische Forschungen, cz. 1, München 1916, s. 188–281.
Swoboda V., Drugovitia [w:] Słownik starożytności słowiańskich, red. W. Kowalenko, G. Labuda, T. Lehr-Spławiński, t. 8, Warszawa–Wrocław 1991, s. 83–84.
Tăpkova-Zaimova V., Un manuscript inconnu de la Vie de St. Jean-Vladimir, „Études Balkaniques” 1967, nr 6, s. 179–188.
Turlej S., Konflikt ikonoklastyczny a problem jurysdykcji nad Illyricum, „ZNUJ, Studia Religiologica” 1996, t. 29, s. 33–37.
Turlej S., The Chronicle of Monemvasia. The Migration of the Slavs and Church Conflicts in the Byzantine Source from the Beginning of the 9th Century, Cracov 2001.
Vasilevskij V., Epirotica saeculi XIII, „Vizantijskij Vremennik” 1896, t. 3, s. 265–268.
Widuch H.J., Konstantynopol stolicą ekumenicznego patriarchatu 325–870, Katowice 1988.
Zacos G., Byzantine Lead Seals, t. 2, red. J.W. Nesbitt, Bern 1984.
Licencja
© by Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Historii, Poznań, 2011
OPEN ACCESS