Abstrakt
W artykule przeanalizowano relacje między polityką a religią w działalności Kozaczyzny w okresie powstania Bohdana Chmielnickiego w XVII wieku. Autor bada znaczenie prawosławia w ideologii kozackiej i wpływ kwestii religijnych na zawierane sojusze polityczne oraz militarne. Celem artykułu jest ocena rzeczywistej roli religii w polityce kozackiej i w działaniach Bohdana Chmielnickiego. Autor wykorzystuje analizę źródeł historycznych, uniwersałów kozackich i literatury dotyczącej dziejów Ukrainy i Kozaczyzny. W pracy wykazano, że choć Kozacy często przedstawiali siebie jako obrońców prawosławia, kwestie religijne miały w praktyce charakter instrumentalny i podporządkowany celom politycznym oraz militarnym. Autor podkreśla, że zawarcie sojuszu z Chanatem Krymskim w 1648 roku pokazuje, że względy polityczne były ważniejsze od różnic religijnych. Rezultaty analizy wskazują, że religia stanowiła istotny element propagandy kozackiej, lecz nie determinowała jednoznacznie decyzji politycznych podejmowanych przez przywódców Kozaczyzny.
Bibliografia
Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, rkp. 402.
Універсали Богдана Хмельницького 1648–1657, Київ 1998.
350-lecie Unii Hadziackiej (1658–2008), red. T. Chynczewska-Hennel, P. Kroll, M. Nagielski, Warszawa 2008.
Baranowski B., Geneza sojuszu kozacko-tatarskiego w 1648 roku, „Przegląd Historyczny” 1948, t. 37, s. 276–287.
Ciesielski T., Od Batohu do Żwańca. Wojna na Ukrainie, Podolu i o Mołdawię 1652–1653, Zabrze 2007.
Drozdowski M., Religia i Kozaczyzna Zaporoska w Rzeczypospolitej w pierwszej połowie XVII wieku, Warszawa 2008.
Gliwa A., Chronologia i zasięg terytorialny napadów tatarskich na ziemię przemyską i sanocką w latach 1620–1629, „Rocznik Przemyski” 1997, t. 33, z. 3, s. 21–40.
Gliwa A., Najazd tatarski na ziemię przemyską podczas wojny polsko-tureckiej w 1672 r., „Rocznik Przemyski” 2003, t. 39, z. 4, s. 37–64.
Gliwa A., Najazd tatarski na ziemię przemyską w 1624 r., „Rocznik Przemyski” 2005, t. 41, z. 1, s. 27–80.
Gliwa A., Najazdy tatarskie i tureckie na Polskę i Litwę na przełomie XV i XVI wieku (1497–1503), rękopis w posiadaniu autora.
Franz M., Autonomia kozacka 1649 – jedyna szansa na samodzielne państwo? [w:] Od Zborowa do NATO, red. M. Franz, K. Pietkiewicz, Toruń 2009, s. 90–109.
Franz M., Idea państwa kozackiego na ziemiach ukrainnych w XVI–XVII wieku, Toruń 2006.
Franz M., Jan III Sobieski, Kozacy a Francja. Uwag kilka, w druku.
Franz M., Ocena aspektów militarnych powstań kozackich z lat 1591–1596, „Держава та Армія” 2008, nr 634, s. 17–26.
Franz M., Piotr Konaszewicz-Sahajdaczny – sojusznik czy przeciwnik armii koronnej w pierwszej połowie XVII wieku, „Colloquium” 2009, R. 1, s. 45–66.
Franz M., Wojna polsko-turecka 1620–1621 jako element wojny trzydziestoletniej [w:] Polska wobec wielkich konfliktów Europie nowożytnej. Z dziejów dyplomacji i stosunków międzynarodowych w XV–XVIII wieku, red. R. Skowron, Kraków 2009, s. 567–588.
Hadży Mehmed Senai z Krymu, Historia chana Islam Gereja III, Warszawa 1971.
Kaczmarczyk J., Kozak–Tatar – dwa bratanki. Stosunki kozacko-tatarskie w pierwszej połowie XVII w., cz. 1, „Mówią Wieki” 1983, nr 4, s. 1–6.
Kaczmarczyk J., Kozak – Tatar – dwa bratanki. Stosunki kozacko-tatarskie w pierwszej połowie XVII w., cz. 2, „Mówią Wieki” 1983, nr 5, s. 13–19.
Kasjan J. M., Nad Seretem i nad Skrwą. Studia i szkice folklorystyczne, Toruń 2000.
Katko G., Campaigns of Zaporozhian Cossacks against the Ottoman Empire between 1492 and 1642 [w:] Rzeczpospolita wobec Orientu w epoce nowożytnej, red. D. Milewski, Zabrze 2011, s. 38–53.
Kostomarow M., Bohdan Chmielnickij, t. 1, Petersburg 1870.
Kowalska M., Ukraina w połowie XVII w. w relacji arabskiego podróżnika Pawła, syna Makarego z Aleppo, Warszawa 1986.
Kroll P., Dlaczego na Ukrainie wybuchały powstania kozackie, wywiad przeprowadzony przez Ewę Zientarę dla Muzeum Historii Polski, w posiadaniu autora.
Melnyk M., Spór o zbawienie. Zagadnienia soteriologiczne w świetle prawosławnych projektów unijnych powstałych w Rzeczypospolitej (koniec XVI – połowa XVII wieku), Olsztyn 2001.
Milewski D., Rywalizacja polsko-kozacka o Mołdawię w dobie powstania Bohdana Chmielnickiego (1648–1653), Zabrze 2011.
Mironowicz A., Sylwester Kossow – biskup białoruski, metropolita kijowski, kamunikat.org/download.php?item=441-5.pdf
„Na ciche wody”. Ludowy epos Ukrainy, wyb. J.M. Kasjan, Toruń 2000.
Persak K., Wyprawy Kozaków Zaporoskich na Czarnomorskie wybrzeża Turcji w pierwszym 40-leciu XVII wieku, „Teka Historyka” 1992, nr 6, s. 3–24.
Rzońca J., Kościół unicki w okresie panowania Wazów [w:] 400-lecie Unii Brzeskiej. Tło polityczne, skutki społeczne i kulturalne, red. A.J. Zakrzewski, J. Fałowski, Częstochowa 1996.
Seredyka J., Rozprawy z dziejów XVI i XVII wieku, Poznań 2003.
Siemianowski A., Od kozackich żądań likwidacji Kościoła unickiego do organizowania świadomości narodowej Ukraińców wokół tegoż Kościoła, cz. 1–2, Wrocław 2004–2005.
Szajnocha K., Dwa lata dziejów naszych 1646–1648, t. 2, Warszawa 1900.
W kręgu Hadziacza A.D. 1658. Od historii do literatury, red. P. Borek, Kraków 2008.
Сірко І., Кошові Запорозької Січі, Київ 1992.
Крип’якевич І. П., Історія України, Львів 1990.
Licencja
© by Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Historii, Poznań, 2011
OPEN ACCESS