Abstrakt
The article deals with the nature of the political relationship between the Ottoman Empire and the Balkan states. The various forms of dependency led to varied limitations on the functioning of these states, especially in the field of their international politics. The Ottoman Empire's relations with weaker, allied, vassal and subordinate states were shaped by the following factors: the historical period, the political and legal nature of the mutual relations, religion, the current political and military situation. On the basis of analysis of the sources and scientific literature, it has been shown that the Ottoman Empire was unable to prevent more or less official policy by its subordinate centres, as long as they had any state structures (even if they were only of a self-governing nature). In the 14th century, most of the Balkan states found themselves as allies and tributaries of the Ottoman Empire. The alliance with the Ottomans did not limit political relations with countries uncommitted against the Ottomans. In the 15th century there was a process of more and more clearly political subordination of the Balkan states which added two important elements to earlier financial and military obligations - investment and obedience. In the 16th century, it was extremely important to surrender to the King of Hungary John Zápolya under the authority of Sultan Suleiman. It also resulted in the Ottoman Empire taking over direct political control of the Romanian principalities: Wallachia and Moldavia. The Sultan was not able to fully control them, they often carried out independent political activities, connected with the Poland-Lithuanian Commonwealth, the Holy Empire, and Transylvania. In the 18th century the process of building the Balkan nation states launched, albeit very slowly. In the 19th century, any independence, even very limited, was conducive to the rapid formation of their own independent statehood.
Bibliografia
Archiwum Główne Akt Dawnych, Warszawa, Dok. Perg. 5405.
Biblioteka Jagiellońska Kraków rkps 107, 114.
Biblioteka Kórnicka, rkps. 218.
Acta Tomiciana, vol. 18, Kórnik 1999.
Baranyai Decsi János magyar históriája 1592–1598, Helikon Kiadó 1982.
Codex epistolaris saeculi decimi quinti, vol. 3, Kraków 1876, p. 332–337.
Corfus Ilie, Documente privitoare la istoria românilor din arhivele polone, sec. XVI, București 1979.
Costin Miron, Latopis Ziemi Mołdawskiej i inne utwory historyczne, tłumaczenie, wstęp i komentarze Ilona Czamańska, Poznań 1998.
Documente turceşti privind istoria României, ed. M.A. Mehmed, vol. 1, Bucureşti, 1976.
Erdélyi Országgyilési Emlékek, ed. S. Szilágyi, vol. 10, Budapest 1884.
Fraknói Vilmos, Mátyás király levelei, vol. 1, Budapest 1893.
Guboglu Mihai, Mehmet Mustafa, Cronici turceşti privind ţările române, vol. 1, Bucuresti 1966.
Hazai G., Eine türkische Urkunde zur Geschichte der ungarisch-türkischen Beziehungen im XV. Jh, „Ural-Altaische Jahrbücher“ 1965, vol. 36, no. 3–4, p. 335–339.
Hurmuzaki Eudoxiu, Documente privitoare la istoria românilor, supl. 2, vol. I1, Bucuresci 1893, p. 25.
Hurmuzaki Eudoxiu, Documente privitoare la istoria românilor, vol. 9, no. 1, Bucureşti 1897.
Hurmuzaki Eudoxiu, Documente privitoare la istoria românilor, vol. 2, no. 2, București 1891.
Ulianickij V.A., Materialy dlia istorii vzaimnyh otnošenii Rossii, Polši, Moldavii, Valahii i Turcii v XIV–XV vv., Moskva 1887 [Уляницкий В. А., Матерiалы для исторiи взаимных отношенiи Россiи, Польши, Молдавiи, Валахiи и Турцiи вь XIV–XVвв., Москва 1887].
Niemcewicz Julian Ursyn, Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, t. 1, Lipsk 1838.
Veress Andrei, Documente privitoare la istoria Ardealului, Moldovei şi Ţării Româneşti, vol. 10: Acte şi scrisori 1637–1660, p. 48–49.
Volumina Legum, vol. 1, Petersburg 1859.
Ágoston G., Oborni T., A tizenhetedik század története, „Pannonica Kiadó” 2000.
Andreev A. R., Istorija Kryma, Moskva 2002 [Андреев А.Р., История Крыма, Москва 2002].
Arsh G.L., Tajnoe obshhestvo „Filiki Eterija”. Iz istorii bor'by Grecii za sverzhenie osmanskogo iga, Moskva 1965 [Арш Г.Л., Тайное общество „Филики этерия”. Из истории борьбы Греции за свержение османского ига, Москва 1965].
Bataković D.T., Nova istorija srpskog naroda, Beograd 2010 [Батаковић Д.Т., Нова историjа српског народа, Београд 2010].
Bazylow L., Siedmiogród a Polska 1576–1613, Warszawa 1967.
Berza M., Haraciul Moldovei şi Ţării Româneşti în sec. XV–XIX, „Studii şi Materiale de Istorie Medie” 1957, vol. 2, p. 7–47.
Bogdan I., Documentele lui Ștefan cel Mare, vol. 2, București 1914.
Božilov I., Gjuzelev V., Istorija na srednovekovna B'lgarija VII–XIV vek, vol. 1, Sofija 2006 [Божилов И., Гюзелев В., История на средновековна България VII–XIV век, vol. 1, София 2006].
Cantemir D., Descrierea Moldovei, Bucureşti 1973.
Ciobanu V., Politică şi diplomaţie in secolul al XVII-lea, Ţările Române în raporturile polono-otomano-habsburgice (1601–1634), Bucureşti 1994.
Ciobanu V., Românii în politica est-central europeană 1648–1711, Iaşi 1997.
Ciobanu V., Ţările române şi Polonia. Secolele XIV–XVI, Bucureşti 1985.
Ciocîltan V., Între sultan şi împărat: Vlad Dracul în 1438, „Revista de Istorie” 1976, vol. 29, no. 11, p. 1777.
Czamańska I., Between Poland and Ottoman Empire. The Political and juridical status of Moldavia inthe 15th–18th century [in:] Turkey and Romania. A history of partnership and collaboration in the Balkans, Istanbul 2016, p. 181–192.
Czamańska I., Historia Serbii, t. 1, Poznań 2021.
Czamańska I., Jan III Sobieski wobec księstw rumuńskich i powstania węgierskiego, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 2019, vol. 146, no. 2. p. 347–362. DOI: https://doi.org/10.4467/20844069PH.19.017.9913
Czamańska I., Mołdawia i Wołoszczyzna wobec Polski, Węgier i Turcji w XIV–XV wieku, Poznań 1996.
Czamańska I., Oswobodziciel czy najeźdźca? Polityka Jana III Sobieskiego wobec hospodarstw Mołdawii i Wołoszczyzny, „Roczniki Historyczne” 1989–1990, vol. 15–16, p. 151–177.
Czamańska I., Wasale, trybutariusze, sojusznicy. Charakter relacji państw bałkańskich z Turcją osmańską w XIV wieku, „Slavia Meridionalis” 2011, t. 11, p. 37–62. DOI: https://doi.org/10.11649/sm.2011.003
Decei A., Istoria imperiului otoman, București 1974.
Demel J., Aleksander Jan Cuza książę Rumunii, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1977.
Demel J., Historia Rumunii, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970.
Duznichevici G., Ceva nou asupra legăturilor lui Sobies¬ki cu Moldova, AR MSI, ser. III, vol. 19, no. 21, Bucureşti 1937.
Eskenasy V., Omagiul lui Ștefan cel Mare de la Colomeea (1485). Note pe marginea unui ceremonial medieval, AIIA „A. D. Xenopol” 1983, vol. 20, p. 257–267.
Feneşan C., Constituiorea principatului autonom al Transilvaniei, Bucureşti 2000.
Gajvoronskij O., Poveliteli dvuh materikov, Kiev-Bahchisaraj 2007 and 2009, vol. 1 (Krymskie hany stoletij i bor'ba za nasledstvo Velikoj Ordy), vol. 2 (Krymskie hany pervoj poloviny XVII stoletija v bor'be za samostojatel'nost' i edinovlastie) [Гайворонский O., Повелители двух материков, Киев-Бахчисарай 2007 и 2009, vol. 1 (Крымские ханы столетий и борьба за наследство Великой Орды), vol. 2 (Крымские ханы первой половины XVII столетия в борьбе за самостоятельность и единовластие)].
Gemil T., Quelques observations concernant la conclusion de la paix entre la Moldavie et l'Empire Ottoman (1486) et de la délimitation de leur frontière, „Revue Roumain d'Histoire” 1983, vol. 22, p. 225–238.
Giurescu C., Tractatul lui Cantemir cu Austrieci, „Convorbiri literare” 1910, p. 277–280.
Gonţa G., Când a devenit Ţara Moldovei vasală a Imperiului Otoman?, „Revista de istorie a Moldovei. Studii” 2015, no. 1, p. 28–30.
Górka Olgierd, Białogród i Kilia a wyprawa r. 1497 [in:] Sprawozdania z posiedzeń TNW, wydz. II, Warszawa 1933.
Gorovei Ş., Autour de la paix moldo-turque de 1489, „Revue Roumain d'Histoire” 1974, t. 13, no. 3, p. 543.
Gorovei Ș., Pacea moldo-otomană din 1486. Observaţii pe marginea unor texte, „Revista de istorie” 1982, vol. 35, no. 7.
Hitrova N.I., Russko-chernogorskie svjazi v XVIII veke (cerkovnye i kul'turnye) [in:] XVIII vek: slavjanskie i balkanskie narody i Rossija, Moskva 1998, p. 6–26 [Хитрова Н.И., Русско-черногорские связи в XVIII веке (церковные и культурные) [in:] XVIII век: славянские и балканские народы и Россия, Москва 1998].
Imber K., Osmanskata imperiјa 1300-1481, Skopјe 2002 [Имбер К, Османската империја 1300–1481, Скопје 2002].
Imber K., The Ottoman Empire, Istanbul 1990.
Inalcik H., Imperium Osmańskie. Epoka klasyczna 1300–1600, tłum. J. Hunia, Kraków 2006.
Istorija Crne Gore, ed. Milinko Djurović, vol. 3, Titograd 1975 [Историjа Црне Горе, ed. Милинкo Ђуровић, vol. 3, Титоград 1975].
Jireček K., Istorija Srba, vol. 1, Beograd 1952 [Jireček K., Историја Срба, vol. 1, Београд 1952].
Królikowska N., Sovereignty and Subordination in Crimean-Ottoman Relations (Sixteenth–Eighteenth Centuries) [in:] The European Tributary States of the Ottoman Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, Edited by Gábor Kármán, Lovro Kunčević, Leiden-Boston 2013, p. 43–65. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004254404_004
Maxim M., L'autonomie de la Moldavie et de la Valachie dans les actes officiels de la Porte au cours de la seconde moitié du XVI-e siècle, „Revue des Études Sud-Est Européennes” 1977, vol. 15, no. 2, p. 207–230.
Maxim M., Les statut des pays roumains envers la Porte Ottomane aux XVIe–XVIIIe siècles, „Revue Roumains d'Histoire” 1985, vol. 24, no. 1–2, p. 29–50.
Mischevca V., Zavitsanos P., Principele Constantin Ypsilanti 1760–1816, Chişinău 1999.
Oborni T., Between Vienna and Constantinople: notes on the legal status of the principality of Transylvania [in:] The European Tributary States of the Ottoman Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, eds. Gábor Kármán, Lovro Kunčević, Leiden-Boston 2013, p. 67–89. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004254404_005
Ostrogorski G., Dzieje Bizancjum, Warszawa 1968.
Panaite V., Pace, război şi comerţ în islam. Ţările române şi dreptul otoman al popoarelor (secolele XV–XVII), Bucureşti 1997.
Panaite V., The Legal and Political Status of Wallachia and Moldavia in Relation to the Ottoman Porte [in:] The European Tributary States of the Ottoman Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, eds. Gábor Kármán, Lovro Kunčević, Leiden-Boston 2013, p. 7–43. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004254404_003
Șimanschi L., Petru Rareş, Bucureşti 1978.
Simon A., Habsburg politics at the border of Christendom in the early 1500s, „Banatica” 2011, vol. 21, p. 55–70.
Smirnov V.D., Krymskoe Hanstvo pod verhovenstvom Ottomanskoi Porty do nachala XVIII veka, S-Peterbug 1887 [Смирновъ В.Д., Крымское Ханство подъ верховенствомъ Оттoманскои Порты до начала XVIII века, С-Петербугъ 1887].
Smirnov V.D., Krymskoe Hanstvo pod verhovenstvom Ottomanskoi Porty v XVIII stol'tіi, Odessa 1889 [Смирновъ В.Д., Крымское Ханство подъ верховенствомъ Оттoманскои Порты в XVIII столѣтіи, Одесса 1889].
Spremić M., Despot Djuradj Branković i njegovo doba, Beograd 1999 [Спремић М., Деспот Ђурађ Бранковић и негово доба, Београд 1999].
Topaktaş H., What happened beyond the border: some reports of Moldavian end Wallachian voivods related to the Polish - Lithuanian Commonwealth (1764–1795) [in:] Turkey and Romania. A history of partnership and collaboration in the Balkans, Istanbul 2016, p. 118–135.
Zaharia Nicolae, Expediţia lui Suleyman Magnificul asupra Moldovei – 1538, „Muzeul Naţional” 2011, vol. 23, p. 19–25.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2023 Ilona Czamańska
![Creative Commons License](http://i.creativecommons.org/l/by-nd/4.0/88x31.png)
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
- Autor oświadcza, że przysługują mu osobiste i majątkowe prawa autorskie do Utworu oraz że nie są one ograniczone w zakresie objętym niniejszą Umową, oraz że utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza majątkowych lub osobistych praw autorskich innych osób.
- Autor udziela Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji na korzystanie z Utworu bez ograniczeń terytorialnych i przez czas nieokreślony na następujących polach eksploatacji:
2.1. wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy Utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;
2.2. wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy Utworu;
2.3. publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym;
2.4. włączenie Utworu w skład utworu zbiorowego;
2.5. wprowadzanie Utworu w postacie elektronicznej na platformy elektroniczne lub inne wprowadzanie Utworu w postaci elektronicznej do Internetu, Intranetu, Extranetu lub innej sieci;
2.6. rozpowszechnianie Utworu w postaci elektronicznej w Internecie, Intranecie, Extranetu lub innej sieci, w pracy zbiorowej jak również samodzielnie;
2.7. udostępnianie Utworu w wersji elektronicznej w taki sposób, by każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym, w szczególności za pośrednictwem Internetu, Intranetu, Extranetu lin innej sieci;
2.8. udostępnianie Utworu zgodnie z wzorcem licencji Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons. - Autor zezwala Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na:
3.1. nieodpłatne korzystanie i rozporządzanie prawami do opracowań Utworu i tymi opracowaniami.
3.2. wysyłanie metadanych Utworu oraz Utworu do komercyjnych i niekomercyjnych baz danych indeksujących czasopisma. - Autor upoważnia i zobowiązuje Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu do udzielania osobom trzecim dalszych licencji (sublicencji) do Utworu oraz do innych materiałów, w tym utworów zależnych lub opracowań zawierających lub powstałych w oparciu o Utwór, przy czym postanowienia takich sublicencji będą tożsame z wzorcem licencji Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons Tym samym uprawnia wszystkich zainteresowanych do korzystania z utworu wyłącznie w celach niekomercyjnych pod następującymi warunkami:
4.1. uznanie autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem informacji, o autorstwie tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji;
4.2. na tych samych warunkach, wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na licencji identycznej to tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny. - Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jest zobowiązany do:
5.1. udostępniania Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym bez ograniczeń technicznych;
5.2. poprawnego informowania osób, którym Utwór będzie udostępniany o udzielonych im sublicencjach w sposób umożliwiający odbiorcom zapoznanie się z nimi.