Słowa kluczowe
Bosnia and Herzegovina
Muslim students
Austro-Hungarian Monarchy
history of education
Jak cytować
Abstrakt
As there was no university in Bosnia and Herzegovina in the period before the First World War, young people, including Muslims, who wished to pursue higher education, had to leave the country. Most frequently, they chose universities in Vienna, Graz and Zagreb. The latter was the nearest university within the Austro-Hungarian Monarchy and enabled them to study without a language barrier. For the Austro-Hungarian authorities, who were then expanding the administration in the newly acquired territory, educated officials were needed; hence, a considerable number of former Muslim students at the University of Zagreb went on to hold important positions in the judiciary and administration of Bosnia and Herzegovina after graduation. In this study, based on the matriculation registers of the University of Zagreb from 1874–1914, the population of Muslim students is presented for the first time. Most of the Muslim students at this university chose to study at the Faculty of Law, while only a few enrolled at the Faculty of Philosophy. Whereas in the last decade of the nineteenth century only a handful of Muslim students studied in Zagreb, their numbers gradually increased, reaching several dozen annually on the eve of the First World War. It is worth noting that the vast majority of Muslim students in Zagreb studied for only a few semesters – on average four – and continued their education at other universities in the Monarchy, most often in Vienna. Almost half of the Muslim students were able to cover their study expenses thanks to scholarships they received, as well as exemptions from tuition fees. The overwhelming majority declared Croatian as their mother tongue, a small number declared Serbian, while none identified Bosnian. At the end of the article, a brief overview is given of the places of employment of the most prominent Muslim students of Zagreb.
Finansowanie
The research presented in this article was funded by a grant from the Polish National Science Centre (NCN): Social Changes of the Muslim Communities in Bosnia-Hercegovina and Bulgaria in the Second Half of the Nineteenth and at the Beginning of the Twentieth Century: Comparative Studies [2020/39/B/HS3/01717]
Bibliografia
Arhiv Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu, Imenik upisanih i redovnih i izvanrednih slušatelja bogoslovnog, pravno i državoslovnoga i mudroslovnoga fakulteta, vol. 1–4; Imenik redovnih i izvanrednih slušatelja mudroslovnog fakulteta, vol. 5–83.
Hrvatski državni arhiv, fond Pravni fakultet, Imenik upisanih redovnih i izvanrednih studenata, vol. 1–206, ref. HR-HDA-501.
Izvještaj o upravi Bosne i Hercegovine, Zagreb 1906.
Rezultati popisa žiteljstva u Bosni i Hercegovini od 10. oktobra 1910, Sarajevo 1912.
Spomenica o 25. godišnjici postojanja Sveučilišta Franje Josipa I. u Zagrebu, Zagreb 1900.
Statistički godišnjak Kraljevina Hrvatske i Slavonije I. 1905, Zagreb 1913.
Statistički godišnjak Kraljevina Hrvatske i Slavonije II. 1906–1910, Zagreb 1917.
Sveučilište Kraljevine SHS u Zagrebu (1874–1924), ed. D. Boranić, Zagreb 1925.
70 godina Univerziteta u Sarajevu, ed. R. Škrijelj, Sarajevo 2019.
Aličić A. S., Uređenje bosanskog elajeta: od 1789. do 1878. godine, Sarajevo 1983.
Bogićević V., Istorija razvitka osnovnih škola u Bosni i Hercegovini u doba turske i austrougarske uprave, Sarajevo 1965.
Ćurić H., Muslimansko školstvo u Bosni i Hercegovini do 1918. godine, Sarajevo 1983.
Hasanbegović Z., Jugoslavenska muslimanska organizacija 1929.–1941., Zagreb 2012.
Hasanbegović Z., Muslimani u Zagrebu: 1878–1945. Doba utemeljenja, Zagreb 2007.
Heka L., Popis stanovništva iz 1910. i njegove povijesne i pravno-političke reminescencije, „Godišnjak za znanstvena istraživanja Zavoda za kulturu vojvođanskih Hrvata” 2021, vol. 13, p. 45–71.
Hercegovina [in:] Hrvatski opći leksikon, ed. M. Klemenčić, vol. A–Ž, Zagreb 1999, p. 256.
Hołub B., Studium historyczno-geograficzne narodowości w Galicji Wschodniej w świetle spisów ludności w latach 1890–1910, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” 2013, vol. 67, no. 2, sectio B, p. 15–40.
Hrvatski biografski leksikon, vol. 1–9, Zagreb 1983–2021.
Jahić, A., Obnova autonomije Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini 1936. godine, „Prilozi Instituta za istoriju u Sarajevu” 2008, no. 37, p. 95–111.
Kale S., „Poljaci, naša braća na sjeveru”. Hrvatska javnost o Poljacima 1860–1903, Zagreb 2019.
Kasumović A., Ideja o uspostavi univerziteta u Sarajevu početkom 20. stoljeća, „Bosniaca” 2020, vol. 25, p. 157–171.
Kasumović A., Lis T. J., Fostering loyalty to the Habsburg cause: Muslim students from Bosnia and Hercegovina at the University of Vienna 1899–1911, „Social History” 2025, vol. 50, no. 3, p. 311–333. DOI: https://doi.org/10.1080/03071022.2025.2506884
Kemura I., Uloga „Gajreta” u društvenom životu Muslimana Bosne i Hercegovine (1903–1941), Sarajevo 1986.
Kujraković, N., Osvitanje – prvo udruženje muslimanki u Bosni i Hercegovini, „Prilozi Instituta za istoriju u Sarajevu” 2009, no. 38, p. 163.
Kulen Vakuf [in:] Hrvatska enciklopedija, ed. A. Kovačec, vol. 6, Zagreb 2004, p. 334–335.
Lis T. J., Możliwości wykorzystania katalogów studenckich nationale do badań nad zmianami tożsamości narodowej w XIX wieku, „Studia środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne” 2022, vol. 31, p. 9–28. DOI: https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.22.001.16703
Lis T. J., Polscy urzędnicy wyższego szczebla w Bośni i Hercegowinie w latach 1878–1918. Studium prosopograficzne, Kraków 2020. DOI: https://doi.org/10.12797/9788381381864
Luetić T., Studenti Sveučilišta u Zagrebu (1874–1914). Društveni život, svakodnevica, kultura, politika, Zagreb 2012.
Markešić I., Vjerske i crkvene prilike u Bosni i Hercegovini nakon I. svjetskog rata [in:] Fra Didak Buntić – čovjek i djelo, eds S. Tadić, M. Šakota, Zagreb 2009, p. 87–115.
Mehmedović A., Upravljanje vakufima u BiH 1847–2017, Sarajevo 2017.
Österreichische Statistik. Statistik der Unterrichtsanstalen in den im Reichsrate vertretenen Königreichen und Ländern für das jahr 1908/1909, Wien 1912.
Papić M., Školstvo u Bosni i Hercegovini za vrijeme austrougarske okupacije (1878–1918), Sarajevo 1972.
Pejanović Đ., Srednje i stručne škole u Bosni i Hercegovini od početka do 1941. godine, Sarajevo 1953.
Spomenica u povodu proslave 300-godišnjice Sveučilišta u Zagrebu, ed. J. Šidak, vol. 1–2, Zagreb 1969.
Šimić Jagunić K., Sveučilište u Zagrebu 1874–1900. godine, Zagreb 2011.
Tko je tko u NDH, ed. D. Stuparić, Zagreb 1997.
Vlašić, A., Doğu ve Batı (Istok i Zapad), jedini hrvatski list na turskom jeziku (1943.–1944.), „Behar” 2013, vol. 22, no. 115, p. 16–23.
Zanimljivosti o popisu, https://fzs.ba/index.php/popis-stanovnistva/zanimljivosti-oko-popisa-i-ostalo-2/ [accessed: 1.08.2025].
Zöllner E., Schüssel T., Povijest Austrije, Zagreb 1997.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Slaven Kale
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
- Autor oświadcza, że przysługują mu osobiste i majątkowe prawa autorskie do Utworu oraz że nie są one ograniczone w zakresie objętym niniejszą Umową, oraz że utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza majątkowych lub osobistych praw autorskich innych osób.
- Autor udziela Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji na korzystanie z Utworu bez ograniczeń terytorialnych i przez czas nieokreślony na następujących polach eksploatacji:
2.1. wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy Utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;
2.2. wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy Utworu;
2.3. publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym;
2.4. włączenie Utworu w skład utworu zbiorowego;
2.5. wprowadzanie Utworu w postacie elektronicznej na platformy elektroniczne lub inne wprowadzanie Utworu w postaci elektronicznej do Internetu, Intranetu, Extranetu lub innej sieci;
2.6. rozpowszechnianie Utworu w postaci elektronicznej w Internecie, Intranecie, Extranetu lub innej sieci, w pracy zbiorowej jak również samodzielnie;
2.7. udostępnianie Utworu w wersji elektronicznej w taki sposób, by każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym, w szczególności za pośrednictwem Internetu, Intranetu, Extranetu lin innej sieci;
2.8. udostępnianie Utworu zgodnie z wzorcem licencji Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons. - Autor zezwala Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na:
3.1. nieodpłatne korzystanie i rozporządzanie prawami do opracowań Utworu i tymi opracowaniami.
3.2. wysyłanie metadanych Utworu oraz Utworu do komercyjnych i niekomercyjnych baz danych indeksujących czasopisma. - Autor upoważnia i zobowiązuje Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu do udzielania osobom trzecim dalszych licencji (sublicencji) do Utworu oraz do innych materiałów, w tym utworów zależnych lub opracowań zawierających lub powstałych w oparciu o Utwór, przy czym postanowienia takich sublicencji będą tożsame z wzorcem licencji Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons Tym samym uprawnia wszystkich zainteresowanych do korzystania z utworu wyłącznie w celach niekomercyjnych pod następującymi warunkami:
4.1. uznanie autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem informacji, o autorstwie tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji;
4.2. na tych samych warunkach, wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na licencji identycznej to tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny. - Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jest zobowiązany do:
5.1. udostępniania Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym bez ograniczeń technicznych;
5.2. poprawnego informowania osób, którym Utwór będzie udostępniany o udzielonych im sublicencjach w sposób umożliwiający odbiorcom zapoznanie się z nimi.