Słowa kluczowe
Dobrudża
Morze Czarne
kolonizacja genueńska
despota Dobrotica
Jak cytować
Abstrakt
W drugiej połowie XIII wieku rozpoczął się okres intensywnej ekspansji genueńskiej w basenie Morza Czarnego, która doprowadziła do powstania rozległej sieci faktorii, kolonii i fortec. Choć znane są liczne ślady tej działalności na Krymie i w rejonie Trapezuntu, znacznie mniej wiadomo o obecności Genueńczyków na zachodnim wybrzeżu Morza Czarnego. Celem niniejszego badania jest analiza genezy i charakteru ruin zamku w Enisali (dzisiejsza Rumunia, Dobrudża) oraz ocena, czy można go wiązać z działalnością genueńską w regionie. Podstawą pracy jest krytyczna analiza źródeł pisanych (m.in. kroniki Sükrüllaha, relacji podróżników, opracowań archeologicznych R. Ciobanu i P. Stringi) oraz porównawcze studia architektoniczne nad typologią fortyfikacji genueńskich i bizantyńskich. Autor wykorzystuje także dane archeologiczne, topograficzne i numizmatyczne, pozwalające na rekonstrukcję kontekstu historycznego i funkcjonalnego obiektu. W wyniku przeprowadzonych badań zakwestionowano genueńską proweniencję zamku, wskazując raczej na jego powstanie w drugiej połowie XIV wieku z inicjatywy władców Dobrudży – despota Dobroticy lub jego następców. Analiza układu murów, wież i bram wykazuje większe podobieństwo do fortyfikacji bizantyńsko-bałkańskich niż do typowych struktur genueńskich. Obiekt pełnił najprawdopodobniej funkcję strategiczną w systemie obronnym północnej Dobrudży, a nie handlową czy kolonialną. Wnioski te prowadzą do rewizji dotychczasowych poglądów na temat zasięgu genueńskiej kolonizacji w regionie, sugerując, że zachodnie wybrzeże Morza Czarnego pozostawało raczej w sferze pośrednich wpływów politycznych niż trwałej obecności Liguryjczyków.
Bibliografia
Airaldi G., I Genovesi alle foci del Danubio: le testimonianze [w:] Italia e Romania. Due popoli e due storie a confronto (secc. XIV-XVIII), red. S. Graciotti, Firenze 1998, s.
Airaldi G., I Genovesi a Licostomo nel sec. XIV, „Studi Medievali”, 1972, t. 13, s. 967–981.
Alexandrescu-Dersca Bulgaru M.M., La seigneurie de Dobrotiči, fief de Byzance [w:] Actes du XIVe Congrès International des Études Byzantines, București 1975, s.19.
Balard M., A propos de la bataille du Bosphore. L’expédition génoise de Paganino Doria à Constantinople (1351–1352), „Travaux et Mémoires du Centre de Recherche d’Histoire et Civilisation Byzantines” 1970, nr 4, s. 431–469.
Balard M., Gênes et la mer Noire (XIIIe–XVe siècles), „Revue Historique” 1983, t. 270, s. 31–54.
Balard M., Notes sur l’activité économique des ports du Bas-Danube au XIVe siècle, „Travaux et Mémoires du Centre de Recherche d’Histoire et Civilisation Byzantines” 1981, nr 8, s. 35–43.
Balard M., La Romanie génoise (XIIe-début du XVe siècle), Genova-Rome 1978, vol. 1 (=Atti della Società Ligure di Storia Patria = Bibliothèque des Ecoles Françaises d'Athènes et de Rome, fasc. 135), n.s., vol. XVIII (XCII).
Balard M., Le commerce du blé en mer Noire (XIIIe–XVe siècles) [w:] Aspetti della vita economica medievale: Atti del Convegno di studi nel 10" anniversario della morte di Federigo Melis: Firenze-Pisa-Prato, 10-14 marzo 1984, Firenze 1985, s. 64–80.
Balard M., Les Génois dans l’ouest de la mer Noire au XIVe siècle [w:] Actes du XIVe Congrès International des Études Byzantines (Bucarest. 6-12 septembre 1971), red. M. Berza, E. Stănescu, t. II, Bucarest 1975, s. 21–32.
Balard M., Les Génois et les régions bulgares au XIVe siècle, „Byzantino-Bulgarica” 1981, nr 7, s. 87–97.
Balard M., Notes sur le ports du Bas-Danube au XIVe siècle, „Südost-Forschungen” 1979, t. 38, s. 3–11.
Balletto L., Tra burocrazia e mercatura a Chilia nel secondo Trecento [w:] Italia e Romania. Due popoli e due storie a confronto (secc. XIV-XVIII), red. S. Graciotti, Firenze 1998, s. 42–43.
Baraschi S., Izvoare scrise privind așezările dobrogene de pe malul Dunării în secolele XI-XIV, „Revista de istorie” 1981, t. 34, nr 2, s. 311–345.
Baraschi S., Les sources byzantines et la localisation de la cité de Kilia (XIIe-XIIIe siècles), „Revue des Etudes Sud-Est Européennes” 1981, t. XIX, nr 3, s. 473–848.
Baraschi S., Sur la topographie ponto-danubienne au Moyen Âge, II. Grosseto=Grosea, Ban-bola, Zanavarda, „Revue Roumaine d’Histoire” 1990, t. XXIX, nr 1–2, s. 121–135.
Bărbuleanu C., Monografia orașului Babadag, București 1998.
Barnea I., Ștefănescu Ș., Bizantini, Romani şi Bulgari la Dunarea de Jos (=Bibliotheca Historica Romaniae, IX: Din Istoria Dobrogei, t. III), București 1971.
Basso E., „De rebus castri Illicis et alia”. Genova, la Moldavia e la Valacchia fra cooperazione e contrasto nel secondo Quattrocento [w:] Italia e Romania. Due popoli e due storie a confronto (secc. XIV-XVIII), red. S. Graciotti, Firenze 1998, s. 84.
Botzan M., Pour localiser Vicina: histoire et milieu géographique, „Revue des Études Sud-Est Européennes” 1992, t. XXX, nr 1-2, s. 61–73.
Brătianu G.I., Recherches sur le commerce génois dans la mer Noire au XIIIe siècle, Paris 1929.
Brătianu G.I., Recherches sur Vicina et Cetatea Albă. Contributions a l 'histoire de la domination Byzantine et tatare et du commerce génois sur le littoral roumain de la Mer Noire, Bucarest 1935. DOI: https://doi.org/10.1515/9783112615669-004
Cihodaru C., Litoralul de apus al Mării Negre şi cursul inferior al Dunării în cartografia medievală (secolele XII-XIV), „Studii. Revista de istorie” 1968, nr 21, s. 217–241.
Ciobanu R., Cetatea Enisala, „Buletinul Monumentelor Istorice”, 1971, nr 3, s. 21–36.
Ciobanu R.Ș., Aspecte ale civilizației portuare din Dobrogea la sfîrșitul secolului al XIII-lea şi în secolul al XIV-lea, „Pontice” 1970, nr 3, s. 297–329.
Ciobanu R.Ș., Genovezii şi rolul lor în Dobrogea în secolul XIV, „Pontice” 1969, nr 2, s. 401–412.
Codex Latinus Parisinus, Bibliothèque Nationale, Paris, Ms. 7239, sect. VI. f. 113v-l14r.
Czelebi E., Księga podróży Ewliji Czelebiego, wybór, tłum. Z. Abrahamowicz, A. Dubiński, S. Płaskowicka-Rymkiewicz, red. Z. Abrahamowicz, Warszawa 1969.
Desjardins E., Voyage archéologique et géographique dans la région du Bas Danube, „Revue Archéologique” 1868, t. 17, s. 254–278.
Diaconu P., Kilia et Licostomo ou Kilia=Licostomo?, „Revue Roumaine de l’Histoire” 1986, t. XXV, nr 4, s. 301–317.
Heraclea [w:] Dicționar encyclopedic, t. 2, București 1996, s. 221.
Dujčev I., Rapporti fra Venezia e la Bulgaria nel Medioevo [w:] Venezia e il Levante fino al secolo XV, red. A. Pertusi, vol. I: Storia-Diritto-Economia, cz. 1, Firenze 1973, s. 252–256.
Eskenasy V., Notes concernant l'histoire du littoral ouest de la Mer Noire: Dobrotitch et ses relations avec Gênes, „Revue Roumaine d’Histoire” 1982, t. XXI, nr 2, s. 239–256.
Florescu R., Ghidul archeologic al Dobrogei, București 1968.
Ghiață A., Aspecte ale organizării politice în Dobrogea medievală (secolele XIII–XV), „Revista de istorie” 1981, t. 34, nr 10, s. 1863–1880.
Giurescu C.C., Știri despre populația românească a Dobrogei în hărți medievale și moderne, Constanța 1966.
Giurescu C.C., Giurescu D.C., Istoria Românilor, t. 2: Pe la mijlocul secolului al XIV-lea pînă la începtul secolului al XVII-lea, București 1976.
Gjuzelev V., De commerce génois dans les terres bulgares durant le XIVe siècle, „Bulgarian Historical Review” 1979, 7, z. 4, s. 36–58.
Gjuzelev V., I rapporti bulgaro-genovesi nei secoli XIII-XV /in/ Genova e la Bulgaria nel Medioevo (=Collana storica di fonti e studi diretta da G. Pistarino, t. XLII), Genova 1984.
Hryszko R., Genueński rynek Licostomo nad Dunajem w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIV wieku w świetle akt notarialnych Domenico da Carignano i Oberto Grassi da Voltri, „Zeszyty Naukowe UJ. Prace Historyczne” 2001, z. 128, s. 59–69.
Hryszko R., Obraz Kilii, kolonii genueńskiej nad Dunajem w świetle akt notarialnych Antonia da Ponzò z lat 1360-1365, „Zeszyty Naukowe UJ. Prace Historyczne” 2000, z. 127, s. 9–25.
Hryszko R., Z Genui nad Morze Czarne. Z kart genueńskiej obecności gospodarczej na północno-zachodnich wybrzeżach Morza Czarnego u schyłku średniowiecza, Kraków 2004.
Iliescu O., A stăpînit Dobrotici la gurile Dunării, „Pontica” 1971, nr 4, s. 371–376.
Iliescu O., A la recherche de Kilia byzantine, „Revue des Etudes Sud-Est Européennes” 1978, t. XVI, nr 2, s. 229–238.
Iliescu O., Contributions à l'histoire des colonies génoises en Romanie aux XIII-e-XV-e siécles, „Revue Roumaine d'Histoire” 1989, t. 28, nr 1–2, s. 25–52.
Iliescu O., De nouveau sur Kilia et Licostomo, „Revue Roumaine de l’Histoire” 1994, t. 33, nr 1–2, s. 138–159.
Iliescu О., Notes en marge d’une monographie récente concernant la Romanie génoise, „Revue des Etudes Sud-Est Européennes” 1981, t. 19, nr 3 (=Mélanges offerts au XVIe Congrès d Etudes Byzantines. Vienne, octobre 1981), s. 451–462.
Iliescu O., Nouvelles éditions d’actes notaries instrumentés au XIVe siècle dans les colonies génoises des bouches du Danube. Actes de Kilia et de Licostomo, „Revue des Études Sud-Est Européennes” 1977, t. XV, s. 116–124.
Iorga N., Comunicări mărunte, „Convorbiri literare” 1901, nr 35, s. 376.
Iorga N., Guide historique de la Roumanie, Bucarest 1936.
Iorga N., Venezia ed i paesi romeni del Danubio fino al 1600 [w:] Scritti storici in memoria di Giovanni Monticalo, Venezia 1922, s. 291–.
Kuzev A., Zwei Notizien zur historischen Geographie der Dobrudza [w:] Recherches de géographie historique, t. II: En l'honneur du XVe Congres des études byzantines, Sofia 1975, s. 132–133.
Mutafčiev P., Dobrotič-Dobrotica et la Dobrudža, „Revue des études slaves” 1927, t. VII, nr 1–2, s. 27–41. DOI: https://doi.org/10.3406/slave.1927.7371
Niculescu A., Vénitiens et Génois, acteurs de la colonisation dans les Pays roumaines et aux bouches du Danube aux XIVe-XVe siècles [w:] Le partage du monde. Echanges et colonization dans la Méditerranée médiévale, red. M. Balard, A. Ducellier, Paris 1998, s. 239–241.
Nystazopoulou Pélékidis M., Venise et la Mer Noire du XIe au XVe siècle [w:] Venezia e il Levante..., t. I, cz. 2, Firenze 1973.
Papacostea Ș., De Vicina à Kilia. Byzantins et Génois aux bouches du Danube au XIVe siècle, „Revue des Études Sud-Est Européennes” 1978, t. XVI, s. 69–78.
Papacostea Ș., Venise et les Pays Roumaines au Moyen Age [w:] Venezia e il Levante fino al secolo XV, red. A. Pertusi, vol. I: Storia-Diritto-Economia, cz. 2, Firenze 1973, s. 600, 601.
Sakazov I., Le relazioni commerciali fra la Bulgaria e i Genovesi all’inizio del secolo XIV [w:] Genova e la Bulgaria nel Medioevo, Genova 1984, s. 345-
Ștefănescu Ș., Byzanz und die Dobrudscha in der zweiten Hälfte des 14. Jahrhunderts. Die Bildung des Feudalstaates Dobrudscha [w:] Byzantinistische Beiträge, red. J. Irmscher, Berlin 1964. DOI: https://doi.org/10.1515/9783112753071-016
Stringa P., Genova e la Liguria nel Mediterraneo. Insediamenti e culture urbane, Genova 1982.
Tafrali O., Notes sur la Petite Scythie, t. III (Le „castron” de Yéni-Sala), „Analele Archeologice” 1933–1934, nr 9–10, s. 12–13.
Theodorescu R., Un mileniu de artă la Dunărea de Jos (400–1400), București 2002.
Todorova E., More about Vicina and the West Black Sea Coast, „Études Balcaniques” 1978, t. 14, z. 2, s. 24–138.
Wasilewski T., Historia Bułgarii, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1988.
Yerasimos S., Les voyageurs dans l’Empire Ottoman (XIVe–XVIe siècles). Bibliographie, itinéraires et inventoire des lieux habités, Ankara 1991.
Джингов Г., Тиризис. Акре. Калиакра, София 1989, http://www.patzinakia.ro/ libri/cetatiTaraRomancasca/04.%2003.%20Enisala.htm.
Licencja
© by Adam Mickiewicz University, Faculty of History, Poznań, 2009
OPEN ACCESS