Abstrakt
Artykuł podejmuje problem relacji między religią a procesami narodotwórczymi w Europie Południowo-Wschodniej. Tłem badań jest wielowiekowa mozaika kulturowa i wyznaniowa Bałkanów, ukształtowana na styku chrześcijaństwa wschodniego, zachodniego i islamu. Autorzy analizują, w jaki sposób różnorodność religijna wpłynęła na formowanie się świadomości narodowej wśród społeczności bałkańskich od XIX wieku po czasy współczesne. Celem artykułu jest ukazanie, że religia – mimo procesów sekularyzacji i modernizacji – pozostawała kluczowym czynnikiem integrującym i legitymizującym narodowe ideologie. Autorzy zwracają uwagę na rolę Kościołów autokefalicznych w państwach prawosławnych, które wspierały budowę struktur państwowych, kształtowanie postaw obywatelskich oraz umacnianie tożsamości narodowej. Artykuł opiera się na analizie porównawczej źródeł historycznych i dorobku naukowego badaczy europejskich i bałkańskich, w tym prac z zakresu historii idei, antropologii kultury i politologii. We wnioskach podkreślono, że proces narodotwórczy na Bałkanach wymagał kompromisu między wartościami tradycyjnej religijności a nowoczesnymi ideami politycznymi, zaczerpniętymi z Zachodu. Religia była czynnikiem integracji i narzędziem politycznej instrumentalizacji, służąc do legitymizowania granic, roszczeń terytorialnych i odrębności etnicznych. Choć wpływ religii na kształtowanie świadomości narodowej różnił się w zależności od kontekstu – dominacji prawosławia, katolicyzmu czy islamu – to w całym regionie stanowiła ona istotny element tożsamości zbiorowej oraz czynnik trwałego zróżnicowania kulturowego Bałkanów.
Bibliografia
Anderson B., Imagined communities. Reflections on the origin and the spread of nationalism, London 1996.
Andrijašević Ž., Crnogorska crkva 1852–1918, Nikšić 2008.
Bogumilova-Todorova N., Religion and cultural archetypes, „Facta Universitatis (University of Niš)”, seria „Philosophy and Sociology” 1999, t. II, nr 6, s. 27–39.
Boia L., History and myth in Romanian consciousness, Budapest 2001. DOI: https://doi.org/10.1515/9789633860045
Boia L., Rumuni – świadomość, mity, historia, tłum. K. Jurczak, Kraków 2003.
Gil D., Prawosławie, historia, naród. Miejsce kultury duchowej w serbskiej tradycji i współczesności, Kraków 2005.
Hroch M., The Nature of the nation [w:] The state of the nation: Ernest Gellner and the theory of nationalism), red. J.A. Hall, Cambridge 1999, s. 91–107. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511897559.004
Hroch M., Social preconditions of national revival in Europe. A comparative analysis of the social composition of patriotic groups among the smaller European nations, Cambridge 1985.
Iorga N., Histoire des Roumains et de la Romanité orientale, t. 1–6, Bucarest 1935–1937.
Iorga N., Bizanț după Bizanț, Bucuresți 1935.
Jelavich B., Historia Bałkanów, t. II, Kraków 2005.
Kitroeff A., Continuity and change in contemporary Greek historiography, „European History Quarterly” 1989, t. XIX, s. 269–298. DOI: https://doi.org/10.1177/026569148901900206
Kondis B., Aspects of the national movements of Serbia, Greece and Bulgaria in the nineteenth century, „Balcanica” 1976, t. VII, s. 139–151.
Loizides N.G., Religion and Nationalism in the Balkans. Transnational Religious Solidarity and Conceptions of Nationhood in Turkey, 2000.
Lubonja F., Religia i Albańczycy, „Krasnogruda” 2002, nr 15, s. 73–80.
Malcolm N., Povijest Bosne. Kratki pregled, Zagreb–Sarajevo 1995.
Mardin Ş., Ideology and religion in the Turkish revolution, „International Journal of Middle Eastern Studies” 1971, t. II, s. 197–211. DOI: https://doi.org/10.1017/S0020743800001094
Murzaku T., The Origin of the Albanian question and its place within the Balkan configuration [w:] Albania and Albanian Identities, red. A. Zhelyazkova, Sofia 1999, s. 243–249.
Oldson W., The Historical and nationalistic thought of Nicolae Iorga, New York 1974.
Παπαρρηγόπουλος Κ., Ιστορία του ελληνικού έθνους: Από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερα, t. I–XV, Αθήνα 2001.
Πελαγίδης Ε., Προσφυγική Ελλάδα. Ο Πόνος και Η Δόξα, Θεσσαλονίκη 1997.
Проф. Васил Златарски, Избрани произведения, red. П. Петров, t. I, София 1972.
Radić R., The church and the "Serbian question"? [w:] The road to war in Serbia: Trauma and catharsis, red. N. Popov, Budapest 2000, s. 247–274. DOI: https://doi.org/10.1515/9789633865446-011
Rapacka J., Godzina Herdera. O Serbach, Chorwatach i idei jugosłowiańskiej, Warszawa 1995.
Runciman S., The great church in captivity, Cambridge 1968.
Слијепчевић Ђ., Историја српске православне цркве, t. I–II, Минхен 1962.
Todorova M., Bałkany wyobrażone, tłum. P. Szymor, M. Budzińska, Wołowiec 2008.
Траяновски А., Возобновување на Охридската архиепископиjа како Македонска православна црква и нејзина шематизам (50 години од возобновувањето на Охридската архиепископиjа како Македонска православна црква), Скопје 2008.
Wituch T., Bałkany – szkic definicji, „Dzieje Najnowsze” 1998, R. XXX, nr 2, s. 135–145.
Zacharias M.J., Komunizm, federacja, nacjonalizmy. System władzy w Jugosławii 1943–1991. Powstanie – przekształcenia – rozkład, Warszawa 2004.
Zhelyazkova A., Albanian identities [w:] Albania and Albanian identities, red. A. Zhelyazkova, Sofia 1999, s. 47-51.
Licencja
© by Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Historii, Poznań, 2010
OPEN ACCESS