Egzarchat jako element bułgarskiej polityki narodowej na przełomie XIX i XX wieku

Abstrakt

W artykule przedstawiono rolę bułgarskiego Egzarchatu prawosławnego jako kluczowego instrumentu w realizacji narodowych aspiracji Bułgarów pod koniec XIX i na początku XX wieku. Autor osadza problem w szerokim kontekście historycznym – od upadku średniowiecznego państwa bułgarskiego i długotrwałej dominacji osmańskiej, po procesy odrodzenia narodowego, w których walka o niezależność Cerkwi stała się integralną częścią ruchu emancypacyjnego. Celem badania jest ukazanie, w jaki sposób Egzarchat – powołany w 1870 r. na mocy fermanu sułtańskiego – przekształcił się z instytucji religijnej w narzędzie polityki narodowej i kulturalnej Bułgarii. Autor analizuje jego struktury organizacyjne, sieć szkół i parafii w Macedonii i Tracji oraz wpływ działalności egzarchy Józefa I na utrwalanie bułgarskiej świadomości narodowej w regionach spornych z Grecją i Serbią. Podstawę badawczą stanowią źródła archiwalne i drukowane, w tym dokumenty Egzarchatu, raporty dyplomatyczne, opracowania bułgarskie, rosyjskie i zachodnioeuropejskie oraz literatura przedmiotu dotycząca kwestii macedońskiej. J. Rubacha posługuje się metodą analizy historycznej i porównawczej, ukazując złożone relacje między polityką państwową a działalnością kościelną. Wnioski artykułu wskazują, że Egzarchat stał się nie tylko symbolem niezależności religijnej, lecz także realnym narzędziem realizacji bułgarskiej idei narodowej. Poprzez rozwój szkolnictwa, sieci parafii i działalność misyjną skutecznie wspierał proces konsolidacji narodowej Bułgarów poza granicami państwa. Upadek Egzarchatu po wojnach bałkańskich w 1913 r. oznaczał poważne osłabienie bułgarskiej obecności kulturowej i politycznej w Macedonii, co miało długofalowe konsekwencje dla dalszych losów bułgarskiego ruchu narodowego.