Dyplomacja polska wobec zasady uti possidetis w negocjacjach karłowickich 1698–1699

Abstrakt

W artykule przeanalizowano stanowisko dyplomacji Rzeczypospolitej wobec zasady uti possidetis („co posiadasz, to posiadaj”), która stała się podstawą negocjacji pokojowych w Karłowicach w latach 1698–1699, kończących wieloletni konflikt „Świętej Ligi” z Imperium Osmańskim. Autor oparł się na literaturze przedmiotu i dokumentach dyplomatycznych z epoki. Przyjęta metoda badawcza ma charakter krytycznej syntezy i opiera się na porównaniu stanowisk stron uczestniczących w negocjacjach. W centrum uwagi znajduje się ocena niekorzystnego położenia Polski w kontekście międzynarodowym i próby przeciwstawienia się narzuconym warunkom traktatowym. Przedstawiono dyplomatyczne działania podejmowane przez Rzeczpospolitą, w szczególności przez posła nadzwyczajnego Stanisława Małachowskiego, które miały na celu odrzucenie niekorzystnej dla Polski formuły negocjacyjnej. Ukazano także szersze uwarunkowania polityczne, takie jak zmiana na tronie polskim po elekcji Augusta II Sasa, postawa sojuszników z Ligi Świętej oraz inicjatywy mediacyjne Anglii i Holandii. Wnioski wskazują, że mimo niekorzystnego punktu wyjścia i braku realnych możliwości militarnego nacisku, Polska zdołała wynegocjować powrót do granic sprzed 1672 roku (status quo ante bellum). Choć traktat karłowicki był oceniany w Rzeczypospolitej jako niesatysfakcjonujący, w rzeczywistości oznaczał dyplomatyczny sukces – udało się uniknąć dalszej marginalizacji państwa i otworzyć nowy etap w relacjach polsko-tureckich, oparty na równoprawnym traktowaniu.