Słowa kluczowe
historiografia
wojny z Turcją
Rzeczpospolita
Święta Liga
August II
osmańska tradycja dyplomatyczna
Jak cytować
Abstrakt
Traktat karłowicki z 1699 roku, kończący szesnastoletni konflikt Imperium Osmańskiego z Ligą Świętą, uchodzi w historiografii za symboliczny koniec hegemonii osmańskiej w Europie Środkowo-Wschodniej i początek nowego ładu dyplomatycznego. Mimo tej rangi, w badaniach naukowych niewielką uwagę poświęcano samym dokumentom traktatowym, ich formie, treści oraz praktyce ich wymiany i ratyfikacji. Celem artykułu jest analiza dokumentów pokoju karłowickiego, osmańskich i polskich, z perspektywy treści, formy dyplomatycznej oraz procedur ratyfikacyjnych. Autor podejmuje próbę zweryfikowania, na ile traktat rzeczywiście reprezentował nowy model stosunków międzynarodowych, a na ile kontynuował starsze osmańskie wzorce dyplomatyczne, w tym ideę sułtańskiej unilateralności. Opracowanie opiera się na szerokim zestawie źródeł rękopiśmiennych i drukowanych, w tym niepublikowanych oryginałach traktatów zachowanych w polskich archiwach, osmańskich dokumentach dyplomatycznych, relacjach poselskich oraz na analizie dokumentów mediacyjnych. Wykorzystano relacje współczesnych świadków i materiały z archiwów zagranicznych. We wnioskach podkreślono, że choć traktat karłowicki wykazywał elementy nowoczesnej dyplomacji kongresowej (np. udział państw pośredniczących), to w dokumentach osmańskich dominowały formy tradycyjne. Opór Porty wobec pierwszego aktu ratyfikacji wysłanego przez Augusta II był nie tylko formalny, lecz także polityczny – wyrażał nieufność wobec prób centralizacji władzy w Polsce na wzór saski. Ostateczna ratyfikacja i wydanie „listu przymiernego” sułtana Mustafy II przypieczętowały uznanie równości stron, choć ujęte zostały w zachowawczej, osmańskiej retoryce dyplomatycznej.
Bibliografia
Archives du Ministère des Affaires Etrangères, Paris, Correspondance politique, Turquie, no. 32. fol. 243b-244a.
Bașbakanlïk Arșivi, Bab-i Asafi Divan-i Hümayun. Düvel-i Ecnebiye Kalemi, Ahdname-i hümayunun șürutï mucibince yol hükmi virilmek buyurulmușdur fi 28 S[efer] sene-i 1207 [A. DVN. DVE], 171, no. 78.
Rami M., Mukaleme-i Rami Pașa, Istanbul Üniversitesi Kütüphanesi, T. [Türkçe Yazmalar], nr 3514.
TSMA – Archiwum Pałacu Topkapy, Lehçe belgeler, nr 450, 468, 469.
Gorkowski A., Compendium legationis ... Stanisława Małachowskiego od ... Króla y Stanów Rzeczypospolitey ... ad tractandam pacem z Portą Otomańską zebrane przez ... b. m. 1699.
Gorkowski A., Relacya poselstwa Jaśnie Wielmożnego JMci Pana Stanisława Małachowskiego, wojewody poznańskiego do traktatu karłowickiego oraz różnych kommissyi po tym traktacie nastąpionych, Warszawa 1778.
Kołodziejczyk D., Ottoman-Polish Diplomatic Relations (15th-18th Century). An Annotated Edition of 'Ahdnames and Other Documents, Leiden 2000.
Opisanie wjazdu do Stambułu Rafała Leszczyńskiego... Posła Wielkiego od Naj. Króla Jegomości Polskiego i Rzeczypospolitej, do Porty Ottomańskiej i relacya solennej jego audyencyi u Cesarza Tureckiego w 1700 roku, oprac. i wyd. J. Dunin-Karwicki, „Biblioteka Warszawska” 1882, t. 3, s. 353–370.
Osmanlï Imparatorlugu ile Lehistan (Polonya) arasïndaki mün- asebetlerle ilgili tarihi belgeler/Historical documents concerning relations between the Ottoman Empire and Lehistan (Poland), ed. N. Anafarty, b. m. i d. [Stambul 1979], nr 37.
Poselstwo Rafała Leszczyńskiego do Turcji w 1700 roku. Diariusze i inne materiały, oprac. I. Czamańska przy współpr. D. Zydorek, Leszno 1998.
Abou-el- Haj R., Ottoman Diplomacy at Karlowitz, „Journal of the American Oriental Society” 1967, s. 498–512. DOI: https://doi.org/10.2307/597591
Abou-el-Haj R., The Reisülküttab and Ottoman Diplomacy at Karlowitz, Princeton 1963 (nieopublikowana rozprawa doktorska).
Heywood C., „Karlofça”, The Encyclopaedia of Islam (2nd ed.), t. IV, Leiden–London 1973, s. 657–658.
Konopczyński W., Polska a Turcja 1683–1792, Warszawa 1936.
Wojna i Pokój. Skarby sztuki tureckiej ze zbiorów polskich od XV do XIX wieku. Katalog wystawy zorganizowanej w latach 1999–2000 w Stambule i w Warszawie.
Licencja
© by Adam Mickiewicz University, Faculty of History, Poznań, 2003
OPEN ACCESS