Abstrakt
W artykule ukazana została sytuacja wewnętrzną Imperium Osmańskiego w okresie bezpośrednio poprzedzającym i następującym po podpisaniu traktatów karłowickich w 1699 roku. Wydarzenia te stanowią cezurę w historii politycznej i społecznej imperium, ujawniając narastający kryzys jego struktur administracyjnych, finansowych oraz wojskowych. Celem jest ukazanie głębokich przemian i napięć społecznych w państwie osmańskim na przełomie XVII i XVIII wieku, których kulminacją była rebelia w Stambule w 1703 roku, znana jako „incydent adrianopolski” (Edirne vakası). Autor skupia się na takich zjawiskach jak destabilizacja fiskalna, przeciążenie ludności podatkami, korupcja elit religijnych i administracyjnych oraz słabnąca pozycja sułtana Mustafy II. Podstawą analizy są źródła osmańskie i europejskie (m.in. raporty posłów, kroniki, relacje współczesnych obserwatorów) i wybrane opracowania historyczne. Metoda badawcza opiera się na analizie porównawczej i krytycznej egzegezie wydarzeń z lat 1699–1703. Zdaniem autora, traktat karłowicki ujawnił słabości osmańskiego aparatu państwowego i pogłębił frustracje społeczne, szczególnie w Stambule. Rebelia z 1703 r., zakończona detronizacją sułtana i egzekucją wielkiego muftiego Faizullaha, była wynikiem długotrwałego narastania napięć, które traktat jedynie uwypuklił. Choć powstanie nie przyniosło trwałych reform, było symptomem kryzysu legitymacji władzy osmańskiej u progu XVIII wieku.
Bibliografia
Bonneval C.A., Fernere Nachrichten des Grafen..., Zweyter Theil, Francfurt 1738.
Gibb H.A.R., Bowen H., Islamic Society and the West, t. I–II, London 1969.
Gude H.L., Der Staat von Türckey, b.m.d. (po 1703 r.).
Hammer J. von, Geschichte des osmanischen Reiches, t. IV: 1699–1774, Pesth 1836.
Hauziński J., Absolutyzm orientalny [w:] Europa i świat w epoce oświeconego absolutyzmu, red. J. Staszewski, Warszawa 1991, s. 167–226.
Iorga N., Geschichte des osmanischen Reiches, t. IV, Gotha 1911.
Jeremiejew D.E., Mejer M.S., Istorija Turcii w srednije wieka i nowoje wremja, Moskwa 1992.
Kantemir D., Geschichte des osmanischen Reichs und seinen Anvachse und Abnehznen, t. I–II, Hamburg 1745.
Kołodziejczyk D., Podole pod panowaniem tureckim. Ejalet Kameniecki 1672–1699, Warszawa 1994.
Lewis B., Narodziny nowoczesnej Turcji, przełożył K. Dorosz, Warszawa 1972.
Mantran R., Istambul dans la seconde moitié du XVIIe siècle, Paris 1962.
Marsigli L.F., L’Etat Militaire de l’ Empire Ottoman, t. I–II, Amsterdam 1732.
Mejer M. S., Wosstanije gorodskich nizow Stambuła w 1730 g., „Narody Azii i Afriki” 1963, nr 4, s. 82–87.
Mignot V., Historya turecka, czyli państwo ottomańskie od początku aż do pokoju belgradzkiego, t. I–V, Warszawa 1779–1780.
d’Ohsson Mouradgea J., Tableau général de l’Empire ottoman, t. I–IV, Paris 1788–1791.
Petrosjan J. E., Osmanskaja imperija: moguszczestwo i gibiel', Moskwa 1990.
Petrosjan J. E., Tureckij istocznik truda Marsilii, „Stato militare dell’imperio Ottomanno” [w:] Tjurkołogiczeskij Sbornik 1979, Moskwa 1985, s. 99–109.
Reychman J., Życie polskie w Stambule w XVIII wieku, Warszawa 1959.
Reychman J., Historia Turcji, Wrocław 1973.
Russkij posoł w Stambule. Piotr Andriejewicz Tołstoj i jewo opisanije Osmanskoj impierii naczała XVIII wieka, opr. M. R. Arunowa, S. F. Orieszkowa, Moskwa 1985.
Shaw S. J., History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, t. I: 1280–1808, Cambridge 1976. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511614965
Witoł A. W., Osmanskaja imperija (naczało XVIII w.), Moskwa 1987.
Licencja
© by Adam Mickiewicz University, Faculty of History, Poznań, 2003
OPEN ACCESS