Słowa kluczowe
twierdza Pawołocz
Michał Kazimierz Radziwiłł
Kozacy
Tatarzy
Doroszenko
Bracław
Biała Cerkiew
Jak cytować
Abstrakt
Wojna polsko-turecka z lat 1672–1676 była jednym z kluczowych konfliktów o kontrolę nad Ukrainą. Jej główne etapy i bitwy zostały dobrze opisane w literaturze przedmiotu, ale wiele epizodów nadal pozostaje mało znanych. Jednym z nich jest zdobycie twierdzy Pawołocz w marcu 1675 r. przez wojska litewskie dowodzone przez hetmana polnego litewskiego Michała Kazimierza Radziwiłła, szwagra króla Jana III Sobieskiego. Celem artykułu jest szczegółowe przedstawienie tego zapomnianego epizodu. Autor analizuje polityczne i wojskowe znaczenie zdobycia twierdzy. Akcentuje wpływ tego wydarzenia na działania operacyjne armii polskiej i jego wymiar propagandowy wobec Kozaków Doroszenki oraz ich tureckich sojuszników. Podstawą analizy są źródła rękopiśmienne, m.in. listy królewskie, korespondencja hetmanów, relacje posłów, dokumenty sejmowe, opracowania historyczne i edycje źródłowe z XIX i XX wieku. Zastosowano metodę analizy źródłowej i konfrontacji przekazów z różnego typu dokumentów narracyjnych oraz administracyjnych. Zdobycie Pawołoczy nie miało kluczowego znaczenia strategicznego, ale umożliwiło zabezpieczenie szlaków komunikacyjnych i wojskowych w rejonie Bracławia oraz Białej Cerkwi. Kapitulacja załogi – w której skład wchodzili m.in. Kozacy i Tatarzy – wzmocniła autorytet Radziwiłła oraz dostarczyła posiłków wojskom koronnym. Symbolicznie zwycięstwo to pokazało, że Rzeczpospolita potrafiła skutecznie działać w warunkach presji militarnej i polityczneh presji, co wpłynęło także na rpzebieg negocjacji rozejmowych w Żurawnie (1676).
Bibliografia
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Radziwiłłów: dz. II, nr 1616; dz. III, kop. 13, nr 30, 31, 32; dz. IV, teka 27. koperta 371, nr 251.
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Zamoyskich: rkps 3046.
Biblioteka Czartoryskich w Krakowie: rkps 173, nr 48, nr 55, nr 195; rkps 174, nr 124; rkps 416, nr 47; rkps 2756, nr 2.
Bratslaviae, 31 III 1675, w: Materiały do dziejów wojny polsko-tureckiej 1672–1676, wyd. J. Woliński, ,,Studia i Materiały do Historii Wojskowości’’ 1968, t. XIV, cz. 1, s. 281.
Chorągwie, które z Ks. Jm. powróciły i wiele pod którą teraz zostaje effective, wyd. J. Woliński, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 1932, t. V, z. 2.
De Bratzlaw, 18 XII 1674, w: Materiały do dziejów wojny polsko-tureckiej 1672–1676, wyd. J. Woliński, ,,Studia i Materiały do Historii Wojskowości’’ 1967, t. XIII, cz. 1, s. 249.
De Varsoviae, 5 I 1675, w: Materiały do dziejów wojny polsko-tureckiej 1672–1676, wyd. J. Woliński, ,,Studia i Materiały do Historii Wojskowości’’ 1967, t. XIII, cz. 2, s. 187–188.
Du camp d’aupres d’Illińce, au dela Sob a une lieue de Kalnik, 6 XII 1674, w: Materiały do dziejów wojny polsko-tureckiej 1672–1676, wyd. J. Woliński, ,,Studia i Materiały do Historii Wojskowości’’ 1967, t. XIII, cz. 1, s. 234.
J. Kindsberg do Leopolda I, Adrianopol 8 IV 1675, w: Wojna polsko-turecka 1672–1676 w świetle relacji rezydentów austriackich w Turcji, wyd. J. Woliński, ,Studia i Materiały do Historii Wojskowości’’ 1961, t. VII, cz. 2, s. 376–377.
Jan III do cara Aleksego, Bracław 20 XII 1674, w: Materiały do dziejów wojny polsko-tureckiej 1672–1676, wyd. J. Woliński, ,,Studia i Materiały do Historii Wojskowości’’ 1967, t. XIII, cz. 1, s. 253–254.
Lokacja wojska w Ukrainie i Podolu (1674), w: Materiały do dziejów wojny polsko-tureckiej 1672–1676, wyd. J. Woliński, ,,Studia i Materiały do Historii Wojskowości’’ 1967, t. XIII, cz.1, s. 262.
M. K. Radziwiłł do majora swojego regimentu pieszego, Korostyszew, 26 XII 1674, w: Materiały do dziejów wojny polsko-tureckiej 1672–1676, wyd. J. Woliński, ,,Studia i Materiały do Historii Wojskowości’’ 1967, t. XIII, cz. 1, s. 261–262.
Nowiny z Bracławia, 18 XII 1674, w: Materiały do dziejów wojny polsko-tureckiej 1672–1676, wyd. J. Woliński, ,,Studia i Materiały do Historii Wojskowości’’ 1967, t. XIII, cz. 1, s. 247.
Pisma do wieku i spraw Jana Sobieskiego, t. I, cz. 2, wyd. F. Kluczycki, Kraków 1881.
Relacja od szczęśliwej elekcjej aż do koronacjej przez dwie kampanie gestorum Najj, Króla Jm. Jana III, szczęśliwie panującego czyniona w senacie na sejmie coronationis od jmp. Jana Gnińskiego, wojewody chełmińskiego, wyd. J. Woliński, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 1938, t. X, s. 125–137.
S. Morsztyn do niewiadomego, Bracław 2 IV 1675, wyd. J. Woliński, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 1932, t. V(2), s. 227.
Sobieski J., Listy do Marysieńki, oprac. L. Kukulski, wyd. II, Warszawa 1970.
Z Bracławia, 18 XII 1674, w: Materiały do dziejów wojny polsko-tureckiej 1672–1676, wyd. J. Woliński, ,,Studia i Materiały do Historii Wojskowości’’ 1967, t. XIII, cz. 1, s. 248.
Z Bracławia, 9 III 1675, w: Materiały do dziejów wojny polsko-tureckiej 1672–1676, wyd. J. Woliński, ,,Studia i Materiały do Historii Wojskowości’’ 1968, t. XIV, cz. 1, s. 277.
Z Bracławia, 2 IV 1675, w: Materiały do dziejów wojny polsko-tureckiej 1672–1676, wyd.
J. Woliński, ,,Studia i Materiały do Historii Wojskowości’’ 1968, t. XIV, cz.1, s. 280–281.
Załuski A. C., Epistolarum Historico-Familiarum, t. I, Brunsbergae 1727.
Codello A., Litwa wobec wojny z Turcją 1672–1676, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1968, t. XIV, cz. 1, s. 136–159.
Korzon T., Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, t. II, Lwów–Warszawa–Kraków 1923.
Lang K., Der polnisch-turkisch-tatarische Feldzug im Jahre 1675, Wien 1902.
Nowak T., Problem stosowania broni palnej przy obronie i zdobywaniu umocnień przez wojska polskie w XVI-XVII w., „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1966, t. XII, cz. 1, s. 50 –69.
Morsztyn Z., Muza domowa. Wydanie krytyczne spuścizny poetyckiej, oprac. J. Dürr-Durski, t. II, Warszawa 1954.
Pajewski J., Buńczuk i koncerz. Z dziejów wojen polsko-tureckich, wyd. 1, Warszawa 1960.
Perdenia J., Hetman Piotr Doroszenko a Polska, Kraków 2000.
Perdenia J., Stanowisko Rzeczypospolitej szlacheckiej wobec sprawy Ukrainy na przełomie XVII-XVIII w., Wrocław–Warszawa–Kraków 1963.
Salvandy N. A., Historia króla Jana Sobieskiego i Królestwa Polskiego, t. II, Lwów 1861.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII, Warszawa 1886.
Wimmer J., Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1965.
Woliński J., Król Jan III a sprawa Ukrainy, „Sprawy Narodowościowe” 1934, nr 4, s. 1–30.
Woliński J., Z dziejów wojen polsko-tureckich, Warszawa 1983.
Licencja
© by Adam Mickiewicz University, Faculty of History, Poznań, 2003
OPEN ACCESS